Көркемөнерден білім беру



жүктеу 1.07 Mb.

бет9/10
Дата31.05.2017
өлшемі1.07 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

ПРИМЕНЕНИЕ НОВЫХ МАТЕРИАЛОВ И МЕТОДОВ ОБРАБОТКИ 

ПРИ ИЗГОТОВЛЕНИИ  ОДЕЖДЫ 

 

Н.Б. Оразомбетова - 

ассистент  кафедры декоративно-прикладного искусства КазНПУ им.Абая 

 

В  настоящее  время  в  условиях    рыночной  экономики  проблема 

расширения  выпуска  высококачественной  одежды,  имеющей  оптимальную 

структуру  ассортимента,  приобретает  особое  значение  для  сферы 

производства, торговли и потребителя. 

В  программе  «Казахстан–2030»  в  разделе  воспитания  подрастающего 

поколения  рассматриваются вопросы развития всестороннего эстетического, 

экологического, 

правового, 

нравственного 

развития. 

В 

основных 



направлениях  внутренней  и  внешней  политики  в  «Послании  Президента 

народу  Казахстана» сказано: ˝в качестве важнейшей составляющей является 

развитие  духовной  и  образовательной  сферы  разработать  и  начать 

реализацию специальной среднесрочной программы˝. Современное обучение 

требует знание учащихся на уроках технологии, основ экономики, зкологии,  

эстетики  стремление  к  прекрасному  формированию,  поиска  новых  методов 

обработки    применение  давно  забытых,  но    снова    модных  и  экологически 

чистых  материалов,  способствующих  повышения  качества  изделия,  его 

внешнего вида /1, 12-13/. 

Для  достижения  высокого  уровня  качества  одежды  приоритетными 

являются 

такие 


принципы 

унификации 

как 

технологичность 



и 

экономичность конструкции деталей и узлов. Современная компьютеризация 

произвоства предлагает пересмотреть существующие технологии, внедрение  

и  разработку  новых  материалов,  методов  их  обработки  в  процессе 

выполнения  технологических  операций,  создание  средств  автоматизирован-

ного  контроля  и  регулирования    режимов  влажно - тепловой  обработки, 

значительного  повышения  качества    выпускаемых  изделий,  постоянного 

улучшения  и  обновления  ассортимента  одежды  с  учетом  удовлетворения 

потребностей всех возрастных групп населения. 

Выбор  клеевых  материалов    для  изготовления  одежды  определяется 

показателями качества образующихся клеевых соединений и пакетов одежды 

и  зависит  от  ассортимента,  назначения  и  выбранной  технологии  швейных 

изделий; условий эксплуатации одежды, способов ухода за изделиями; вида и 


 

 

74



свойств  используемых    для  одежды  основных  материалов;  химического 

состава,  физико-механических  и  физико-химических  свойств  клеевых 

материалов;  вида  оборудования,  применяемого  для  склеивания.  По 

химическому составу и свойствам наиболее широкое применение в швейной 

промышленности  получили    клеевые  материалы  из  термопластических 

полимеров. 

Их  использование  при  изготовлении  одежды  характеризуется  двумя 

стадиями  обработки  при  различных  параметрах  и  режимах  обработки  в 

зависимости  от  вида,  свойств  и  назначения  склеиваемых  материалов:  в 

первой  стадии – нагревание  до    температуры 90 – 170°. При  воздействии 

давления 0,01 – 0,35МПа  в  течение  8- 60°  без  увлажнения  или  с 

увлажнением составляющим 10 -40 % массы воздушно – сухих материалов; 

во  второй  стадии – охлаждение  до  комнатной  температуры  (с  применением 

вакуум – отсоса разрежением 17,6 кПа, или 1800мм вод., в течении 2 -10°.  

Клеевые  соединения  с  применением  термопластических  клеевых 

материалов 

выполняются 

на 


утюжильном 

или 


прессовом 

(электромеханическом,  пневматическом,  гидравлическом)  периодического 

или  непрерывного  действия  оборудования    с  программным    управлением,  с 

электропаровым  обогревателем  рабочих  поверхностей  оборудования,  с 

системами  пропаривания  и  вакуум – отсоса.  Термоклеевые  прокладочные 

материалы  представляют  собой  текстильные  прокладочные  материалы 

(ткани,  трикотажные    и  нетканые  полотна,  многозональные  материалы),  на 

одну  из  сторон  которых  нанесено  клеевое  покрытие  из  термопластичных 

полимеров. 

Эти  материалы  предназначены  для  придания  деталям  одежды 

требуемой  формоустойчивости.  Клеевое  покрытие  различается  по  своей 

структуре  и  свойствам  применяемых    термопластичных    полимеров.  

Структура  клеевого  покрытия -  точечного  (с  его  разновидностями)  и 

сплошного – определяется  способами  нанесения  на  текстильные 

прокладочные  материалы,  свойствами  термопластичных  полимеров  и 

прокладочных  материалов.  Точечное  покрытие  бывает  регулярным  и 

нерегулярным 

соответственно 

равномерным 

и 

неравномерным  



распределением  точек  клея  по  поверхности  прокладочного  материала. 

Наличие  верхнего  слоя  клеевого  покрытия,  обладающего  пониженной 

температурой плавления и большей текучестью при плавлении, способствует 

лучшему прониканию клеевого полимера в структуру ткани /2, 21-23/. 

Для  обеспечения  требуемого  качества  клеевых  соединений  и  пакетов 

одежды 


термопластичные 

клеевые 


полимеры, 

используемые 

для 

изготовления  клеевых  материалов  для  одежды,  должны  отвечать 



определенным  требованиям.  Например:  температура  плавления  их  должна 

быть  около 100 – 130° при  изготовлении  изделий  из  шерстяных, 

хлопчатобумажных и смешанных тканей. Вязкость их при плавлении должна 

быть  повышенной (800 Па˚с)  для  изделий  из  пальтовых  тканей;  высокой 

(2500  Па˚с)  для  изделий  из  костюмных  и  платьевых  тканей  и  (свыше 2500 


 

 

75



Па˚с)  для  изделий  из  тонких  тканей.  В    качестве  термопластичных 

полимеров,  применяемых  для  получения  клеевых  материалов  для  одежды, 

используются  сополиамиды,  полиэтилены,  полиэфиры,  полиуретаны, 

поливинилхлорид, 

поливинилацетаты, 

сополимеры 

из 

этилена 


и 

винилацетата.  Полиэфиры  и  полиуретаны  применялись  для  получения 

клеевых материалов  для швейной промышленности, но  в настоящее время в 

швейной 


промышленности 

для 


клеевой 

технологии 

наибольшее 

распространение  из  термопластичных  полимеров  получили  сополиамиды  и 

полиэтилены.  В  швейной  промышленности  смола  ПА – 54 используется  вы 

виде  порошка  дисперсностью 160 – 630 и 400 – 800 мкм  для  получения 

точечного  нерегулярного  покрытия  на  прокладочных  и  кромочных 

материалах методом напыления. 

Для  улучшения  процесса  нанесения  сополиамидных  порошков  на 

прокладочные  материалы  в  порошки  добавляют  соли  щелочноземельных 

элементов кислот жирного ряда.  Полиэтилены низкого давления применяют 

для  получения  клеевого  покрытия  на  прокладочных  материалах, 

предназначенных  для  формоустойчивой  обработки  воротников,  манжет, 

планок  и  др.  деталей    в  мужской  и  женской    одежде.  Деталям  одежды 

придают  необходимую  формоустойчивость  путем  применения  ряда 

известных  в отечественной  и мировой практике швейной промышленности 

способов  обработки  деталей:  фиксирование;  фронтальное    фиксирование; 

получение  каркасного  пакета  прокладок;  прямое  склеивание;  отделка 

клеевых  прокладок  полимерными  пастами;  прямое  стабилизирование; 

флокирование;  суперфорниз; обработка клеевой сеткой /2,7-9/. 

Фиксирование (дублирование)  - это соединение в основном маленьких 

деталей  пальто  костюмов,  плащей,  курток,  платьев  и  др.  изделий 

термоклеевыми  прокладками  по  всей  поверхности  детали  швейных  изделий 

или  ее  части.  Согласно  технологии  дублирования  термоклеевые  

прокладочные    материалы  используют  для  сохранения  формы  и  придания 

повышенной    упругости    подбортам,  кокеткам,  клапанам,  листочкам, 

накладным карманам, хлястикам, патам, поясам и др. деталям. Дублирование 

мелких деталей  осуществляется на прессах  ПГГ-3,  ППУ - 1  с подушками 

УП – 3Г; Cs – 371 KMS  с  подушками  Cs – 12 – 10  Cs – 363  фирмы 

«Паннония» (ВНР)  или  утюгами  типа  УПП – М  на  утюжильных  столах  СУ 

или утюгами  Cs - 392 на столах  Cs – 394 KE - 2 фирмы «Паннония» (ВНР).  

Детали  и  узлы  при  дублировании  обрабатываются    в  следующем 

порядке:  укладывание  основных  деталей,  укладывание  на  них  деталей    из 

прокладок, склеивание, охлаждение и съем обработанных деталей. 

Фронтальное  дублирование – это  соединение  основных  (крупных) 

деталей  одежды    например,  полочек  пальто    костюмов , плащей,  курток  с 

термоклеевыми  прокладками  по  всей    поверхности    детали  или  ее  части. 

Фронтальное дублирование  осуществляется на прессах типа Cs – 371 KMH – 

1S + Cs – 12 – 36 A + 956 A фирма «Паннония» (ВНР), 

AHV – 1690 – 7  фирмы «Майер» (ФРГ). Поверхность подушек прессов 



 

 

76



при  дублировании  должна  быть  защищена    лакотканью  или  пленкой 

фторопласта  4Д  для  устранения  прилипания    сдублированных    деталей    к 

подушкам пресса /3, 18-20/. 

Установлено,  что  принципы  унификации  деталей,  узлов  и  методов 

обработки  способствуют  снижению  трудоемкости  обработки.  Основной 

принцип  унификации – многократность  применения  методов  обработки – 

используется при обработке краев  изделий, низа рукавов,  обработки  мелких 

деталей предусмотренных моделями. 

В  изделиях,  имеющих  прокладку  в  бортах  из  ткани  с  клеевым 

покрытием,  прокладку  накладывают  клеевой  стороной  на  изнанку  подборта 

так,  чтобы  она  отстояла  от  внутреннего  края  борта  на 0,7 -1 см,  по 

наружному – на 0,5 -0,6 см, а внизу от линии подгиба низа  на 0,1 -0,25 см и 

приклеивают с помощью утюга или пресса. 

В  воротниках  с  прокладкой  из    ткани  с  односторонним    клеевым 

покрытием прокладку накладывают клеевым покрытием на изнанку  нижнего 

воротника так,  чтобы края прокладки  отстояли от краев нижнего воротника 

на 0,5 – 0,7 см,  и  приклеивают  утюгом  или    на  прессе.   При  наличии  

прокладки  в пояс из ткани с односторонним  клеевым покрытием прокладку 

накладывают    на  внутреннюю  сторону  пояса  с  изнанки,  совмещая  верхний 

край прокладки с линиейсгиба пояса, и приклеивают на прессе или утюгом.  

Особое  значение  в  деле  повышения  качества  швейных  изделий  в 

настоящее  время  отводится  к  использованию  формовочных  свойств  

текстильных  материалов,  влажно – тепловой  обработке  изделий,  значение 

которого  заключается  в  придании  изделию  заданной  формы,  устойчивого 

сохранения и элегантного внешнего вида. 

Создание  сложной  заданной  формы  одежды  при  минимальном 

количестве  швов  является  одним  из  самых  перспективных  направлений 

развития  технологии  изготовления  одежды  и  получил  название 

«изготовление  изделий методом формования». 

Потребительская  ценность  одежды,  ее  внешний  вид  неразрывно 

связаны с понятием формовочная способность /3, 41-43/.  

Современные  способы    формообразования  и  формозакрепления 

материалов  предполагает  использование  методов  целенаправленного 

воздействия за счет изменения свойств тканей в процессе  влажно – тепловой 

обработки  изделий,  закрепление  деформаций  с  помощью  клеевого 

прокладочного  материала,  использование  в  качестве  формозакрепляющей 

прокладки  композиционных  материалов,  получение  заданных  объемных 

форм  и  плоских    линий,  сгибов  цельнокроенных  деталей  и  узлов 

исключительно  за  счет  изменения  углов  между  нитями  основы  и  утка,  без 

деформации длины нитей ткани. Качество и долговечность швейных изделий 

в  процессе  эксплуатации  в  значительной  степени  определяются  

способностью 

текстильных 

материалов 

к 

формообразованию 



и 

формозакреплению. Способ получения объемной формы швейного изделия и 

метод  формообразования  в  каждом  конкретном  случае  определяются 


 

 

77



индивидуально  и  зависят  от  свойств  исходных  материалов:  волокнистого 

состава,  структурных  характеристик  материалов,  структуры  и  способа 

производства  составляющих  нитей.  Установлено,  что    для  изготовления 

деталей  с  минимальным  количеством  швов  необходимо    использовать 

принципиально новые технологические оборудования, такие как гладильный 

пресс  с  подвижными  шаблонами  и  подушками  с  объемной  поверхностью. 

Применение способа формообразования и формования с помощью шаблонов 

наиболее  целесообразно  для  получения    деталей  одежды  с  фиксированной  

жесткой  линией  сгиба  (например,  отлет  воротника,  края  борта  и  лацкана 

полочки  с  подбортом).  Его  также  можно  применять  и  для      не 

фиксированных  (мягких)  линий  сгиба  детали,  таких  как,  передний  сгиб 

рукава и сгиб стоек воротника. Необходимость закрепления формы швейных 

изделий  связана  с  низкой  способностью  большинства  текстильных 

материалов сохранять приданную им в процессе изготовления форму.  

С целью повышения формоустойчивости изделий, наряду с их влажно 

–  тепловой  обработкой,  предусматривается  отделка  тканей  различными 

реагентами  или  введение  в  конструкцию  изделий  дополнительных 

армирующих  элементов,  дублирование  клеевыми  прокладками  и  т.д.  

Ретроспективный  анализ  позволил  выявить  четыре  основных  метода 

повышения  формоустойчивости  деталей,  которые  на  этом  этапе  находят 

применение в  научно – исследовательской и производственной практике. 

1 – формование деталей иделий с армирующими элементами. 

2 – использование тканей с повышенным содержанием  синтетических 

волокон; 

3 - стабилизация  деталей  швейных  изделий  полимерными 

композициями (прямая стабилизация); 

4 – обработка  деталей  или  полуфабрикатов  швейных  изделий 

химически активными рабочими средами /4, 51-53/.  

Необходимо  отметить,  что  реализация  этих  методов  даст  ощутимый 

эффект  в  сочетании  с  влажно–тепловой  обработкой.  Повышение 

формоустойчивости  деталей    швейных  изделий  может  осуществлятся  их 

комбинацией,  а  также  за  счет  применения  эффекта  виброформования.  

Особенностью  метода  прямой  стабилизации  деталей  швейных  изделий 

является  нанесение  раствора  полимера  на  изнаночную  сторону  деталей 

изделий  в  виде  сплошного  или  дискретного  покрытия.  При  последующей 

термообработке    ткань – полимер,  последний  переходит  в  твердую  фазу. 

Изменяя свои  упругопластические свойства в результате влажно – тепловой 

обработки,  композиция    деформируется  вместе  с  тканью  в  соответствии  с 

заданной  формой.  При  охлаждении  полимер  фиксирует  полученные  в  ходе  

формования деформации и создает условия для дальнейшего сохранения их в 

процессе эксплуатации изделия. 

Второй  метод  основан  на  свойствах  термопластических  волокон, 

введенных в структуру материала, устойчиво закреплять полученные в ходе 

формования деформации. 



 

 

78



Эффект  формозакрепления  достигается  за  счет  последовательного 

перевода полимера из высокоэластичного состояния, в котором он находится 

в  период  формования  на  нагретом  пуансоне,  в  застеклованное  при 

последующем охлаждении.  

Метод  применяется  для  изготовления  изделий  из  тканей,  содержащих 

не менее 70 процентов  синтетических нитей. Его применение невозможно из 

– за отсутствия достаточного ассортимента материалов требуемой структуры 

и волокнистого состава. 

При третьем методе повышения формоустойчивости деталей одежды  и 

структуры  ткани  достигается  за  счет  одновременной  обработки  паром  и 

химически  активными  средами.  Проникая  внутрь  волокон,  рабочая  среда  

ослабляет  межмолекулярные  связи,  а  при  последующей  термообработке  и 

сушке  восстанавливает  их  в  новом  положении  с  учетом  приданной 

деформации. 

Метод 

позволяет 



улучшить 

несминаемость 

и 

формоустойчивость  изделий.  Он  может  быть  реализован  на  оборудовании 



различных  видов:  прессах,  паровоздушных  манекенах  и  т.д.  Метод 

формования  и  дублирования  клеевыми  прокладками  является  наиболее 

универсальным  и  доступным,  положительно  зарекомендовавшим  себя  в 

промышленности  на  протяжении  многих  лет.  В  ходе  проведения 

исследований  были  выявлены  положительные  свойства,  присущие  этому 

методу, обеспечение высокой формоустойчивости, незначительное снижение 

гигиенических показателей, возможность применения прокладок для любого 

вида  изделий,  надежность  соединения  армирующих  материалов  сдеталями 

верха  в  условиях  эксплуатации.  Положительные  свойства  данного  метода 

позволяют 

его 

применять 



при 

формовании 

и 

изготовлении 



цельновыкроенных  деталей  одежды.  Оценив  перспективность  выше 

перечисленных  методов,  можно  сделать  вывод,  что  для  решения  вопросов  

улучшения  качества    швейных  изделий  с  применением  цельновыкроенных 

деталей  на  основе  ресурсосберегающей  технологии,  наиболее    приемлемым  

является  метод  формования  армирующими  клеевыми    прокладочными  

материалами,  т.к.  он  обеспечивает  достаточно  высокую  формоустойчивость 

деталей. 

 В  настоящее  время  для  производителей    швейных  изделий  т.е 

производства  одежды    потребность  в  экологически  чистой  продукции 

является актуальной проблемой.  



 

1.  Назарбаев  Н.А.  Новый  Казахстан  в  новом  мире:  Послание 

Президента Республики Казахстана народу Казахстана. – Астана, 2007. 

2.  Коблякова  Е.Б.,  Базаева  Е.М.  Деформационные  характеристики 

ткани  при  формировании  пространственных  облочек//Известия  вузов: 

Технология легкой промышленности. – 1990. - №1. - С. 21-23. 

3. Ташпулатов С.Ш., Джураев А.Д., Файзиев Г.Х. Изучение механизма  

формообразованя  облочек  деталей  одежды  на  рельефной  поверхности: 

Материалы МНТК. - Алматы, 2004. - С. 41-43. 

 

 

79



4.  Таштобаев  Б.Е.  Применение  трансформации  в  проектировании 

одежды  для  туризма:  Материалы  конференции,  посвященной  образованию 

Инженерной академии КР. - Бишкек, 2001. - С.51-53. 

 

Түйін 



Бұл  мақалада  тігін  бұйымдарының  сапасын  арттыруда  экологиялық 

таза  табиғи  материалдар  мен  бөлшектерге  форма  беретін  желімдік 

маталармен  өңдеу  əдістері  жəне  бұйымды  өңделу  технологиясы 

қарастыралады. 

 

Summary 


This   article  reviews the methods of  glue treatment of components, forting 

and application  of  ecologically clean natural materials for increasing the  guiltily  

of garments. 

 

 



 

ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ОЮ-ӨРНЕК ӨНЕРІНІҢ ХАЛЫҚ 

ПЕДАГОГИКАСЫНДА КӨРІНІС ТАБУЫ 

 

А.Ш. Абижанова  - 

Абай атындығы ҚазҰПУ-нің Көркем сурет факультетінің 

«АПОƏ жəне өнер тарихы»  кафедрасының  1 курс магистранты 

  

Қазақ    халқының    көне    дəуірден    өшпес    мұрасы  болып,  ұрпақтан-

ұрпаққа, əкеден  балаға  сабақтасып,  тізгіннің  ұшында, өзіндік тарихымен, 

əдет-ғұрпымен,  сəндік, көркемдік  жолымен, көшпенді елімізді бүкіл  əлемге  

өзінің  ерекшелігімен  таныта  білген –қолөнері.  

Қолөнердің  халықтың  əлеуметтік,  салт-тұрмысында алатын  орнының  

қаншалықты    биік,  жоғары    екеніне    сене    алсаң-оның    ішінде    қолөнерді  

нақышына  келтіріп əдемілік,  əсемдік дүниенің ауқымын  кеңейткен ол-ою-

өрнек.  Олай    болса  бұл    бөлімде  айтайық  деп    отырғанымыз,  өткен 

өмірімізбен  бірге,  өшпей  мұра  болып,  материалдық  мүліктерімізбен 

қатарласып, сабақтасып  келе  жатқан ою-өрнек  туралы  болмақ.  

Ою-өрнектің    шығып  тарауы  қолөнер,  тұрмыс  заттарының    өсіп  

өркендеуімен  тығыз  байланысты  жəне  солардың  ішінен  орын  ала  білді.  

Олардың  даму  процестеріне  халықтың  əлеуметтік  сана-сезімінің,  болмыс  

тіршілігінің    жанданып,  мəдениеттің    өсіп,  тұрмыс    жағдайларының  

жақсаруының да  əсері болды/1,74/.  

Сонымен  қатар    ою-өрнектің    өркендеуіне  ата-  бабаларымыздың  

сезімдік –талғампаздық  дүниесі, қоршаған  табиғат аясы,  өскен  ұясы,  туған 

жердің    қасиетті    топырағы    мен    тоғай-  тауларының      құлпырған    реңк-

түрлері,  шикізат  байлықтары  да  қатты  ықпал етті. Əр  халыққа,  ұлтқа  тəн  

өзіндік ою-өрнек  негіздері  қалыптасып  дəстүр  алды. Пішу, үлгі  алу  жəне  


 

 

80



басқа  матариалдарға  көшіріп əсемдеу  жолдары  дамыды.  Кілемге,  киімге,  

сырмаққа,  ыдысқа,  қару-жараққа,  үй    жиһаздарына    арналған  ою    түрлері  

қалыптасты.  Олай    болса,  ою-өрнек,  бүгінгі    тіршілік    өмірімізге    бірден  

дайын  күйінде    келмеген.  Ою-өрнек    адам  баласының    ақыл-  ойларының  

толып- толқуымен, жүрегінің  үлпілінен,  өзінің  айнала  қоршаған  ортадан  

туған    образдар.  Гүлдің,  жапырақтың,  жан-жануардың    бейнелері  нақты  

сол  шын  қалпында  берілмей,  көшірілмей,  образдар арқылы  ою-өрнекке  

айналып, қолдану  аясына  ерекше  мəнермен, үндестікпен,  əуенмен  жеткен.  

Бұл–халықтың  білімнің,  шеберлігінің  өсіп, ою-өрнек өнеріне  қосқан  үлесі,  

тапқырлығы,  данышпандығы.  

Ою-өрнекті  зерттеген,  қолдарынан  сан-қилы  өрнектің  үлгі  –түрлерін 

жасап  көрермендерді паш  етіп қуантқан зергер,  ұста,  шеберлерімізді,  əн  

мен  жырға  қосқан əнші,  ақындарымызды  айтпаған күнде,  оларға  талдау  

жасап  тарихқа  жазып,  сызып  кеткен қазақ  қолөнерінің,  оюдың не  екенін  

басқа    елдерге    жеткізген,  көптеген    шет    елдердің    саяхатшыларын,  

тарихшыларын,  этнографтарын,  археолог-ғалымдарын    айтуға    болады.  

Олардың  ішінде  В.В.  Стасов,  Г.Н.  Потанин,  П.С.  Паласс,  И.Георги, 

А.К.Гейнес, С.М.Дудин, В.Н.Чепелевті жəне т.б. қосып  айтуға болады.  

Қазақ    елінің    топырағынан  таралған,  суынішіп  жоғарғы    дəрежелі 

білім алып, сол білімдерін басқа  ел  мамандарына  таныта  білген  жəне қазақ  

қолөнерін    жоғары    бағалап,  талдау    жасап,  оның    ішінде  ою-өрнеті 

топтастырып  бір  жүйеге    келтірген    этнограф,  тарихшы,  əдебиетші, 

өнертанушы  ғалымдарымыз  да  бар.  Олар  Ш.Уəлиханов,  Ə.  Марғұлан, 

Х.Арғынбаев, С.Қасиманов, М.Мұқанов, Ө.Жəнібеков, Т.К.Бəсенов жəне т.б. 

/2,96/. 

Қазақ  халқының қолөнерін дамытып, оны  əлемдік дəрежеге  шығарған 

еліміздің    мақтанышына    айналған,  арттарынан  өшпестей    мұра  қалдырған 

көптеген  шеберлерге  тоқталуға  болады. Олар,  ер-тұрман шеберлері Зайсан  

жағасының,  Шығыс  елінің  мақтанышы  болған  Нəби  Кəрібаев,  Баянауыла, 

Қарқаралы  Ертіс  өңіріне    зергерлік  өнерімен    аты  шыққан  Құлмағамбет 

Байпақұлы,  зергерлер  Əбдікəрім  Есалин,  ағайынды  Мақат,  Қадыр 

Байжановтар, Жезқазған, Ұлытау  аймағына аты  танымал, зергер Д.Садықов, 

Байман Алтаяқов, Торғай,  Жетіқара ауылына атағы  мен ұсталығы  дарыған  

Ж.Жұмабаев,  Ғ.Аманов,  Атырау,  Маңғыстау,  Ақтөбе  аймағына  тас  

қалаушылары  мен    бірге,  күмбез,  сəулет  өнерлерін  дамытқан,  солардың 

майталман  шеберлері  атанған  Мұқаш,  Елеш,  Бейімбет,  Сахи  Байтаниязов, 

Назархан  Екпенбетовті,  Семей,  Аякөз,  Шұбартау  өңіріне  əйгілі  үйші,  ерші 

атанған Əмірғазы Жақыпұлын, ұста  Оразбай Мұқайұлын  атауға  болады.  

Тек  ғалымдар ғана  емес қолөнерді 1970 жылдардың  аяғынан,  Кеңес  

өкіметінің  ықпалына қарамай,  өнерді сүйген  жүрегінің күшімен,  қолының 

іскерлігімен  дəріптеп,  топ ортаны  жарып шығып келе  жатқан  қолөнердің  

шебері- бүгінгі  жастардың  ұстазы Дəркенбай Шоқпарұлы.  

Ол    қазақ    мұражайын    жөндеуден    бастаған  еңбегінөнердің    өшіп-

сөніп, жоғалып  бара  жатқан  түрлеріне  арнап,  соларға зерттеуші-суретші 



 

 

81



ретінде  баға  беріп талдап  қалпына келтіріп  жандандырды.  

Ал,  бүгін    таңда  аталардың  сабақтастығының    тізгінін    алған,  Асан 

қайғы бабамыздың  қобызының  үнін  жалғап  жаңа  дəстүрге  жол  бастаған  

Қазақтың  мемлекеттік  көркем-сурет  академиясы,  оның ішінде  қолданбалы 

қолөнерді  үйретіп,  оқытатын  кафедрасы,  ұстаздар  ұжымы,  кафедра  

меңгерушісі  Данияр    Қаметханов,  зергер  Рым  Қанафин,  кілемші-тоқымашы  

Сəуле  Бапанова,  қыш    шеберлері  Əсет  Досетов,  Гүлшира  Тастаева,  Құрман 

Мұратаев/5,1/. 

Қазақ  халқының    қолөнерінің    ішінде    ағашты,  киізді,  темірді    ұқсату 

оларды    өңдеп  тұрмыс    қажетіне    қосып  іске    асыру,  үй    жиһаздарын,  

бұйымдарын жасау тек  нағыз  шебер-үйшілердің  ғана  қолынан  келген.  

Үйші-ұсталар    киіз  үйдің    сүйегін  арнайы  дайындығын  ағаштардан 

кептіріп,  морға салып иіп,  сырлап жасаған. Киіз үйдің  ағаштан  құалатын  

бөлігіне  шаңырақ, кереге, уық, есік жатады. Əрбір  киіз  үйдің  іші  жиһазсыз  

болмаған,  оған  жүкаяқ,  ағаш    төсек,  жастық  ағаш,  кебеже,  күбі,  əбдіре  

жасалып  киіз,  үйдің  төрінен    бастап  босағасына    дейін  сəніменен    орын  

алған.  

Үйшілермен    қатар,  көшпенділер    өмірін,  салтын-дəстүрін  көрсететін, 

айрықша    бейнелейтін    қолөнердің    бір    көне    көзі    ершілер    өнері.  Жылқы 

малы,  оның    ішінде    небір  шабандоз  сəйгүліктер,  Құлагердей    тұлпарлар  

қазақ  баласының жаны десек, ер жігіттің  ұшар  қанаты,  басар тауы, алатын  

қамалы  болып  келген.  Қауырсынын  ұшар  алдында    қамдап  батпаған  

сұңқардай,  көңіл    бөліп,  аттың  жауырынын    соқпастай,  өкпесін  қақпастай  

арнай    ер-тоқымдар,  жүген,  ноқта,  құйысқан  дайындатқан.  Сəйгүліктердің  

көздің    нұрынан    өткен    сұлулығын,  толықтырып,  толтырып,  тұратындай  

күмістелген,  алтынданған  ер-тұрмандар,  қызғылт  қайыстан    өрнектеліп 

өрілген  жүген,  құйысқан,  өмілдірік,  бедерленіп  таңба    басылған    тебінгі,  

тоқымдарды ерекше  атаған  жөн.  

Аталған    ат  əбзелдерінің  бəрінде  де    оюдың    əр    мəнердегі    əуенді  

түрлері    кездеседі.  Осы    орайда    Абайдың    жылқыға    арналған    өлең  

жолдары арқылы  берген  бағасы  ою-өрнекті, ат  əбзелдерін  толықтырғандай  

болды  


Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ, 

     Қой  мойынды, қоян жақ, бөкен  қабақ, 

         Ауыз  омыртқа  шығыңқы, майда  жонды, 

                                  Ой желке, үңірейген болса сағақ. 

дегендей  ою-өрнекті ат  əбзелдеріне  қолданғанда ерші-ұста-зергерлер  

осы    жылқы    малының    сұлулық  қасиеттерін  өлең    жолындағы    теңеуге  

əдемілік  пен  көркемдікті  ұштастырып, əлгі əбзелдерге  асқан  шеберлікпен , 

əр  бұйымға  сай  сəйкестікпен  композициялық  шешіммен  жасаған.  

Киіз  басу  өнері  ең  көне , ата-бабаларымыздың  көшпенді  өмірімен,  

мал    шаруашылығының    өркендеп    өсуімен    бірге    дамып,  келе    жатқан  

кəсіби өнердің  бір  түрі. 


 

 

82



Киіз басу, оны  ұқсатып ел  игілігіне,  тұрмысына  қолдану қай дəуір, 

ғасырдан  бастап келе  жатқанын ешкім дəл  айта алмайды. Керек  болса ол  

тарихқа  киіздің  өзі де  арашашы болып  дəлелдеп бере  алмайды. Өйткені 

қола дəуірінен  қалған  Пазырық  қорғанынан табылған  киіз  қалдықтарынан  

басқа дəлел бола  алатын  киіздер жоқ. Олар  ғасырлар  бойы  сақталмайды. 

Су,  ылғал,  жаңбырдың    əсерінен    шіріп,  жоғалып  отырады.  Жылдар    бойы 

сақталмайды.  

Сенім-сезім  мен    тұжырым  бойынша,  адам  баласы  аңды  өлтіріп,  етін    жеп,  

терісінен  киім  кие    білгенде,  жүнін  де    пайдалана  білді.  Басында    жүнінен  

төсеніш,  жамылатын  көрпелер,  келе-келе  жүннен  арқан-жіп,  киіз      басып 

одан  киім  жасауды  үйренді.  Киіз    арқылы  текемет,  қазақ    үйінің    киіз  

бөліктерін  (туырлық,  үзік,  түңілік)  жəне    көптеген    бау,  басқұрды  есуді 

үйренді.  Міне,  содан  кейін  ғана    өнер    заттарына    кірісті.  Сырмақ    кілем, 

түскиіздер    қымбатты,  бағасы  жоқ    өнер    туындылары  болып  есептеледі. 

Олар  ғасырлар  бойы  тəжірибелерден  өткен  ұрпақтан-ұрпаққа  жалғасқан  

көшпенділердің  дала  кеңістігіндегі  көрмесінен  өткен,  ұлы шығармалар.  

Қазақтың  байлығының  өзі  төрт  түліктің  беретін  өсімі  мен  одан 

алынатын  өнім  түрлері  болды.  Сондықтан  мал  баласына  құрметпен  қарап, 

олардың қасиеттерін дəріптеп, оны кейінгі ұрпаққа уағыздап отырды. “Асық 

ойнаған азар, доп ойнаған тозар, бəрінен де  қой бағып, құйрық жеген озар” 

деп  тақпақтап,  балаларды  кішкене  кезінен-ақ  малға  үйір  болуға  үйретеді. 

“Өскенде  мінесің”  деп,  жаңа  туған  құлынды  баласына  меншіктеп  қояды 

(бəсіре),  ал  бала  соны  үйрете,  күте  жүріп  еңбекке,  адамгершілікке, 

шыдамдылыққа,  табиғатты  сүюге  тəрбиеленеді. “Мал-жан  аман  ба?”  деген 

ескі  сөздің  өзі – малдың  ел  өмірінде  шешуші  орын  алғанын,  сондықтан 

халқымыздың  оған  ерекше  ықыласпен,  құрметпен  қарауының  көрінісі.  Ата-

ана  жақсы  көргенде  ұл-қызын  “құлыным”, “қозым”, “ботам”  дейді.  Бұл  да 

малға деген ілтипаттан туған. 

Мал  өсіру  негізгі  күнкөріс  көзі  болғандықтан  төрт  түлік  материалдық 

жəне  рухани  мəдениетіміздің  дамуына,  оның  ішіде  қолөнерінің  дамуына 

негіз болды. Тіліміздегі “жылқы жылы”, “қой жылы” секілді мүшел атаулары 

“қырқым  кезінде“, “бие  сауым”, “ет  пісірім“, “қозы  көш  жер”  тəрізді  уақыт 

пен  кеңістікті  білдіретін  сөздер,  сезім  күйін  аңғартатын  “ақ  түйенің  қарны 

жарылды”, “үріккен  қойдай  дүркіреп”,  адамның  мінез-қалпын  білдіретін 

“жылқы  мінезді”, “қойдан  жуас”  сияқты  сөз  орамдары, “сауар  көбейсін!”, 

“көш  көлікті  болсын!”  деген  бата-тілектер, “қымыз  мүұындық”, “сірге 

мөлдіретер”  деп  аталатын  той-мерекелер, “тоқым  қағар”, “ат  байлар  (ер 

бала), “қырық  жеті” (қыз  бала), “тұсау  кесер”, “қыз  қуу”, “түйе  жарыс”, 

“ақсүйек” т.б. аталатын салттық сөздер (этнографизмдер) – мал баққан қазақ 

тұрмысының айнасы. 

Қазақ  баласы  төрт  түлікті  қадірлеп,  қасиет  тұтуы  жағынан  ешбір 

халықтан  қалыспайды.  Халық  қиялы  сонау  ескі  замандардың  өзінде-ақ  əр 

түліктің шығуы жөнінде аңыз-əңгімелер тудырған. Сөйтіп əр түліктің өз пірі, 

сақтаушысы  бар  деп  түсінеді.  Мал  басын  аман  сақтау  үшін  төрт  түліктің 



 

 

83



иесіне  сыйынған.  Халық  ұғымында  жылқының  пірі – Қамбар  ата  немесе 

Жылқышы ата, қойдың пірі – Шопан ата, түйенің пірі – Ойсыл қара, сиырдың 

пірі – Зеңгі  баба,  ешкінің  пірі – Сексек  ата.  Осыған  байланысты  қазақ 

даласында  осы  аттас  ескерткіш - бейіт,  молалар  ұшырасады.  Бір  ғана 

Маңғыстау  аймағында  “Шопан  ата”  деп  аталатын  көптеген  сағана,  бейіттер 

бар. Əрине, бұл  шопан ата,  жылқышы аталардың өмірде болған,  болмағаны 

белгісіз.  Бірақ  мал  соңында  жүріп,  ит-құсқа  алдырмай,  ересен  күш-қайрат 

көрсеткен  батыр  тұлғалы  бақташылардың  я  жылқышылардың  болғаны 

шындық.  Мұндай  адамдарды  елдің  қадірлеп,  бүкіл  əулет,  ру  болып  оны 

жылқышы ата я шопан ата деуі ықтимал. Бұл пікірге қосымша дəлел ретінде 

соңғы уақыттарға дейін қолданылып келген “мырза бақташы” деген атаудың 

жылқышылардың  бастығын  дəріптеу,  құрметтеу  үшін  қойылғандығын  атай 

өткеніміз жөн сияқты.   

Малдың піріне жалбарыну, біріншіден, ит-құстан, əр түрлі індеттен мал 

түлігін  аман  сақтаудың  амалы  болса,  екіншіден,  əр  түліктің  өз  қасиетіне, 

киелілігіне  сенгендіктен  туса  керек.  Ертеде  əйел  бала  табу  үстінде  қатты 

қиналып  жатса,  оны  пері  иектеп  тұр  деп  сенетін  жəне  ол  қас  күшті  айдап 

шығатын,  сөйтіп  əйелдің  аман-есен  босануына  көмектесетін  кереметті  мал 

деп түсінген. Сондықтан көбінше боз қасқа сойып батасын алатын. 

Əр малдың

,

 жабайы хайуандардың мінез-құлқын, табиғи жаратылысын, 



олардың  бір-бірінен  өзгешелігін  танып-білу  олардың  шығуы  жөніндегі 

аңыздардың  шығуына  түрткі  болады. Ескі  аңыз  бойынша  желдей  жүйткіген 

жылқыны  жел  жаратқан,  сортаңға  жайылуды  жақсы  көретін  түйе  сортаң 

шөптен  (солончак)  пайда  болған,  қой  көк  (аспан)  пен  оттан,  тастан-тасқа 

секіріп  жүретін  ешкі  тастан  жаралған.  Мұндай  аңыздың  өте  көне 

замандардан  бері  келе  жатқаны  жан-жануарды  қасиетті  көріп,  киелі  деп 

санаудың ислам дінінің жайылуынан көп замандар бұрын туғанын көрсетеді  

жəне бұл көне аңыз мал баққан елдің бір кездегі ой-санасын, наным-сенімін 

көрсетеді.  Олай  болса  мал  шаруашылығының  қолөнеріне  қатынасын 

анықтауға, оны жан-жақты түсінуге мұндай деректердің де пайдасы бар. 

Ескі  нанымға  сəйкес  қой,  түйенің,  жылқының  адамдарды  ауру-

сырқаудан,  тіл-көзден  сақтай  алатын  қасиеті  болады  екен.  Өйткені  олар – 

киелі.  Ертедегі  бейіт  басына  қойылған  қойтас  (оның  өзі  арқар,  қой 

бейнесінде  тастан  қашалады)  аталатын  тас  мүсіндер  осындай  түсініктің 

белгісі деуге болады. Қазақ жəне Орта Азиядағы басқа түркі халықтарының 

қолөнер  бұйымдарында  кездесетін  “қошқар  мүйіз”, “түйе  табан”  т.б.  оюлар 

жəне  түйе  жүнін  жас  балалардың  киіміне  тұмар  ретінде  тағу  сияқты  салт – 

олардың  арғы кездерде бұл малдарды киелі санағандығының көрінісі./5,28/ 

Қазақ салтында малды басқа теппейді, ұрып-соқпайды. Бұлай ету үлкен 

күнə  есептелген.  Өйткені  қой,  жылқы,  түйе  киелі  болғандықтан,  олардың 

қылы, жүні, сүйегі, тіпті тұяғы да қасиетті деп ұғады. Сөйтіп оларды тікелей 

тұмар ретінде пайдалану салт болады. Келе-келе мұндай ұғымдар ою-өрнекке 

ауысты;  кейбір  заттар,  олардың  бөлшектері  малдың,  аң-құстың  дене 

мүшелеріне ұқсатып жасалатын болды, уақыт өткен сайын олардың бұрынғы 



 

 

84



информациялық мəні жоғалып, жануарлар стиліндегі бұйымдар эстетикалық 

қызмет атқаратын болды. 

 

1.

 

Арғынбаев Х.Қазақ халқының қол өнерi:Ғылыми-зерттеу еңбек. – 

Алматы: Мектеп, 1987. - 128 б. 

2.

 

Сабыров  Т.С.  Оқыту  теориясының  негiздерi. – Алматы:  Өнер 

баспасы,1993. -  96 б.  

3.

 

Төленбаев С., Өмірбекова М. Қазақтың ою-өрнектері. - Алматы: 

Мектеп, 1993. – 124б.   

4.

 

Марғұлан Ə.Х. Қазақ халық қол өнері. -  Алматы: Мектеп, 1981. – 

95б. 

5.

 

Байжiгiтов  Б.К.  Бейнелеу  өнерiнiң  философиялық  мəселелерi: 

Кеңiстiк  пен  уақыт  ырғағындағы  тұрақты  сурет  үлгiлерi. - Алматы: 

Мектеп, 1998.- 192 б.  

6.

 

Қаратаев  М.  Əсемдiлiкке  үйрететiн  ұстаз.-  Алматы:  Мектеп, 

1965.- 59б. 

7.

 

Ерғалиев I.Е.,  Телiбаев  Ғ.  Қазақ  дүниетанымының  негiзгi 

ұғымдары//Қазақстан  Республикасы  Ұлттық  ғылым  академиясының 

хабарлары,  Қоғамдық ғылымдар сериясы. – 1993. -  №3. - Б. 32-38.  

8.

 

Жарықбаев  Қ.  Əдеп  жəне  жантану.-  Алматы:  Мектеп, 1996.- 

224 б.  

9.

 

Мұқанов  М.  Жас  жəне  педагогикалық  психология.-  Алматы: 

Өнер баспасы, 1982.-  247 б. 

 

Резюме 



Автор  рассматривает    образцы  историй  национального    декоративно-

прикладного искусства казахского народного орнамента, а именно  линейные 

рисунки  орнамента,  символы,  знаки  и  т.д.  Раскрывает  пути  развития 

традиционных  элементов  декоративно-прикладного  искусства  казахского 

народного орнамента в современности. 

 

Summary 



The author considers the  samples of national arts and crafts of Kazakh 

people,namely linear  figures,symbols, signs, etc. made on rocks. 

Reveals the ways  of development of Traditional elements of an applied art 

to the present time. 

 

 

 



 

 

 



 

 


 

 

85




1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал