ҰЛАҒат наурыз



жүктеу 2.63 Kb.
Pdf просмотр
бет1/9
Дата10.09.2017
өлшемі2.63 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

Әбу Насыр әл Фараби:
Бақыттың мәні - парасаттылықта!
 ҰЛАҒАТ
       
НАУРЫЗ             

                  
МАРТ
            
         
СӘУІР 
        2012       
АПРЕЛЬ
        
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
  
Зейнеп АХМЕТОВА, Бөлек АМАНБАЕВА, Мұзафар 
ӘЛІМБАЕВ, Өмірхан ӘБДІМАНОВ, Шәмша 
БЕРКІМБАЕВА, Қалдыбек БӨЛЕЕВ, Ерғали 
ДАЙРАБАЕВ, Құбығұл ЖАРЫҚБАЕВ, Серғазы ҚАЛИЕВ, 
Жұмағали НАУРЫЗБАЕВ, Жарылқасын НҰСҚАБАЕВ, 
Жәмила НАМАЗБАЕВА, Сақыпжамал ҰЗАҚБАЕВА.
 
 
 
«Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» 
жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің 
Республикалық ғылыми-психологиялық және 
педагогикалық басылымы. Жұрнал екі айда бір рет 
1994 жылдың шілде айынан бастап шығады. 
 
 
Республиканское научно-психологическое и 
педагогическое издание товарищества с 
ограниченной ответственностью «Қазақ тілі мен 
әдебиеті» және  «Ұлағат». Журнал выходит один 
раз  в два месяца с июля 1994 года. 

МАЗМҰНЫ - СОДЕРЖАНИЕ
Ғылым ғаламында
Жанар ӨМІРЖАНОВА.               Алаш және қазақ зиялылары........................3
Бектас БОСТАНОВ,                 
Жасұлан ОРАЗБЕКОВ,             
Мадина НҰРҚАМАНОВА,          Web технологиялар және олардың
Жұлдыз БАЗАЕВА.                        оқу үдерісінде алатын орны......................19
Сандуғаш ОМАРОВА.                  Сөз мағынасын тануға тәрбиелеу..............29
Жас ғалымдар отауы
Лаура ТӨЛЕУОВА.                        Тәуелсіздік жылдарындағы
                                                            ономастика..................................................37
Жамбыгүл ТӨКЕНҚЫЗЫ.           Қазақ және француз тілдеріндегі мақал-
                                                            мәтел мен қанатты сөздердің сипаты.......44
Жансая ДАРХАНҚЫЗЫ.              Ақын өлеңдеріндегі дидактикалық
                                                            сарын мен тәлім-тәрбие............................51
Рухани уыз
Құралай МОЛДАХМЕТҚЫЗЫ.   Мектеп, отбасы және қоғам.....................58
Әсия МАРАТҚЫЗЫ.                       Мақал-мәтелдер - тәлім-тәрбие
                                                             құралы........................................................61
В мире педагогики
Сауле БЕГАЛИЕВА.                        О компетентностном подходе в
                                                             образовании...............................................65
Лейла МАМЫТБЕКОВА.              Изучение типичных ошибок в речи
                                                             иностранных студентов на 
                                                             подготовительном отделении..................76
Педагог  пайымы
Рахима СӘКЕНОВА.                      Сөз мәдениеті сабағында оқушылардың 
                                                             лирикалық дүниетанымын қалыптастыру-
                                                             дың психологиялық негіздері..................85
Ортақ тақырып, сан алуан ойлар
Бақтияр СМАНОВ.                         Ұлағатты ұстаз ұстамы............................88
Алма ҚАЛИБЕКҚЫЗЫ.                 Зерттеулік оқытудың білім сапасын
                                                              арттырудағы рөлі.....................................99
Әр білім ордасынан
Ғамза САРЫБАЙҚЫЗЫ.               Оқшау сөздер...........................................111
Айымхан ТӨРЕНИЯЗОВА.            Асан қайғының шешендік 
                                                              сөздері.....................................................115
Нұрлыгүл СИСЕНҒАЛИҚЫЗЫ.  Шырағын жаққан білімнің....................120
Бижамал ОРАЗБЕКҚЫЗЫ.            Қазтуған жыры - таза 
                                                              далалық поэзия......................................123
Педагогикалық әдістеме: озық тәжірибе
Елік ХАСИХАН.                               Абай. «Әсемпаз болма әрнеге»............127
Нұрсағат ҚҰМАРОВА.                    Скрипка аспабында аппликатурамен
                                                              жұмыс жүргізу ерекшеліктері..............130
Гүлфина ҚОЙШЫҒАЛИЕВА.       Біржан мен Абай арасындағы
                                                              үндестік..................................................134
Ұлыстың ұлы күні
Гүлгина ӘБДІРАХМАНҚЫЗЫ.     Наурыз мерекесі....................................137
Тарих  қойнауында
Гауһар АСҚАРБЕКОВА.                  Үйсіндер тарихы, орналасқан жері.....140

3
Ғылым ғаламында
Жанар ӨМІРЖАНОВА,
Қазақ мемлекеттік қыздар 
педагогика университетінің 
доцент міндетін атқарушы, 
филология ғылымдарының кандидаты.
АЛАШ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ   
ЗИЯЛЫЛАРЫ
                              (Жалғасы. Басы өткен санда).
Ресейден  көшiп  келген  қоныс  аударушылардың 
әсерiнен  қазақтарда  жерден  тарығу  мәселелерi 
туғандығы  туралы,  1891  жылғы  Ережедегi  120-
шы  бапқа  енгiзiлген  «артық  жерлердi  алу  туралы 
1-қосымшаның қазақтарға аса ауыр тигендiгi жайында 
ертелi-кеш  сөз  қозғалып  отырды.  Мысалы:  «Дала 
уалаяты»  газетiндегi  «Баянауылдан  хат»  (1890,  №50), 
«Қазақ  халқының  тұрақ-мекендерi»  (1890,№13), 
«Россия  iшiнен  мұжықтардың  қыр  уалаятына  келуi 
турасынан»  (1896,  №30)  және  А.Байтұрсыновтың 
«Тағы  да  жер  жайынан»  (1913)  атты,  сонымен  бiрге 
Ш.Әлжановтың  «Қазақтың  Сарыарқа  деген  жайлары» 
(1913)  мақаласында  («Айқап»,  58-61-беттерi.  1995), 
«Қазақ» газетiнде жарияланған Ә.Бөкейханның «Жауап 
хат»  (1913,  №24),  «Айналма»  (1913,  №37),  «Төртiншi 
Дума һәм қазақ» (1913, №25), т.б. мақалаларында.
Қазақ  халқына  зор  қиыншылық  туғызған  бұл 
қосымшада:  «Көшпелiлер  үшiн  артық  болуы  мүмкiн 
жерлер  мемлекеттiк  Мүлiк  министрлiгi  басқаруына 
өтеді» делiнген. Үкiмет өз зорлығын түрлi заңдармен, 
жобалармен заңдастырғаннан кейiн қазақ даласындағы 

4
«артық жерлердi анықтау үшiн» түрлi экспедицияларды 
қазақ  жерiне  қарай  бағыттайды.  Соның  бiрi  –  1895 
жылғы  Ф.А.Щербина  бастаған  ғылыми  экспедиция. 
Негiзгi  мақсаты  қоныс  аударушыларға  жер  даярлау 
болғандықтан,  олар  жер  нормасын  белгiлеп,  жер 
есебiн  ала  бастайды.  Осы  экспедицияның  құрамында 
кейiннен алаш қозғалысының саяси көсемiне айналған 
Ә.Бөкейхан да болады. Ол Ресей империясының қазақ 
даласында  жүргiзiп  отырған  отарлау  саясатының 
теориялық және практикалық қыр-сырына қанығып, өз 
еңбектерiнде отарлау саясатының астарын аша түседi.
Қазақ жерiн орыстандыру саясатын күшейте түскен 
түрткi  ретiнде  Ресей  Жапониядан  жеңiлгеннен  кейiн 
империяда  өрiстеген  1905-1907  жылдардағы  бiрiншi 
орыс  буржуазиялық-демократиялық  революциясы 
аталынады.  Шаруалар  толқуын  бәсеңдетуге  iшкi 
Ресейдегi  аграрлық  қозғалыстарды  қоныс  аудару 
саясатымен  ұштастырған  патша  үкiметi  түпкi 
мақсатына  жақындай  түстi.  Алайда  осы  империялық 
экономикалық  және  рухани  қысым  отарлық  езгiге 
түскен елдердiң ұлттық интеллигенциясын бiрiктiруде 
ілгерішіл белсенді рөл атқарды. 
ХХ  ғасыр  басындағы  қазақ  зиялылары  туралы 
пiкiрлер 
мына 
төмендегiдей 
тұжырымдарда 
көрiнiс  тапқан:  «Қазақ  зиялыларының  кейiннен 
Алаш  партиясына  топтасқандары  саяси  күрестi 
буржуазиялық  демократия  шеңберiнде  жүргiздi.  Олар 
заңмен  шектеген  праволық  қоғам,  конституцияда 
анықталған  кейбiр  саяси  бостандықтар,  ғылым  мен 
мәдени  даму  көлемiнде  күресiп  бақты»  (6:  18).  Ірi 
қоғам қайраткерi Т.Рысқұлов болса 1905 жылға дейiнгi 
қазақ интеллигенциясының екi түрiн көрсетедi: «Орыс 
мәдениетiнiң  әсерiнен  туындаған  және  мұсылман 

5
мәдениетi негiзiндегi зиялылар». Әдебиет және қоғам 
қайраткерi  С.Сейфуллин  «Қазақ  зиялылары  хақында» 
мақаласында  («Жизнь  национальностей»,  Москва, 
1920.25.ХI)  «Қазақ  оқығандарының  арасында  1905 
жылдан  бастап-ақ  революциялық  идея,  ұлттық  теңдiк 
пен  азаматтыққа  үндеу  етек  алды.  Жаңа  оянып  келе 
жатқан  қазақ  интеллигенциясының  ол  кездегi  дем 
берушiлерi  Бөкейханов,  Дулатов,  Байтұрсыновтар 
болды»,-  десе,  көркем  әдебиеттегi  ұлтшылдық 
бағыттың  басталуын  С.Мұқанов  сол  1905  жылдармен 
байланыстырады.
Елiмiз  тәуелсiздiк  алғаннан  кейiн  тарихшы 
ғалымдарымыз 
ХХ 
ғасыр 
басындағы 
қазақ 
зиялыларының  дүниетанымындағы  айырмашылықты 
түрлi  ағымдарға  жiктеп  жүр.  Алаш  қозғалысын  жеке 
зерттеу  нысанасына  айналдырған  К.Нұрпейiсов: 
«үш  саяси  ағым  бой  көрсеттi:  радикалдық,  орталық 
(центристiк)  және  исламмен  жақындасуға  бейiм 
тұрған ұлттық-консервативтiк ағымдар» (7:47), - десе, 
М.Қойгелдиев  екi  ағымға  жiктеп  көрсетедi  (8:165). 
Бұл  жiктеулер  Ә.Бөкейханның  ғасыр  басында  қазақ 
зиялыларының  арасындағы  дүниетаным  алшақтығын 
көрсеткен пiкiрлерiмен үндес (9:77).
Бiрiншi орыс революциясы жеңiлгеннен кейiн елде 
реакция  кезеңi  басталып,  үкiметке  наразылықтың  қай 
түрiн болса да көрсетуге тыйым салынды. ІІ Мемлекет-
тiк Дума таратылған соң қазақ сияқты халықтар сайлау 
құқынан  айырылып,  ұлт  наразылығын  бағыттап, 
басқарып отырған саяси тұлғалар қуғындалып, қоныс 
аударуға қарсылық бiлдiрген халықтық толқулар әскер 
күшiмен басылып отырды.
Қазақстанның  әлеуметтiк-экономикалық  өмiрiне 
капиталистiк  қатынастардың  дендеп  енуi,  ұлттық-

6
отарлық  езгiнiң  күшеюi,  империяның  аграрлық  және 
орыстандыру  саясаттары  қазақ  халқының  ұлттық 
сана-сезiмiнiң  өсуiне,  ұлттық  интеллигенцияның 
топталуына,  түрлi  идеялық-саяси  ағымдардың  пайда 
болуына алып келдi.
Халық  арасында  саяси  көзқарастардың  өрiстеуiне 
жол ашқан көркем әдебиет туындылары да қуғындалып, 
олардың  авторларына  ресми  бақылау  қойылды. 
Соның  бiрi  –  М.Дулатұлының  «Оян,  қазағы».  Автор 
мен  кiтап  қана  емес,  автор  идеясын  насихаттап, 
кiтапты  таратушылар,  сақтаушылар  да  жазаланып 
отырған.  Бiр  ғана  М.Дулатұлына  қатысты  iстерге 
көз  салсаңыз,  отарлаушы  билiк  иелерi  мен  халық 
бұқарасы арасындағы бiтiспес қайшылықты аңғарасыз. 
Мiржақып Семейде патша үкiметi тарапынан қылмыс-
ты деп табылып, тұтқындалғанда, «Уақыт» газетi мен 
«Айқап»  жұрналында  оның  тұтқындалғаны  туралы 
хабарлар  басылып,  сол  үшiн  бұл  басылымдар  үкiмет 
тарапынан айыпталып, айыппұл төлеген: «Уақыт»- 200 
сом көлемiнде, «Айқап» - 100 сом мөлшерiнде (17-бет. 
М.Дулатұлы шығ. 2-том).
Ұлттық зиялылардың саяси көзқарастарын халыққа 
жеткiзуде ұлттық басылымдар белсендi қызмет атқар-
ды. Олардың негiзгiлерi: «Айқап» жұрналы (1911-1915) 
мен  «Қазақ»  газетi  (1913-1918).  Ұлттық  бостандық 
үшiн күрес мәселесi мен оқу-ағарту және жер мәселесi 
негiзгi тақырыптарына айналған бұл екi басылымның 
авторларының 
көзқарастары 
жер 
мәселесiне 
келгенде  екi  бағытқа  айырылады:  «Айқаптағылар» 
«Қазақстандағы  идеялық-саяси  ойдың  аграрлық-
демократиялық  бағыттарын  бiлдiрсе,  «Қазақ»  газетi 
либералдық-демократиялық  бағыттағы  идеяларды 
бiлдiрдi» (10: 285).

7
Осы  кітаптың  iшiнде  мысалға  келтiрiлген 
Ә.Бөкейханның  «Киргизы»  монографиясында  Ресей 
патшалығының  қазақ  жерiн  қазыналық  деп  есептеп, 
қазақтарды  атамекенiнен  айырып,  оған  мұжықтарды 
орналастыру  саясаты,  ұлттық  мүдделердi  аяқасты 
етiп,  азаматтық  хақыларына  қол  сұғу,  дiни  қысым 
шаралары,  әкiмшiлiк  арандатушылықтар,  тiл  саясаты, 
т.б. қазақ халқының наразылығын арттырып отырғаны 
көрсетiлiп,  айғақтармен  дәлелденiп,  отарлау  саясаты 
ашық  айыпталса,  өзге  алаш  зиялыларының  көркем 
әдебиет саласындағы еңбектерiнде де отарлық езгiнiң 
барлық  қыры  көркемдiк  шындықпен  берiле  бастады. 
Бiрiнде  әлеуметтiк  ояну,  қозғалысқа  түсiру  идеясы 
ишара,  астар,  меңзеумен,  тұспалмен  берiлсе  («Қырық 
мысал»), бiрiнде ашық түрде:
Көзiңдi аш, оян, қазақ, көтер басты 
Өткiзбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кеттi, дiн нашарлап, хал һарам боп, 
Қазағым, ендi жату жарамасты,- деп,
сонымен бiрге: 
Ғибрат жаздым жасқа еткен талап,
Қасыңнан  ұран  салып  өттiм  жанап,-  деп,  негiзгi 
ойларын ашық аңғартып, әлеуметті дұрыстық жолына 
ертудiң әдiс-тәсiлдерiн өлең өрнектерiне түсiрдi. Қазақ 
халқының  еркiндiкте  өткен  өмірi  мен  құлшылықтағы 
күйi  салыстырылып,  азат  күнге  жету  үшiн  оқу, 
ғылымды, еңбектi айнымас серiк ету, ұлттық намысты 
шыңдау, дiндi, тiлдi сақтау ойлары сол дәуiр басында 
үлкен  саяси  бағытқа  ие  болды.  Ұлттық  рухты  ояту 
идеясы жетекшiлiк орынға шықты.
Ұйқышыл жұртты
Түксиген мұртты
Обыр обып, сорып тұр,

8
Түн етiп күнiн,
Көрсетпей мiнiн, 
Оятқызбай қорып тұр.
Обыр болса қамқорың,
Қайнағаны сол сорың,- деген Мiржақып, Ахметтiкiн-
дей пiкiрлер аясы кеңейе түстi.
 Кейiннен алаш қозғалысы негiзге алған идеялардың 
көпшiлiгi  ұлт  азаттығы  күресi,  тең  құқылық,  оқу-
ағарту,  яғни,  мәдени  жетiлу  шаралары,  қазақтардың 
атамекенiн  халық  меншiгiне  қайыру  шаралары, 
орыстарды  қазақ  жерiне  қоныстандыру  саясаты  мен 
дiни  қысымды,  шоқындыру  идеясын  тоқтату,  әйел 
теңдiгi, т.б. мәселелер көрiнiстерi алаш қозғалысының 
белсендi 
қайраткерi 
Мiржақып 
Дулатұлының 
саяси-әдеби 
шығармаларының 
асыл 
арқауына 
айналды.  1905  жылы  бой  көтерген  қазақтың  тұңғыш 
саяси  партиясының  бағдарламасындағы  негiзгi 
тұжырымдардың бәрi де Мiржақыптың «Оян, Қазақ!» 
жинағына  енген  саяси  өлеңдерiнiң  идеяларының 
өзегi  болып  табылады.  Қазақ  конституциялық  - 
демократиялық  партиясының  бағдарламасындағы 
жер  туралы  31-бапта  былай    делiнген:  Қазақ 
халқының жерi мен суы мәңгiлiк өздерiнiкi және оған 
ешкiмнiң  ортақтығы  жоқ  деп  негiзгi  заңға  жазылсын.  
Қазақтардың  жерi  қазына  жерi  және  ол  жерге  орыс 
мұжықтары  орналассын  деген  заңдар  бұзылып,  жоқ 
қылынсын. Қазақтардың жерiн өздерiнiң рұқсатынсыз 
мәңгiлiк  орыстар  ала  алмайтындай  болсын.  Орыс 
мұжықтарының  жерi  өздерiнiң  отырған  жерлерiнде 
көбейтiлсiн.
Осы  тұжырымның  негiзгi  бағыттары  Мiржақып-
тың  «Бiздiң  мақсатымыз»  мақаласынан  да,  «Қазақ 
халқының  бұрынғы  һәм  бүгiнгi  халi»,  «Қазақ 

9
жерлерi»,  «Таршылық  халіміз  хақында  аз  мінәжат» 
атты  өлеңдерiнен  де  анық  байқалады.  Мiржақып  бұл 
өлеңдерiнде қазақтың еркiндiгiнен айырылып, орысқа 
бодан  болуын,  жерiнен  айырылып,  экономикалық 
жағдайының төмендеуiн ашына жырлай келiп, осындай 
күйге  түсуге  себеп  болған  сыртқы  себептермен  бiрге 
iшкi хал-жағдайдың: қазақ алауыздығының, жалқаулық 
пен надандықтың үлкен әсерi болғандығын да көрсете 
кетедi. 
Кiм жазалы өзiмiзден көрмесек, 
Төбемiзге  шығардық  қой  дәндетiп»,-  деп,  (41-
бет.  1-том.)  отарлау  саясатына  ерiк  берген  негiзгi 
бiр  себептiң  өзiн  ұлттық  қалпымыздағы  бой  алған 
кемшілiктерден iздейдi. Ол «Сайлау хақында» өлеңiнде 
болыстық  сайлауларда  шығатын  шығындарды,  аяққа 
тапталар намысты айта келiп, негiзгi күштi сайлау үшiн 
таласқа салмай, халықты ағарту iсiне, халық пайдасына 
жұмсайық  деген  ойын  бiлдiредi.  Кейiнiрек  жазылған 
мақалаларында  да  «Сайлау  саясаты»  («Қазақ»,  1915, 
№136),  «Бел  құда»  («Қазақ»,  1915,  №137)  және 
«Бақытсыз Жамал» романында да осы болыстық, билiк 
сияқты  кiшiгiрiм  лауазымдар  үшiн  ел  билеушiлерiнiң 
түрлi  айла-шарғыға  баратынын  әшкерелеушi  әуенмен 
шеней  жазады.  Өзiнiң  барлық  күш  жiгерiн  қазақ 
халқының  бостандығы,  теңдiгi  жолындағы  күреске 
арнаған Мiржақыптың негiзгi ойы: 
Мен – бiткен ойпаң жерге аласа ағаш, 
Емеспiн жемiсi көп тамаша ағаш. 
Қалғанша жарты жаңқам мен сенiкi,
Пайдалан, шаруаңа жараса, алаш!- деген сенiмiнен 
ауытқыған жоқ. Ол өзiнiң рухани ұстаздары Ә.Бөкейхан 
мен А.Байтұрсынұлымен және алаш қозғалысының өзге 
қайраткерлерімен бiрге әдебиет пен саясат майданында 

10
ұлт мүддесi үшiн берiле қызмет iстедi. Ұстаздарымен 
қанаттас болса, шәкiрттерiне жетекшiлiк еттi.
Бiрiншi  дүниежүзiлiк  соғыс  кезiнде  Қазақстанда 
отарлық езгi күшейiп, ұлтаралық араздықтар ушықты, 
экономикалық қысымдар да: салық мөлшерiнiң артуы, 
түрлi  салық  түрлерiнiң  көбеюi;  соғысқа  қажеттi 
жабдықтардың:  астық,  мал,  киiм-кешектiң  орынсыз 
алынуы да халықтың әл-ауқатын төмендетiп, төтенше 
соғыс  жағдайы  мен  жердi  тартып  алудың  күшеюi 
рухани ширығудың шегiне жеткiздi. Мұның бәрi 1916 
жылғы  ұлт-азаттық  көтерiлiсiнiң  алғы  шарттарын 
жасады. Ал көтерiлiстiң басталуына 25 маусымдағы тыл 
жұмыстарына  «бұратана»  халық  өкiлдерiн  шақырған 
жарлық түрткi болды. Қазақтан 19 бен 43 жасқа дейiнгi 
ер  азаматтарды  тыл  жұмыстарына  алу  шараларына 
байланысты екi түрлi көзқарас өрiстедi: бiрi – не көрсе 
де тыл жұмыстарына адам бермеу, ел еркiндiгiн бiлек 
күшiмен, найза ұшымен қорғау, қарулы  көтерілiс  идеясы, 
екiншiсi – либералдық-де-мократиялық интеллигенция 
ұстанған  бейбiт  елде  қан-төгiс  болдырмау  үшiн  көну 
идеясы. Соңғы идеяны қуаттаушылардың ұсынысымен 
1916  жылы  7  тамызда  Ақмола,  Жетiсу,  Торғай,  Орал, 
Семей  облыстары  өкiл-дерiнiң  кеңесi  шақырылып, 
патша  үкiметiнiң  алдына  17  тармақтан  тұратын 
талап-тiлектер  қойылды  (11:67).  Демократиялық 
интеллигенцияның басшылары өздерi бас болып, май-
дандағы қара жұмысқа алынған жiгiттерге қызмет, кө-
мек  көрсету  үшiн  түрлi  майдан  шептерiне  аттанады. 
Мұнда  олар  «Еркiн  дала»  («Қазақ»,  1917,  №2З6, 
№241) атты саяси ұйым құрып, майдан жұмысындағы 
жiгiттердiң  саяси  түсiнiктерін  кеңейту  үшiн  белсендi 
үгiт-насихат  жұмыстарын  жүргiзедi.  Осы  1916  жыл 
оқиғалары  Ақпан  революциясы,  Уақытша  үкiмет  пен 

11
бiрiншi  және  екiншi  жалпықазақ  съездерi,  «Алаш» 
партиясы  мен  Алашорда  үкiметi,  Қоқан  автономиясы 
мен  Алашорда,  Алашорда  мен  большевиктер  билеген 
кеңес  үкiметi  арасындағы  қатынастар  туралы  қазiрде 
жаңаша, тарихи бағалаулар берiлуде. 
Шығу  төркiнi  Қазақстанның  Ресей  империясының 
боданына айналуынан басталатын отарлық езгiге қарсы 
қозғалыстың  бәрi  де  алаш  ұлт-азаттық  қозғалысының 
негiзгi бастаулары едi.
«Мәдени  жұртта  көркем  кiтап  жазып  отыратын 
Ахмед  Мир  Якуб  газетінің  уақ  iсiне  есiл  ғұмырын 
байлап  отыр»  (12:  329),-  деп  Ә.Бөкейхан  айтпақшы, 
қаламгерлiк iсiне қайраткерлiк iсiн басшы қылып алған 
саясат iсiнiң белсендi өкiлдерiнiң бiрi М.Дулатұлының 
да  Ресей  императорының  тақтан  тайдырылып,  жаңа 
үкiметтiң  орнауы  сияқты  зор  оқиғаларды  қуанышпен 
қарсы  алып,  отарлық  езгiнiң  құрсауынан  босаған 
алаштың  ендi  өз  мемлекеттiгiн  қалпына  келтiру  iсiне 
қызу  кiрiскендiгiне  тарихтан  да  қанықпыз.  Мiржақып 
«Қайтсек  жұрт  боламыз»  («Қазақ»,  1918,  №264) 
мақаласында  заманның  толқымалы  күйiн  сипаттай 
келiп: «Сондықтан осындайда ел өз дегенiне жетiп, өз 
билiгiн өзi алып қалмаса, ертең әркiм буынын бекiтiп, 
күшiн жинап алған соң өзi шыққан тауы биiк болғанын 
артық көредi, қолдан теңдiк бермейдi»- деп, болашақты 
көрегендікпен болжап, ұлт алдында тұрған екi жолды 
көрсетедi:  бiрi  –  құлдық  жолы,  екiншiсi  –  жұрттық 
жолы. Осы екi жолдың қайсысын таңдау еркi қазақтың 
өз  қолында  екендiгiн  айта  келiп,  жұрттық  жолын 
тек  автономия  алып,  әскер  күшiмен  ғана  сақтауға 
болатынын  публицистикалық  екпінмен  жеткiзедi.  
Мiржақыптың  «Қазақ  съезi»  мақаласында  («Қазақ», 
403-405-б.)  съездiң  шақырылу  мақсаты  мен  ашылуы 

12
туралы,  съезге  жиналған  20-дан  астам  өкiлдердiң 
кеңесiп  алған  қаулысы  жайлы,  қазақ  облыстарында 
депутаттар болып сайлануға сыналған кiсiлер хақында 
сөз  айтылып,  қазақ  депутаттыққа  өзiмен-өзi  таласса, 
сыбағасы орысқа ауысатыны жөнiнде сөз қозғап, ұлтты 
ынтымақшыл болуға шақырып, ойын мынадай намысты 
қозғар жалынды сөздермен түйіндеген: «Алаштың ар-
намысын жiбермейiн десең, жұрт, жұрттық қыл. Кәрi-
жасың,  әйел-еркегiң  қалмастан  бiр  списокқа  тасыңды 
сал.  Бiр  дауысыңды  да  жоғалтпа.  Береке  –  бiрлiкте. 
Күні кеше Государственная Думада бiр депутатың жоқ 
заманына қайғың Қаптың тауындай едi, қазақ ендi 25-
30  депутатың  болғалы  тұр.  Шүкiрлiк  қыл,  ұмытшақ 
болма?!». 
Мiржақып «Учредительное собрание» («Қазақ» , 1917, 
№240) мақаласында осы толқымалы кезеңдегi жағдайды 
шешудiң кiлтi – құрылтай жиналысы екендiгiн айтып, 
осы құрылтай жиналысына қандай адамды депутат етiп 
сайлау  керектiгiн  сөз  етедi.  Мiржақып  пiкiрiнде:  «Ақ 
жүрек таза болса, жұртты сатып, алдап кетпейтiн болса, 
халық  үшiн  ерiнбей  қызмет  етерлiк,  екi  талай  жерде 
жанын  қиярлық  жүректi  болса.  Өз  пайдасынан  жұрт 
пайдасын артық көретiн болса, бiлiмдi, шешен, көсем, 
оқыған болса. Халықтың қалпына, салтына, тұрмысына 
жете таныс болса» ғана депутаттыққа жарайды. Сонда 
ғана  Россия  халықтарынан  жиналатын  800  депутат 
iшiндегi қазақ депутаттарының да мақсаты орындалып, 
көздегенi  iске  аспақ.  Ал,  егер  қазақ  депутаттыққа 
баяғыдай  ру  намысымен,  топтық  жiкпен  сайланса,  ел 
кей  депутаттың  iшкi  сырын,  мән-маңызын  бiлмесе, 
ұтылатындығын  айтып,  нағыз  депутатқа  лайықты 
адамды  таңдауды  ұсынып,  халықтың  өз  есесiн  өзгеге 
жiбермеуiн,  таңдауда  сергек,  сайлауда  саналы  болуын 

13
сұрайды. Мiржақыптың жоғарыда келтiрiлген депутат 
бойында  қандай-қандай  қасиеттер  болуы  керектiгiн 
көрсеткен талабын - депутаттың ел мұңын ойлап, жұрт 
мүддесiне қызмет етуiн - бүгiнгi күннiң депутаттарына 
да халық қояды.
Мiржақыптың  Алаш  жолы  үшiн  құрбан  болған 
О.Әлжанов  туралы  жазған  қазанамасында  («Тағы 
құрбан») ардақты азаматтың тiрлiктегi iстерiне талдау 
берiлiп,  ұлт  үшiн  құрбан  болған  ердi  елi  ұмытпасын 
айтып, көңiл бiлдiрген. Ал «Талайдың сыры ашылды» 
мақаласында  («Қазақ»,  1918,  №264)  мақала  «М» 
бүркеншiк  есiмiмен  берiлген,  сөз  қолданысы  мен 
ой  толғау  мәнерiне  қарай  Мiржақыптiкi  болар  деп 
топшылаймыз әрi бұл мақаладағы ойлар оның «Қайда 
едiң?»  өлеңiмен  («Қазақ»,  №240)  үндес.  Адамның 
адамдығы  сын  сағатта  көрiнерiн,  жайшылықта 
жақсы  мен  жайсаңдар  көп  болғанымен  кiмдердiң 
кiм  екендiгiн  бiлдiретiн  сын  –  тар  жол,  тайғақ  кешу 
екендiгiн  айтып,  жұртты  шен  үшiн  сатқандар  мен 
1916  жылғы  аласапырандағы  халықты  алдаушылар 
мен  тонаушыларды,  большевик  дәуiрiнде  зобалаңға 
тап  болған  жұртты  большевиктермен  қосыла  талап, 
ел  берекесiн  шығарушыларды  айыптап,  елге  түрлi 
қиыншылық  туғанда  жаумен  бiрге  қосыла  шабар 
қорқаулардан сақтануды ескертiп, «мұндайлар жұртқа 
опа  бермейдi,  ертең  тағы  бiр  жамандыққа  ұшырасаң, 
миыңды  шағатын,  түбiңе  жететiн  осылар,  сақтан!»  - 
дейдi.
Мақала  авторының  ойының  дәлдiгi  мен  күдiгiнiң 
дәлелдiлiгiне,  көптi  көрген  азаматтың  сағымша 
құбылған  қулардан  сақтан  деген  сөзiнiң  салмағының 
ауырлығына  голощекиндiк  геноцид  пен  сталиндiк 

14
репрессия  айқын  мысал  бола  алады.  Демек,  ұлтқа 
төнген  қауiп-қатердi  ұлт  қамқорлары  да  алдын-ала 
болжап, бейғамдықтан жұртты сақтандырып отырған.
Ал,  «Бiздiң  iстер»  («Қазақ»,  1917,  №246)  деген 
мақаласында  қазақ  халқының  екi  жауының  бiрi  -  ескi 
өкiмет болса, одан жұрттың құтылғанын айтып, «Ендiгi 
күштi жауымыз – надандық. Бұл надандықты жеңбей, 
одан  құтылмай  тұрып,  тоқсан  тоғыз  бостандық  болса 
да жұрттың iлгерi басуы қиын» («Қазақ», 1917, №2З6) 
дейдi.  Мiржақыптың  «Сана  қайда!»  («Қазақ»,  1917, 
№236)  мақаласында  өтпелi  дәуiрдегi  замана  ағымына 
iлесе алмай, ұлттық сана-сезiмдi, ар-намысты ойламай, 
келген  бостандықты  игере  алмай,  бас  пайдаларын 
ойлап, адасумен жүрген жұрттың қылығына, бұрында 
«бiздiң қазақтың басшылары тана, моншаққа қызығып, 
жер  жүзiнде  еш  халық  дәреже  көрмеген  болыстықты 
зор  абырой,  бақыт  көрiп  адасты,  талас  қанына  сiңдi» 
деп,  ел  басшыларының  болыстың  дәуiрi  өткенмен, 
ендi комитетке председательдiкке таласулы екендiгiне 
ашынған публицист елдi де, басшыларын да ұлт мүдде-
сiн  ойлауға,  көктен  түскен  бостандықты  ынтымақпен 
әрекет  ету  арқылы  сақтауға,  қорғауға  шақырады. 
Тақпақтай  басталған  мақала  сұраумен,  ұранмен, 
тілекпен аяқталған. Мұндағы көтерiлген мәселелердiң 
барлығы  да  оның  азаматтық  лирикасының  жұлынына 
айналған  негiзгi  ойлары  едi.  Онда  тек  бостандықты 
аңсау  сарыны  басым  түсiп,  соны  алу  жолындағы 
мақсаттар  меңзелсе,  мұнда  сол  бостандықты  қорғау, 
тұрақтандыру,  азаттығын  қолдан  бермеу  мәселелерi 
көтерiлген.  Мақаладағы  сөйлемдердiң  ырғақтылығы 
күштi, екпiндi болып, риторикалық сұрақ пен шешендiк 
сөздердiң  аралас  келуi  мазмұнды  тереңдетiп,  автор 

15
толғанысын ерекше леппен жеткiзiп тұр. 
Мiржақыптың  «Зар  заман»  (1916),  «Алашқа» 
(реквием),  «Тұңғыш  құрбан»  (1918),  «Қайда  едiң?» 
сияқты  ұлттық  рухтағы  өлең  өрнегiндегi  ойлары 
осы  мақалалармен  үндес.  Тек  сығымдала,  түйiнделе 
түсiп,  көркемдiгiн,  өткiрлiгін  күшейткен.  Мiржақып 
өлеңдерiмен  үндес  түскен  өлеңдер  де  баршылық. 
Оларға  С.Торайғыровтың  «Алаш  ұраны!»  (1917), 
Б.Майлиннiң 
«Алашордаға» 
Ж.Аймауытұлының 
«Әскер  өлеңi»  мен  «Ұранын»,  т.б.  жатқызуға  болады.
Оның  «Қазақ  халқының  дұшпандары»  мақаласында 
(«Бiрлiк  туы»,  1918)  ұлт  мүддесiнен  таптық  мүдденi 
жоғары  қойған  Ә.Жангелдин  мен  М.Тұнғашиннiң 
әрекеттерi сыналып, алаш ынтымағына iріткi салған iс-
қимылдары  дұшпандық  деп  танылған.  Мiржақыптың 
«Алаш Орда» атты мақаласында («Қазақ», 1918, №26З) 
Алашорданың  құрылуы,  қызметi,  тұрағы  туралы  сөз 
болып,  оның  болашағына  үлкен  сенiм  артқан.  Тағы 
да  алаш  автономиясын  қуаттап  жазған  «Құрметтi 
оқушылар» деп басталатын бас мақаласында («Қазақ», 
1918,  №263)  халық  басына  төнген  аумалы-төкпелi 
заман  ауыртпалығын  айта  келiп,  большевиктер 
саясатының  iшкi  мәнiн  әшкерелейдi,  олардың  жер-
жердегi  қанды  қырғындарымен  елдi  таныстырады. 
Алаш автономиясының жұртқа мәнiн түсіндiредi. Алаш 
үкiметiнiң  көркеюiнiң  кiлтi  -  милиция  мен  қазына 
деп  бiлiп,  ұлт  мүддесiн  көздеушiлердiң  осы  жолдан 
аянбауын сұрайды. «Автономия - бiзге өмiрлiк мақсат 
едi.  Алыстағы  жұлдыз  едi»  («Сарыарқа»,  1918,  №28)  
деп  Ә.Ермекұлы  жазғанындай,  осы  мақсат  жолында 
еңбек  еткен  ерлерiмiздiң  ұмытылмас  iстерiне  берiлiп 
келген бағалауларға сын көзiмiзбен қарап, өткенiмiзден 

16
сабақ алудың, бүгiнiмiздi ертеңгiнiң бастамасы ретiнде 
түсiнудiң негiздерiн санада қалыптастырудың жолдары 
жүзеге асырылуда. Туысы бiр түркi елiнiң басын қосып, 
ұлы  мемлекет  болу  мақсатын  армандаған  «Үлкен 
Түркiстан»  идеясынан  бұрын  күн  тәртiбiне  қазақ 
елiнiң ұлттық мүддесiн ең негiзгi мәселе етiп қойған, 
Алашорда  үкiметiн,  «Алаш»  партиясын  құрған  және 
осы үкiметтің Түркiстан автономиясына емес, уақытша 
Сiбiр мемлекетi құрамына қосылуын құптаған, саяси-
экономикалық жағдайлар әсерiнен ақ гвардияшылармен 
бiрiгiп,  олар  Қазақстанның  кей  жерiндегi  кеңес 
үкiметiн  құлатысты.  Алаш  автономиясын  бiртұтас 
ұлттық  мемлекет  деп  мойындату  үшiн  кеңестерге 
қарсы позициядағы күштерге үмiт артқан, өз ішіндегi 
тұтастықты  сақтай  алмай,  жеке-жеке  бөлiмшелерге 
жiктелген,  ақыры  кеңес  билiгiн  мойындауға  мәжбүр 
болған  Алашорда  үкiметi  мүшелерiнiң  қоғамдық-
саяси,  әлеуметтiк-экономикалық  себептерден  туған 
жағдайларға  байланысты  әрекеттерiн  бағалау  тарих 
ғылымының еншiсi болып табылса, түп мәнін түйсіну 
– ұрпаққа міндет. 
Қазақ  тарихында  өшпес  iз  қалдырған  «Алаш» 
қозғалысының  тарихи  мәнi  оны  тудырған,  теориядан 
практикаға  айналдырған  саяси  тұлғаларымыздың 
еңбектерiмен  тығыз  байланысты.  М.Дулатұлы  ұлттық 
мүдделердi мемлекеттiк деңгейге көтерген көсемдердiң 
бiрi  болғандықтан,  оның  осы  қозғалыстағы  атқарған 
қызметi  ерекше.  Қаламымен  де,  қаруымен  де  халық 
тәуелсiздiгi  үшiн  күрес  жүргiзген  саяси  тұлғаның  ой-
арманы, мақсат-мұраттары оның шығармашылығынан 
берiк орын тепкен. 
Отарлық  езгідегі  елдің    бас  көтерер  серкелері 

17
болатыны  тарихи  ақиқат.  Сол  көсемдердің  басын 
біріктірмеу, араларына іріткі салу, жікке бөлу, халықты 
оларға қарсы қою, қаралау, оларды қор, өздерін зор етіп 
көрсету  –  биліктің  негізгі  мақсаты.  Бұл  саясат  екіге 
жарылған бір мемлекеттің ішінде де өмір сүреді. Бұл -  
адалдық пен арамдықтың тартысы сияқты шегі белгісіз, 
тұрақсыз дүниенің бір қыры.
Қорыта  келгенде,  «Алаш»  қозғалысын,  «Алаш» 
партиясын Алашорда үкiметiнiң тарихи қызметiн қазақ 
елiнiң ұлттық тәуелсiздiгiн жүзеге асыруға бағытталған 
азаттық  идеясының  сан  ғасырлық  жиынтығы, 
күрес  түйiнi  ретiнде  қарастырамыз,  ал  Мiржақып 
Дулатұлындай  қайраткерлерiмiздiң  ұлт  үшiн  iстеген 
ерен еңбектерiн бүгiнгi егемендiгiмiздiң негiзi ретiнде 
түсiнiп,  ой мен сезім түйіні - көсемсөздерін тартысты 
дәуiрдiң көркем шежiресi, тарихи дерегi деп бiлемiз. 
Бүгінде  еліміздің    тәуелсіздік  алғанына  20  жыл 
толғандығын  үлкен  абыроймен  атап  өтіп,  келешектің 
кемел  жоспарларын  құрудамыз.  Тәуелсіздік  ұғымы 
осы  соңғы    20  жылғы  қол  жеткізген  табыстармен 
өлшенбейді.  Халқымыздың  жүздеген  жылғы  арманы 
орындалып, теңдік пен бірлікке миллиондардың қаны 
мен  тері  арқылы  ие  болғанда,  енді    оған  жаһандану 
үрдісінің салқыны тиюі мүмкін.  Сондықтан, халықтың 
санасы  мен  жадынан  ұлттық  тарихымызды  өшірмеу 
үшін,  оны  үнемі  жаңғыртып  отыру  қажет.  Әлемдік 
жетістіктерді    жаппай  сұрыптамай  жарнамалаудың 
кесірі ұлттық игіліктерге кері әсерін тигізуі анық, оның 
жетегінде  кетпес  үшін  ұрпақ  тәрбиесіне  үлкен  көңіл 
бөліну керек, ұлттық мәдени құндылықтар мен ұлттық 
дүниетаным тәрбие берудің негізгі құралына айналуы 
шарт.

18

Каталог: uploads -> magazine -> pdf
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> АҚпан 2011 февраль ақылдастар алқасы: Зейнеп ахметова, Бөлек аманбаева, Мұзафар
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Жүсіп баласағҰНИ
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық

жүктеу 2.63 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет