Кулейменова Л. М. Дене шынықтыру сабақтарында ұлттық ойындарды оқушыларғА Үйрету



жүктеу 60.03 Kb.
Pdf просмотр
Дата11.09.2017
өлшемі60.03 Kb.

 

Кулейменова Л.М. 

 

ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУ САБАҚТАРЫНДА ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫ  

ОҚУШЫЛАРҒА ҮЙРЕТУ 

 

Қазіргі  уақыт  кезеңі  көптеген  оқиғаларға  толылығымен  орасан  зор 



ақпараттар  ағыны  арқылы  ерекшеленеді.  Көпшілік  бұл  уақытты  ақпараттар 

ағыны көлемінің артуына байланысты «өзгерістер дәуірі» деп атап жүр. Адам 

қызметінің  бүкіл  аспектілері  бір-бірімен  тығыз  байланысқандықтан,  қарым-

қатынастың ғарыштық көлемде арта түскенінің куәсі болып отырмыз. 

Әрбір  адамның  денсаулығын  нығайту  мен  тиімділігін  қамтамасыз  ету 

және қоғам мен мемлекеттің прогресті дамуы үшін оқушылардың салауатты 

өмір  салтын  қалыптастыру  қажеттілігі  ешкімнің  бойында  күдік 

тудырмайтыны мәлім. Дегенмен, соңғы жылдары балалар мен оқушылардың 

денсаулығы  ерекше  нашарлап  бара  жатқандығы  белең  алуда,  ол  еліміздің 

түрлі  аймақтарында  өмір  сүру  деңгейінің  төмендеуіне,  экологиялық 

жағдайдың 

нашарлауына, 

және 

оқу 


орындарындағы 

оқу-тәрбие 

мәселелеріндегі  кемшіліктерге  байланысты  болып  отыр.  Білім  беру  мен 

тәрбиелеу міндеттерін шеш білуде ерекше орын дене шынықтыруға беріледі. 

Бүгінгі  таңдағы  дене  шынықтыру  көп  қырлы  құбылыс  болып  келеді, 

бірсыпыра  бағыттары,  түрлері  және  сабақ  түрлері  бар.  Дене  тәрбиесінің 

көптеген тәсілдері арасында халықтық педагогикаға ерекше орын берілген. 

Қозғалыс  белсенділігімен  байланысты  ойындар  мен  дене  жаттығулары, 

түрлі  ермектер  мен  көңіл  көтерулер  дене  тәрбиесінің  халықтық 

педагогикасындағы негізгі тәсілдері болып табылады. 

Оқушылардың  оқу-тәрбие  үдерісіндегі  негізгі  бағыттарының  бірі 

сабақтан тыс уақыттарда ұлттық спорт түрлерімен шұғылдану болып келеді. 

Бұл  зерттеу  осы  мәселеға  арналған.  Бұл  мәселеның  барлық  егжей-

тегжейлерін  құзырлы  маман  эксперттер  арқылы  анкеталық  сауалнама 

жолымен  зерттеу  жұмыстарын  жүргізу  –  ұлттық  спорт  түрлерінің  тәсілдері 

арқылы  оқушылардың  салауатты  өмір  салтын  қалыптастырудың  кешендік 

жүйесін жасап шығуға мүмкіндік береді [1]. 

Дене  тәрбиесі  мен  спорт  саласындағы  атқарылып  жатқан  қызмет  жеке 

тұлғаның  психикалық  сапаларына  тура  және  жанама  түрде  нақты,  бірақ 

тұрақсыз  жағдайларда  әсер  етеді.  Біздің  зерттеу  жұмыстарымыз 

көрсеткендей, ұлттық спорт түрлерімен шұғылдану оқушылардың салауатты 

өмір салтын қалыптастыруға және әр адам мен қоғам үшін тұтастай алғанда 

ұлы  құндылық  болып  табылатын  денсаулық  нығайтуға  ықпал  етеді.  Спорт 

адам  жеке  тұлғасының  барлық  жағына,  соның  ішінде  адамгершілік  пен 

психикалық саласына, интеллектуальдық пен коммуникативті қабілеттеріне, 

өз  денсаулығы  мен  бүкіл  қоғам  денсаулығына  деген  мәдениетті  және 

құндылықты қатынасқа тәрбиелеу арқылы әсер етеді. 

Қоғам  дамуының  жаңа  сатысындағы  жұмыс  барысында  қарастырылып 

отырған мәселелардың теориялық тұрғыдан жасалынбауы және практикалық 


маңыздылығы  денсаулық  пен  салауатты  өмір  салтының,  денсаулық  пен 

қозғалыс  белсенділігінің  өзара  байланыс  бірлігінің  негіздемесі  мен  ашуға 

бағытталған  ұлттық  спорт  түрлерінің  әдістері  мен  тәсілдерін  пайдалану 

арқылы жекелеген тараулардың маңыздылығын анықтайды. 

Негізгі  міндет  мынада  болып  тұр,  салауатты  өмір  салтын  қалыптастыру 

әдістерін қодану  үшін дене тәрбиесі мен спорттағы жағдайларды теориялық 

тұрғыдан  негіздеу  мен  аша  түсу,  адамдардың  өмірлік  қызметіне  тікелей 

қолданылатын, салауатты менталитет қалыптастыратын диалектиканың алға 

шығатындай нақты кезеңдерін айқындау. Тәрбиенің тұтас жүйесінен бөлініп 

шыққан  дене  тәрбиесі  мен  спорт  теориясы  мен  практикасының  кесіндісі 

оқушылардың  денсаулығы  мен  салауатты  өмір  салтының  өзара  іс-қимылы 

арқылы анағұрлым жарқын да мазмұнды түрде көрінуі мүмкін. 

Соңғы  жылдары  дене  тәрбиесіндегі  халықтық  педагогика  мәселелері 

жайлы  көп  айтылып  жүр.  Дене  тәрбиесінің  халықтық  тәсілдері  жайлы 

бағдарламалық құжаттарда ол қоғам мәдениетінің, оқушыларды тәрбиелеудің 

маңызды бір түрі ретінде қаралуы қажеттілігі атап көрсетіледі. Сондықтан да, 

ұлттық  спорт  түрлері  мен  халықтық  ойындар  өмір  салты  төңірегінде 

топтастырылып, жеке тұлғаның даму деңгейіндегі көрсеткіші болуы тиіс. 

Бұдан  келіп  шығатыны  ұлттық  спорт  түрлері  мен  халықтық  ойындар 

ұлттық мәдениеттің өзіндік элементтері есебінде ғана пайдаланылып қоймай, 

дене  тәрбиесінің  қазіргі  міндеттерін  шешудің  тәсілі  ретінде  де 

пайдаланылады. 

Ерекше  көзқарасты  халықтық  қозғалмалы  ойындарды  пайдалану  керек 

етуде.  Қазіргі  кезде  қолда  бар  жекелеген  ғылыми  жұмыстар  оларды  мектеп 

жасындағы  балалар  мен  жеткіншектер  арасында  пайдалану  мәселесін  сөз 

етеді.  Дегенмен,  бұл  мәселені  анағұрлым  кең  көлемде  қарастырған  жөн. 

Ойын  әдісі  қозғалыс  белсенділігін  кешенді  түрде  жетілдірудің  ерекше  бір 

әдісі екендігі баршаға мәлім. Демек, бұл әдісті спорт педагогикасында түрлі 

спорт  түрлері  бойынша  пайдалануға  болады.  Осы  жұмыста  бұл  мәселе 

ұлттық  спорт  түрлеріне  арналған  сабақтарда  халықтық  қозғалмалы 

ойындарды пайдалану үлгісінде қарастырылған. 

Тек  денсаулықтың  жоғары  деңгейі  ғана  интеллектуалды-жасампаз 

жұмыспен, өндіріспен, бизнес және күнделікті жай жұмыспен шұғылданатын 

адамның  шығармашылық  белсенділігі  мен  жоғары  жұмыс  қабілетінің 

оңтайлы  іргетасы  болып  табылады.  Адам  денсаулығын  нығайту  мәселесін 

тиімді түрде шешу адам ағзасына жан-жақты да жайлы әсер ететін әдіс, тәсіл 

және  жағдайларды  пайдалануға  кешенді  түрде  жақындау  арқылы  ғана  қол 

жеткізу мүмкін. 

Әрбір  адамның  денсаулығын  нығайту  мен  тиімділігін  қамтамасыз  ету 

және қоғам мен мемлекеттің прогресті дамуы үшін оқушылардың салауатты 

өмір  салтын  қалыптастыру  қажеттілігі  ешкімнің  бойында  күдік 

тудырмайтыны мәлім. Дегенмен, соңғы жылдары балалар мен оқушылардың 

денсаулығы  ерекше  нашарлап  бара  жатқандығы  белең  алуда,  ол  еліміздің 

түрлі  аймақтарында  өмір  сүру  деңгейінің  төмендеуіне,  экологиялық 



жағдайдың 

нашарлауына, 

және 

оқу 


орындарындағы 

оқу-тәрбие 

мәселелеріндегі кемшіліктерге байланысты болып отыр. [2]. 

Жоғарыда  аталғандармен  байланысты  жұмыстың  алдына  келесі  міндет 

қойылды  –  ұлттық  спорт  түрлерінің  тәсілдері  арқылы  оқушылардың 

салауатты  өмір  салтын  қалыптастыру  мүмкіндіктерін  зерттеу.  Ол  үшін 

халықтық  спорт  түрімен  шұғылданушылар  арасында  анкеталық  сауалнама 

жүргізілді  және  ол  спортшылардың  бірқатар  көрсеткіштерінің  өзара 

байланысын есепке алуы тиіс еді. 

Жас  ұрпақты  тәрбиелеу  ісіне,  оқушылар  белсенді  және  қоғамдық 

пайдалы  іс-әрекетке  тәрбиелеу  жұмысына  және  оларды  жан-жақты  дамыту 

мақсатында кешенді көзқарастарды кеңінен пайдалану қажет. Ол үшін үнемі 

азаматтық,  жұмысқа  деген  шығармашылықты  қатынас,  адамдардың  рухани 

қызығушылығы  мен  қажеттілігін  қалыптастыру  жолдарын  жетілдіріп  отыру 

керек. Жалпы білім беретін мектеп оқушыларды тәрбиелеудің негізгі құралы 

болып  табылады.  Мектеп  өскелең  ұрпақты  біліммен  қаруландырады, 

көзқарасны қалыптастырады, өмірге, еңбекке дайындайды. Білім мен тәрбие 

– біртұтас үдерісс. Адам білім бері үдерісі арқылы тәрбиеленеді, әрине, егер 

бұл үдеріс дұрыс ұйымдастырылған жағдайда. 

Білім  беру  мен  тәрбиелеу  міндеттерін  шеш  білуде  ерекше  орын  дене 

шынықтыруға  беріледі.  Бүгінгі  таңдағы  дене  шынықтыру  көп  қырлы 

құбылыс  болып  келеді,  бірсыпыра  бағыттары,  түрлері  және  сабақ  түрлері 

бар.  Дене  тәрбиесінің  көптеген  тәсілдері  арасында  халықтық  педагогикаға 

ерекше орын берілген. 

Қозғалыс  белсенділігімен  байланысты  ойындар  мен  дене  жаттығулары, 

түрлі  ермектер  мен  көңіл  көтерулер  дене  тәрбиесінің  халықтық 

педагогикасындағы негізгі тәсілдері болып табылады. 

Оқушылардың  оқу-тәрбие  үдерісіндегі  негізгі  бағыттарының  бірі 

сабақтан тыс уақыттарда ұлттық спорт түрлерімен шұғылдану болып келеді. 

Бұл  зерттеу  осы  мәселеға  арналған.  Бұл  мәселеның  барлық  егжей-

тегжейлерін  құзырлы  маман  эксперттер  арқылы  анкеталық  сауалнама 

жолымен  зерттеу  жұмыстарын  жүргізу  –  ұлттық  спорт  түрлерінің  тәсілдері 

арқылы  оқушылардың  салауатты  өмір  салтын  қалыптастырудың  кешендік 

жүйесін жасап шығуға мүмкіндік береді.  

Ұлттық спорт түрлері мен халық ойындары өскелең ұрпақты жарасымды 

тәрбиелеудің  ажырамас  бөлігі  болып  табылады.  Қазіргі  дене  шынықтыру 

практикасында  халықтың  ғасырлар  бойы  жинақтаған  және  іріктеуден  өткен 

аса  бай  тәжірибесін  өскелең  ұрпақты  халықтық  ойындар  мен  ұлттық  спорт 

түрлерінің тәсілдері негізінде тәрбиелеу жұмысында пайдалану қажет. 

Халықтық  педагогиканың  арқылмас  қазынасы  қазіргі  жағдайда  аса 

мықты  тәрбие  құралы  болып  табылады,  себебі  онда  салауатты  өмір  салты 

қағидаттарын  нығайта  түсетін  және  халықтар  арасында  бұқаралық  дене 

шынықтыру-сауықтыру  және  бұқаралық  спорт  жұмысын,  әсіресе,  біздің 

еліміздің  ауылдық  жерлерінде  тұратын  тұрғындар  арасында  дамытудың 

дайын  тәсілдері  бар.  Ұлттық  спорт  түрлері  мен  халық  ойындарын  дамыту 


Қазақстанда  тұратын  халықтардың  достығы  мен  өзара  түсіністігін  нығайту 

жұмысында үлкен рөл атқарады. [3]. 

Қазіргі  уақытта  ұлттық  спорт  түрлері  мен  халық  ойындарының 

ерекшеліктерін ескере отырып, балалар мен жасөспірімдер спорт мектептері 

жайлы  ережелерге  түзетулер  дайындалды,  күрес,  ат  спорт  түрелері, 

тоғызқұмалақ  саятшылық  бойынша  балалар  мен  жасөспірімдер  спорт 

мектептеріне арналған бағдарлама аяқталуға дайын тұр. 

Ұлттық  спорт  түрлері  мен  халық  ойындарының  дамуына  тұсау  салып 

тұрған  мәселенің бірі отандық  арнайы мамандырылған  мүліктер  мен  құрал-

жабдықтардың  болмауы,  арнайы  спорттық  мектептерінің  бөлімдері  балалар 

мен  жеткіншектердің  ұлттық  спорт  түрімен  шұғылдану  қажеттілігін 

қанағаттандырмайды. 

Қорытындылар: 

-ұлттық  спорт  түрлерімен  шұғылдану  оқушылардың  салауатты  өмір 

салтын қалыптастыруға ықпал етеді

-ұлттық  спорт  түрлерімен  шұғылданатындар  кез-келген  басқа  кәсіптік 

қызмет  барысында  тиімділікті  қамтамасыз  ететін  мықты  денсаулық  және 

жеке тұлғалық сапаларымен ерекшелінеді. 

Ұлттық  ойын  жарыстарында  денсаулықты  сақтау  жолы  да,  өзiн-өзi 

қорғау  амалдары  да  айқын.  Денсаулықты  сақтаудың  шарты  —  дененi 

шынықтыратын  қозғалыс  пен  жаттығуда,  ағза  мен  жүйке  тамырлардың 

тынысын реттеуде, рухты жоғары ұстай бiлуде. 

Дене  шынықтыру  —  денсаулық  көзi,  денсаулықты  сақтау  үшiн  әрекет, 

адамның  күш  мүмкiншiлiгiн  дамыту,  жеңiске  деген  жiгерiн  шыңдау, 

қиыншылыққа төзу қимыл-әрекетiн шоғырландыра бiлу, соларға үйрену: 

-  дене  еңбегiмен  үнемi  шұғылданып,  жаттыққан  адамның  бұлшық  ет 

талшықтары тез өседi, бойының күш-қуаты қалыптасады

- сыртқы ортаның түрлi қолайсыз жағдайларына төзiмдiрек келедi

-  қозғалысы  жинақы,  ширақ,  тез,  әдемi  жарасқан,  қарым-қатынастық 

ережеге бейiмделуi жоғары; 

-  сезiну,  ойлану  және  еңбектену  қабiлеттерi  бiр-бiрiмен  үйлесiмдi  және 

бiрiн-бiрi толықтырады.  

Ұлттық спорт түрлері мен халық ойындары өскелең ұрпақты жарасымды 

тәрбиелеудің  ажырамас  бөлігі  болып  табылады.  Қазіргі  дене  шынықтыру 

практикасында  халықтың  ғасырлар  бойы  жинақтаған  және  іріктеуден  өткен 

аса  бай  тәжірибесін  өскелең  ұрпақты  халықтық  ойындар  мен  ұлттық  спорт 

түрлерінің тәсілдері негізінде тәрбиелеу жұмысында пайдалану қажет. 

Халықтық  педагогиканың  арқылмас  қазынасы  қазіргі  жағдайда  аса 

мықты  тәрбие  құралы  болып  табылады,  себебі  онда  салауатты  өмір  салты 

қағидаттарын  нығайта  түсетін  және  халықтар  арасында  бұқаралық  дене 

шынықтыру-сауықтыру  және  бұқаралық  спорт  жұмысын,  әсіресе,  біздің 

еліміздің  ауылдық  жерлерінде  тұратын  тұрғындар  арасында  дамытудың 

дайын  тәсілдері  бар.  Ұлттық  спорт  түрлері  мен  халық  ойындарын  дамыту 

Қазақстанда  тұратын  халықтардың  достығы  мен  өзара  түсіністігін  нығайту 

жұмысында үлкен рөл атқарады [4]. 


Дене  тәрбиесінің  көптеген  тәсілдері  арасында  халықтық  педагогикаға 

ерекше  орын  берілген,  дегенмен,  жалпы  білім  беретін  мектептердің  дене 

тәрбиесі сабақтарында халықтық педагогика тәсілдеріне жеткілікті дәрежеде 

назар  аударылмай  келеді.  Осыған  байланысты  біз  өз  алдымызға  келесідей 

зерттеу міндеттерін қойдық: 

-ұлттық  ойын  тәсілдерінің  жалпы  білім  беретін  мектептердегі  маңызын 

теориялық тұрғыдан негіздеу

-  ұлттық  ойындар  мен  спорттық  түрлері  тәсілдерін  дене  шынықтыру 

сабақтарына ендіру үдерісіне қызығушылығын қалыптастыруды зерттеу; 

Бұл  міндеттерді  шешу  үшін  әдебиеттерге  жасалынған  талдаулар, 

педагогикалық байқаулар мен тәжірибелік экспериметтерді пайдаландық. 

Ұлттық  спорт  түрлерi  мен  халық  ойындары  жеткiншек  ұрпақты 

үйлесiмдi  тәрбиелеудiң  ажырамас  бөлiгi  болып  табылады.  Қазiргi  дене 

шынықтыру  практикасында  ғасырлар  бойы  сомдалған  және  сыннан  өткен 

халық  ойындары  мен  ұлттық  спорт  түрлерi  құралдары  арқылы  жеткiншек 

ұрпақты тәрбиелеудiң бай тәжiрибесiн пайдалану арқылы оқушыларға қажет. 

Ұлтттық  ойындар  тәсілдерін  дене  шынықтыру  пәні  мұғалімдері    білім 

беру  орындарында  оқушылар  мен  оқушылардың  қозғалыс  белсенділіген 

деген  қызығушылығын  арттыра  отырып  салауатты  өмір  салтын  серік 

етулеріне тиімді құрал екенін тәжірибе жүзінде дәлелденді. 

Ұлттық спорт түрлері мен халық ойындары өскелең ұрпақты жарасымды 

тәрбиелеудің  ажырамас  бөлігі  болып  табылады.  Қазіргі  дене  шынықтыру 

практикасында  халықтың  ғасырлар  бойы  жинақтаған  және  іріктеуден  өткен 

аса  бай  тәжірибесін  өскелең  ұрпақты  халықтық  ойындар  мен  ұлттық  спорт 

түрлерінің тәсілдері негізінде тәрбиелеу жұмысында пайдалану қажет. 

 

 



 

1.

 



Қазақстан  Республикасында  дене  шынықтыру  мен  спортты  дамытудың 

2011-2015 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы (2010ж). 

 

2.

 



АхановА.А.  Қазақстанда  салауатты  өмір  салтын  қалыптастыру 

шаралары. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. –Алматы: 2004,- №4, -

Б.12-15. 

3.

 



Сағындықов  Е.С.  Қазақтың  ұлттық  ойындары.  –  Алматы:  Рауан,  1991.  -

175 б. 


4.

 

Төтенаев Б. Қазақ ұлттық ойындары. Монография. - Алматы: 1978. 



5.

 

Нұржекеев Б. Қазақтың кейбір ұлттық ойындары. -Алматы: 1971.- 58 б. 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 



 

 

 



Каталог: sites -> default -> files -> publications
publications -> Қ 25 Еуразияшылдық: теория және практика. Оқу қҧралы
publications -> Макашева К. Н., Идрышева Ж.Қ
publications -> История развития теоретической метеорологии в ХХ веке
publications -> И. Р. Гальперин: Мәтін әр түрлі лексикалық
publications -> С. Б. Бөрібаева Борибаева Сафура Болатовна Boribaeva Safura Bolatovna
publications -> Әл-Фараби атындағы ҚазҰу жоо-ға дейінгі дайындық факультеті
publications -> Л. Толстойдың «Той тарқар» шығармасының қазақ тіліне аударылу тарихы
publications -> Айтбаев Н. Б. (Қарағанды, Қармту) Айтбаев Б
publications -> Жоо-ға дейінгі білім беру факультеті Танымдық, ұлттық ойын элементтерін тарих пәні сабағында пайдаланудың маңызы
publications -> Биология пәнінен оқушылардың білім сапасын арттыруда жаңа технологияларды пайдаланудың тиімді әдіс-тәсілдері

жүктеу 60.03 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет