Конференция материалдары


Ал Шыңғыс хан өзін кімге жатқызады?



жүктеу 8.95 Mb.
Pdf просмотр
бет8/89
Дата17.04.2017
өлшемі8.95 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   89

Ал Шыңғыс хан өзін кімге жатқызады?

Шыңғыс  ханның  шығу  тегі  туралы  әртүрлі  дау-дамайлар  айтылып  жүргені  белгілі.  Негізінен 

алғанда  мұның  өзі  ұлы  тұлғаны  әркімнің  өз  ұлтына  тартуынан  туындап  отырғаны  да  құпия  емес. 

Әрине, сенсация іздеп, жаңалық ашқысы келетіндер де бар. Алайда олар мынаны ескермейді. Шыңғыс 

хан өзінің кім екенін тарихқа нақты айтып кеткен адам. Енді соған тоқталайық. Самарқанд асып, Ауған 

жеріндегі  Гиндекүш  тауының  терістік  жағына  жеткенде  науқастанған  ұлы  қаған  әйгілі  қытайлық 

емші,  сол  замандағы  даосизм  дінінің  көрнекті  тұлғасы  Чанчунь  Чженьжэнді  өзіне  шақыртады. 

Осы сапардағы әңгімелер тарихи дерек ретінде сақталған. Моңғолдар «қазірет» деп атаған емшінің 

жазбаларында  екі  жерде  Шыңғыстың  моңғол  екендігі  анық  аңғарылады.  Енді  соларға  тоқталалық. 

Біріншіден, Қазіретпен Шыңғыс монғол тілінде сөйлеседі. Сондықтан да қазіреттің сөзін Шыңғысқа 

монғол және қытай тілдерін білетін Ақай Тайши деген кісі аударып отырады. Ол деректе сөзбе сөз 

былай көрсетілген: «...Қазіреттің айтқан уағыздарын Ақай Тайши қағанға(Шыңғыс ханға-Т.О.) монғол 



тіліне  тәржімелеп  отырды»  (қараңыз:  «Чанчунь  Чженьжэнь  си  ю  цзи»  («Чанчунь  Чженьжэннің 

батысқа саяхат естеліктері») // Қазақстан тарихы туралы Қытай деректемелері. І том. Саяхатнамалар 

мен  тарихи-географиялық  еңбектерден  таңдамалылар.-Алматы:Дайк-Прес,  2005.-116  б.).  Екіншіден, 

Шыңғыс  хан  әулие  Қазіретке  өзінің  моңғолдарға  жататынын  ашық  мойындаған.  Бұл  әңгіме  былай 

басталады: аң аулап жүрген Шыңғыс хан қабанға кездесіп, оны атып алмақ болғанда астындағы аты 

сүрініп жығылады. Осыған байланысты Қазірет ханға жасы ұлғайып қалғанда аң қуып, саят құрғанды 

азайтуды ұсынады. Оған қаған төмендегіше жауап береді: «- Ия, бұл істі мен өзім де солай жорыған 

едім, әулие Қазірет мені жақсылыққа баулап отыр, ол жағы да түсінікті. Бірақ, саят құру, аң қуу біздің 

моңғолдардың  ат  жалын  тартып  мінгеннен  кейін  үйренетін  бірінші  кәсібі,  оны  қою  біз  үшін  сәл 

қиындау ғой...» (көрсетілген әдебиет.- 121 б.). Бұл жерде Шыңғыс өзін мойындаған киіз туырлықты 

маншжұр тілдес және түркі тілдес ру-тайпалардың жаңа бірлестігін моңғолдар деп отырғанын байқау 

қиын емес. Бұл жаңа атаумен тілдері бөлек болғанмен тұрмыс-салты ұқсас, біртұтас халықты және 

оның мемлекетін қалыптастыру саясатын ұстанған қайраткердің өзіндік ұстанымы еді. Сондықтанда 

ол өзін көшпелілерге ортақ шежіредегі «Моңғол»атты бабаға жүгініп, осылайша   әлі халық болып 

қалыптаспаған ру-тайпаларды өздерінің арғы бабаларының бірі ретінде мойындайтын тарихи тұлға 

төңірегіне  топтастырмақ  болды.  Мұндайда  көшпелілерді  ғасырлар  бойы  тарихи  санада  жатталып 

қалған ататек шежіресіндегі ұлы тұлғалар ғана ұйыстыра алатынын түсінген Шыңғыс түркітілдестер 

мен маншжұр тілдестерге ортақ шежіредегі Түрік деген кісіден тарайтын Монғол есімін ту етіп көтерді. 

Осы есімдерді шынында да барлық киізтуырлықты халық құрметтейтін еді.   

 

 



Мұндайда Шыңғыс неге Монғолдың бабасы Түріктің есіміне құлдық ұрмады? - деген сауал туындары 

сөзсіз.  Оған  айтарымыз:  Түрік  атанғандар  (яғни  Оғыздар)  ҮІІІ  ғасырдың  соңында-ақ  Ұйғырлардан 

ығысып, батысқа кетіп, онда олар алғаш Селжұқ-Түрікмен, кейінірек Түрікмен атанған еді. Түркілердің 

батысқа ойысуларына саяси-әлеуметтік ақуалмен қатар климаттық өзгерістер де шешуші ықпал жасады. 

ІХ ғасырға қарай Орхон аймағында, Гоби шөлінен солтүстікке қарай Тынық мұхит муссондарының 

оңтүстікке  қарай  бағытын  өзгертуінен  туындаған  құрғақшылық  пен  жұт  қазіргі  Монғол  үстіртінен 

түркілерді ығыстырды. Алайда бұл дала ешқашанда бос қалған емес. ІХ ғасыр соңында және Х ғасыр 

басында Орхон –Селеңгі аймағына шығыстан тұңғыс-манжұртілдес тайпалар тереңдеп ене бастады. 

Әсіресе  мұндайда  рулық  қарсыласуларды  талқандап,  күшті  топтасқан  мемлекет  құрып  үлгерген 

маншжұртілдес Қидандардың батысты жаулау әрекеттері шешуші рөл атқарды. Нәтижесінде қазіргі 

Монғолияның Орталық және шығыс аймақтарын жаңа, болашақта монғол атанатын тайпалар басып 

қалды. Батысқа ығысқан Түріктер өздеріне бауырлас жергілікті(автохтонды)түркітілдестер ортасына 

түсіп, жаңа рулық-тайпалық құрылымдарға қосылып, ыдырай бастады. Мұндайда бұрынғы «Түрік» 

атауы елді біріктіруші сипаты мен мәнінен айрылып қалды.   

Сонымен  жоғарыда  айтылғандарды  қорытындылар  болсақ,  оқырманға  төмендегідей  негізгі 

тұжырымдарды ұсынар едік: 

1) Шыңғыс хан өмір сүрген заман ел билеген түркітілдес қағандардың Орталық Азия аймағында 


46

біртұтас  түрік  халқын  және  оның  мемлекеттілігін  құру  саясатының  сәтсіздікке  ұшыраған  дәуіріне 

сәйкес  келді.  Өздерін  бұрын  Түрік  әулетіне  жатқызатындар  бұл  тұста  біржолата  әртүрлі  тайпалық 

ұлыстар мен тайпалық одақтарға(Ұйғыр, Қырғыз, Татар, Жалайыр, Найман, Керейт, Қимақ, Қыпшақ, 

Оғыз, Қарлық, Қоңырат, Меркіт, Татар және т.б.) бөлініп кеткен еді. Сонымен қатар бұл заманда өздерін 

«байырғы    Монғол»  әулетіне  жатқызатындар  да  (Бэлгутундар,Букунуттар,  Дурбэндер,  Урянхайлар, 

Осбагуттар,  Элжигэндер,  Харонуттар,  Икирэттер,  Угужиндар,  Сулдустар,  Илдуркендер,  Баягуттар, 

Кункулигуттар  және  т.б.)    және  өздерін  «жоталы  монғолдарға»  жатқызатындар  (Борджигиндар, 

Тайчигуттар,  Басуттар,  Хонхотандар,  Ноэгелер,  Барлустар,  Адархиндар,  Батагатовтар,  Орогутовтар, 

Шижигутовтар, Тохоргутовтар, Багариндар, Зедерендер, Салжигуттар және т.б.)әлі бастары біртұтас 

халыққа бірікпеген, яғни монғол деген халықтың негізі әлі қалана қоймаған еді. Осы өздерін Монғол 

әулетіне  жатқызатындардың  өздері  де  әртекті    болғандықтан,  және  монғол  атты  жеке  тайпа  жоқ 

болғандықтан бұларды Қытай тәрізді көрші жұрттар кезінде жалпылама Менгу-Шибейлер деп атады. 

Бұл шын мәнінде байырғы қара татарлардың (Шибей татарларының) жаңа атауы еді.  

 

Ал  енді  осындайда,  ел  халық  болып  емес,  тайпалық  ұлыс  түрінде  өмір  сүрген  өтпелі  кезеңде 



Шыңғысты және оның беделді бабаларын кімдер қолдады?  Бұларды алғаш еркіндік іздеп ен далада 

жортып жүрген батырлар тобы қолдады. Осы көшпелілерден жырынды болып шығып, тайпа басшысы 

– нояндардан  бөлініп кеткен рулық тармақтардың жекелеген бөліктерін өздерінің соңдарынан ерткен 

жаужүрек  батырлар  тобы(нөкерлер)  алғаш  Қабулханға,  онан  соң  оның  ұлы  Бардамбатырға(қазақ 

шежіресінде – Баян батырға), немересі Есугей батырға, шөбересі Темучинге(Темірге) адамдарды ата 

тегіне, руына, тіліне, дініне қарамай, ерлігі мен адалдығы үшін ғана бағалайтын  ортақ қасиеттері үшін 

ілесті. Рулық тайпалық қақтығыстардан мезі болған жұрт аталған тұлғаларды сондықтан да ерекше 

қастерледі. Осындай ата салтын ұстанған Шыңғысхан да өзін белгілі бір халыққа жатқызбай, жартылай 

түркітілдес, жартылай монғолтілдес кісі кейпінде екіжақты ғұмыр кешті. Мұндай тұлғаға айналу ататегі 

Түріктен бастау алатын, бірақ өзін оның ұрпағы Монғол әулетіне жатқызған осылайша әртүрлі тілде 

сөйлейтіндердің бәрін аузына қаратқан, айлакер де сұңғыла Шыңғысқа қиынға түскен жоқ. 

2)  Шыңғыстың  онбірінші  атасы  Боданшардың(монғолша-Бөтеннің,қазақ  шежіресінде-онбесінші 

атасы Бөгденің) анадан некесіз тууы, атасының белгісіздігі, және Шыңғыстың өзінің руы саналатын 

Қият-Бөржығындардың осы арғы тегі дүлдәмәл Боданшардан яғни Бөгдеден басталуы да Ұлы ханның 

ататек  және  ру-тайпалық  мәселелерге  немкетті  қарауын  туғызды.  Сондықтан  да  күні  бүгінге  дейін 

қазақтың ешбір жүзіне жатпайтын Төрелерден басқалар, тіптен  бүгінде оны қасиет тұтатын монғол 

рулары да Шыңғысты тұлға ретінде өздерінің рулық ататек шежірелеріне кіргізе алған жоқ. Шығу тегі 

күмәнді Шыңғыс есімі, даңқты да кемеңгер қолбасы, тіптен өз дәуірінің аса ұлы тұлғасы бола тұрса 

да,  аталған  себепке  байланысты  жауға  шапқан  қазақ  ру-тайпаларының  бірде-біреуіне  ұран  болуға 

жарамады. Тіптен Үш жүзден тыс тұрған қазақтың Төре бастаған 5 тайпасы мен еш жүзге жатпайтын 

14 руы да Шыңғысты ешқашанда өздеріне жақын тартып, немесе пір тұтып, оның есімін жауынгерлік 

ұранға айналдырған емес. Бұлардың ішінде Шыңғысқа ең жақын Төре «Арқар» деп ұрандаса, Қият руы 

«Арухан» деп ұрандайды.

3)  Бір  қызығы  өзінің  шежірелік  ата  тегі  осындай  Шыңғыс    өзінің  әскери-ұйымдастырушылық 

қызметінде  әртүрлі  ұлыстар  мен  тайпалық  одақтарды  біріктірудің  рухани  және  идеялық  негізі 

ретінде осы тайпалардың бәріне ортақ шежірелік дүниетанымды, яғни Монғол, Татар, Оғыз, Қарахан 

тәрізді ғасырлар бойы ел мойындаған тарихи тұлғалардың туыстық және мұрагерлік ататек жүйесін 

басшылыққа алды. Мемлекетті басқару тетігіне айналған бұл шежірелік ұстаным сол заманда өзін өзі 

толық  ақтап,  Шыңғыс  төңірегіне  әртүрлі  тілде  сөйлейтіндерді  біріктіріп  ғана  қоймай,  Ұлы  ханның 

ұрпақтарының  да  бірнеше  ғасыр  бойы  билік  тізгінін  басқа  әулетке  бермей,  өздерінің  қолдарында 

ұстауларына  жол  ашып,  оған  мүмкіндіктер  қалдырды.  Ол  құрған,  және  осындай  шежірелік  жүйеге 

негізделген,  бір  орталыққа  бағынған  алғашқы  көшпелілер  империясының  күшеюі  Шыңғыстың 

белгілі  бір  тайпалық  одақтарды  емес,  билікті  қолда  ұстайтын  әулетті(әсіресе  өздерін  Монғол  деген 

кісінің(халықтың емес) әулетіне жатқызатындарды) белсенді көтермелеуінің арқасында мүмкін болды. 

Өздерін  Түрік  әулетіне  жатқызатындардың  билікке  Ұйғырлардың  Яғлаһар  әулетінің  келуінен  кейін, 

яғни  ҮІІІ  ғасырдан  соң  Орхон-Алтай  аймағынан  батысқа  ауып  кетулері  Шыңғысты  арада  бірнеше 

ғасыр өткен соң жаңа әулетті – Түрікке туыс Монғол әулетін қолдауға итермеледі. Халықтық шежіреге 

сүйенген бұл саясат әртүрлі тілде сөйлейтін әртүрлі тайпаларды біріктірудің таптырмас саяси-рухани 

және идеялық құралына айналды.

Әрине, бұл айтылғандардың бәрі әлемге әйгілі ұлы тұлғаға көлеңке түсіре де, оның асқақ абырой-

беделін төмендете де алмайды. Керісінше, оның өміріндегі мұндай  жұмбақ тұстарды айқындау сол 


47

замандағы  тарихи  тұлғалардың  көшпелілер  қоғамында  қалыптасу  ерекшеліктерін  біле  түсуге  жол 

ашып, қайраткер атын асқақтата түседі. Өйткені тәңір құдіретімен пайда болатын тосын тұлғаға сенетін 

көшпелілер өздерін осындай бейтарап әулеттерден шыққан билеушілердің басқарғанын қалап, әдетте 

олардың шатасқан ататек шежіресін қолдан толықтырып, олардың кереметтігін дәлелдеу үшін оларды 

көк  тәңірісінен,  қасқырдан,  еліктен  немесе  аққудан  туғызып  алатын.  Сол  тәрізді  Шыңғыстың  руын 

бастайтын  арғы  бабасы  Боданшарды(Бөгдені)  қазақ  шежіресі,  оның  шешесі  Алангуаның(Өлеңнің) 

оны «көк тәңірісінің нұрынан жаралған» деп түсіндіруіне сәйкес, Көк деген кісіден туғызып алды. Бұл 

дегеніңіз Шыңғыс «Көк тәңірісінің ұрпағы» дегенді білдіреді.  

 

Ия,  тап  солай,  ол,  Түріктің  ғана,  Монғолдың  ғана,  тіптен  шежіреде  айтылатын  олар  туған 



пайғамбарлардың ғана емес, Көк тәңірісінің өзінің ұрпағы. Көшпелілер арасында Шыңғыс ханның ата-

бабаларына байланысты осындай көзқарастың қалыптасуы оның өзін белгілі бір халыққа жатқызуға 

мүмкіндік бермей келді. Ал бүгінгі монғолдардың оны мемлекеттің ұлы қайраткері ретінде иемденуіне 

келер  болсақ,  Шыңғыстың  өзінің  осы  халық  әлі  қалыптаспаған  дәуірде  өмір  сүргеніне  қарамастан, 

оның қазіргі Монғол мемлекетінің негізін қалағаны, ал мұның өзі оның кейінгі ұрпақтары тұсында 

монғол деген халықтың қалыптасуына алып келгені рас.  

 

Сонымен  қатар  Шыңғыс  ұрпақтары-қазақ  хандары  Шыңғыстың  өзі  қайтыс  болған  соң,  үш 



ғасырдан  соң,  тарих  сахнасына  қазақ  деген  халықтың  және  оның  ұлттық  мемлекетінің  шығуына 

тікелей атсалысты. Мұның өзі халықтар әлі қалыптаспаған заманда Орталық Азияның киізтуырлықты 

әртүрлі тілде сөйлейтін көшпелілер тайпалары туғызған және тәрбиелеген Шыңғыстың Ұлы дала мен 

Моңғол үстіртіндегі ұлыстарға ортақ тұлға екендігін көрсетеді. Оны арғы бабаларымыз міне осылай 

қабылдап(түрікке  де,  монғолға  да,  қазаққа  да  жатқызбай),  бытыраңқы,  тіптен  өзара  жауласқан  ру-

тайпаларды біріктіруші, ұлыстарды бір мемлекетке ұйыстырушы, тайпалық дүниетанымнан жоғары 

тұрған,  бірден  бір  озық  тұлға  ретінде  хан  көтерген  еді.  Бүгінде  тарихымызға  обьективті  қарауға 

ұмтылып отырғанда біздің де осы ұстанымнан бас тартпауымыз керек.



М.Кожа, М. Амантуров

ОБ ОДНОЙ РЕЛИКТОВОЙ ФОРМЕ ПОГРЕБЕНИЯ В КАЗАХСТАНЕ

(Этноархеологическое исследование)

Летом 2015 г. при посещении современного кладбища поселка Сунак Ата, что находится на северо-

востоке от центральных развалин средневекового города Сыгнак (Жанакорганский р/н Кызылординской 

области  Казахстана),  нами  встречено  неординарное  надгробное  сооружение  –  сагана  Торгайулы 

Жупарбая, возведенное из современных материалов в конце ХХ в. (Рис. 1, 2). Главной особенностью 

данного  памятника  является  наличие  подземной  камеры  –  склепа  с  двумя  погребениями.  Следует 

отметить, что это единственное сооружение со склепом на данном кладбище.

Здание  ориентировано  сторонами  по  странам  света  (Рис.  3).  Надземная  часть  мазара  размером 

5  х  5  м  возвышается  почти  на  6  м  над  дневной  поверхностью.  Вход  в  наземную  часть  закрыт 

решетчатой  железной  дверью,  которая    распологается  в  середине  восточной  стороны  сооружения. 

На противоположной, западной стороне расположен вход в склеп, который  оформлен выступающим 

за  линию  стен  своебразным  коридором,  сложенным  из  кирпича.  За  железной  дверью  начинаются 

ступеньки ведущие в склеп. Высота подземной части сооружения около 2,5 м. Камера разделена на две 

части перегородкой высотой примерно 1,5 м. 

Судя  по  надписям  на  каменных  плитках,  вмороженных  в  стены  мазара,  первым  в  склеп  в  1994 

г. поместили тело Торғайұлы Жұпарбая (Асанбай), прожившего 70 лет. Затем в 2006 г. в подземную 

камеру положили тело жены покойного -  Аширкызы Зензайп (Әшірқызы Зензәйіп), которая прожила 

76 лет. Оба тела обернуты в белую материю - саван и располагаются в специальных возвышениях, 

сооруженных вдоль стен. Мужское погребение располагается в северной части, а женское - в южной. 

Погребенные головами ориентированы на запад.

По рассказу родственников погребенных, проживающих в с.  Сунак Ата, Торгайулы Жупарбай  - 

казах из рода Найман-Түкі. Его отец был мастером по изготовлению юрты, сам покойный в молодости 

был чабаном, позже до пенсионного возраста проработал водителем. С 56 лет выполнял все предписания 

ислама. Склеп мавзолея был возведен при жизни Торгайулы Жупарбая, надземная часть сооружена после 

смерти.  Погребальный  обряд  был  выполнен  по  всем  требованиям  ислама  («Жұпарбай  науқастанып 

жатқанда-ақ  өзінің  айтуымен,  жер  астындағы  қабаты  салынған.  Жұпарбай  қайтыс  болғаннан  кейін, 


48

жерлеу  рәсімі  біткеннен  кейін  барып  үстіңгі  қабаты  салынған.  Жерлеу  рәсімі,  жаназа  шығарылып 

толықтай мұсылманша өткен»). До данного случая никто из родственников не прибегал к подобной 

форме захоронения, однако покойный при жизни хотел быть захороненным в склепе («ата-бабаларында 

мұндай жерлеу дәстүрі болмаса да, өлмей тұрып сағанатұрғызу арманы болған»). По предположению 

родственников  покойный  мог  увидеть  подобное  сооружение  где-то  на  стороне,  возможно,  на  земле 

киргизов  («бәлкім жас күнінде қырғыз жерінде жүренде көрген болар»).

Согласно исследованиям этнографов захоронения в подземных камерах встречаются хотя и редко 

в различных районах Казахстана. Одним из первых исследователей, кто обратил внимание на данную 

форму  погребения  казахов  был  С.Н.  Акатаев,  который  писал:  «Сагана  у  казахов  –  костехранилище 

умерших членов одной семьи, представляет собой подземное помещение с отдельными площадками 

или полками, с лестницами. Стены подземного помещения прочно облицованы жженым кирпичом или 

сланцевми плитами, потолок из мощных бревен, сверху покрытых утрамбованным гравием.  Над саганой 

возвышается  надземное  куполовидное  сооружение...».  Он  предполагал  связь  склепных  захоронения 

с  доисламскими  верованиями    [1,  с.  43-49].  Подземный  склеп  с  двумя  камерами  зафиксирован 

У.Джанибековым в 1973 г. в некрополе Макат с. Шенбер Улытауского района Джезказганской области. 

Этнограф именует памятник «сахана – фамильный склеп» и следующим образом описывает его: «Он 

представляет  собой  традиционное  портально-купольное  строение,  отделанное  фигурной  кладкой, 

фризом из орнаментальных кирпичей, характерных для архитектуры Центрального Казахстана.

В подземной его части, куда ведет лестница с узким проходом,  сделаны две камеры, разделенные 

стеной, для погребения отдельно мужчин и женщин. В склепе покойник  не закапывался как обычно в 

землю, а помещался в камеру. При новом погребении останки предыдущего покойника соответствующего 

пола спускали в колодец, расположенный рядом. У входа в сахану устанавливались каменные стелы  с 

именами захороненных» [2, с. 12-13].

Исследователи  А.  Толеубаев  и  М.  Семби  различают  два  вида  такого  захоронения  –  захоронения 

в  склепах,  где  останки  человека  не  тревожатся    и  очередное  трупоположение  не  нарушает  порядок 

расположения  костей  предыдущего  покойника  и  на  склепные  погребения,  где  кости  покойника  либо 

сгребаются в угол склепа, либо как в данном случае сталкиваются в специальное костехранилище[3, с. 

102-103; 4, с. 391-398]. Последнее захоронение в склепе Рамазана, расположенного в Жанааракинском 

районе Джезказганской области совершено в 1984. В указанном склепе умерших помещали открыто 

в один ряд. У передней стены лежали останки шести покойников разной сохранности, с обеих сторон 

лестницы распологались еще два покойника. Во всех сагана умерших хоронили в саване. Аналогичные 

сооружения известны в районе Сарысу, в западных и южных районах Казахстана  [5, с. 277; 6, 30-33 бб.].

Захоронение в подземной камере зафиксировано и в самом Сыгнаке. В. Каллаур, посетивший в 

1899 г. развалины средневекового Сыгнака, описал склеп под гробницей Сунак Ата, где находились 19 

целых человеческих черепа. Также им отмечен склеп под другим монументальным зданием Сыгнака 

[7,  с.  204-205].  И.А.  Кастанье,  посетивший  1907  г.  через  семь  лет  после  В.Каллаура  эту  гробницу, 

также спускался в склеп, где обнаружил 7 захоронении [8, с. 285-286].Археологические исследования 

в г. Туркестане выявили группу позднесредневековых мавзолеев со склепами рядом с ханакой Ходжа 

Ахмеда Ясави. На полу склепа «Безымянного» мавзолеяХVІ- первой половины ХVІІ вв. обнаружены 7 

взрослых и одно детское погребение, в склепе мавзолея Рабии Султан-бегим костные останки 6 человек 

[9, с.59-72; 10, с. 123-134]. В ходе реставрационных и дренажных работ вокруг ханаки были выявлены 

и другие склепные захоронения [11, с.52-55].

Нам известен рассказ смотрителя святого места Арыстанбаба в Отраре М. Нарымбетова о погребении 

одного из своих предков в подземной камере на которую наткнулись при рытье могильной ямы прямо 

у стены указанного мавзолея, что свидетельствует, на наш взгляд, на наличие у мавзолея Арыстанбаба 

склепа. Есть определенные признаки указывающие на наличие подземной камеры и под усыпальницей 

ханаки Ходжа Ахмеда Ясави в г. Туркестане. Приходилось слышать и о склепе под мавзолеем Баба-ата, 

что находиться в Сузакском районе Южно-Казахстанской области РК.

Большое количество склепов, обнаружено при раскопках средневекового Сарайчика. Археологи, 

исследующие  указанное  городище,  часто  именуют  склепы  как  корхана.  Они  были  семейными 

усыпальницами, в которых хоронили членов семьи или рода в течении длительного времени [12, с. 72]. 

На дне раскопанного в 2006 г. корхане № 1 выявлены кости мужчины и женщины. В кирпичном склепе 

№ 2 обнаружено 9 захоронении [13, с. 240-241].

Так называемый «поселковый» склеп были выявлен архитектором А.Н. Проскуриным в с. Чаян. 

По  мнению  исследователя  как  тип  постройки  подобные  склепы  получили  распространение  на  юге 



49

Казахстана в ХVІІІ-ХІХ вв. и предназначались для временного массового захоронения людей, погибших 

во время военных действий, голода, эпидемий болезней и др. Склеп представляет собой подземную 

прямоугольную в плане постройку глубиной около 3 м от поверхности земли, сложенную из жженого 

кирпича.  Состоит  из  4-х  небольших  низких  помещений  и  соединенных  между  собой  проходами. 

Помещения перекрыты коробовыми сводами [14, с.70]. Однако автор не указал местоположения других 

«поселковых» склепов. Скорее всего, данный склеп являлся местом фамильно-родового захоронения, 

а не всего поселка.  

Склепы,  как  специальное  подпольное  погребальное  помещение,  известны  в  мавзолеях  Средней 

Азии с ХІ в. [15, с. 122; 16, с. 64]. В домонгольских мавзолеях Ходжа Дурбад, Шабурган-ата (Южный  

Таджикистан),  в  «башенных»  мавзолеях  на  кладбище  Машад  у  Дахистана  (Южный  Туркменистан) 

выявлены подземные камеры [17, с. 222, 229, 231]. Археологи зафиксировали их во многих мусульманских 

гробницах монгольского и тимуридского времени. В ансамбле Шахи-Зинда Самарканда обследовано 18 

склепов ХІV-ХV вв. Выявлены подземные погребальные камеры Ишрат-ханы, Ак-Сарая, склеп Тимура 

в комплексе Дорус-Сиадат в г. Шахрисябзе [18, с. 45-50]. Основной вид погребений, зафиксированных 

в  склепах  ХІІІ-ХV  вв.,  -  положение  покойника  на  спине,  непосредственно  на  полу  склепа  или  в 

деревянном гробу. Во всех склепах положение костных останков обусловливалось ритуалом, но было 

нарушено еще в средние века. При очередном погребении в фамильном склепе все костные останки 

предшествующих захоронений, в том числе полуистлевшие деревянные гробы, сдвигали в сторону (в 

угол) и слегка присыпали землей. Обычай этот определялсянебольшой площадью склепов, но, главным 

образом, старой традицией, уходящей в Средней Азии еще в доисламские времена с курганными и 

катакомбными погребениями [19, с. 62].

Склепы этнографического времени известны и в Киргизии. Примечательно, что у киргизов склепы 

были также известны как сакана или сагана. В склепе мавзолея известных киргизских вождей племени 

саяк Атантая и Тайляка было захоронено в разное время около 10 человек. По опросным данным С.М. 

Абрамзона в таких склепах раньше погребали только особо знатных людей, принадлежавших  к кочевой 

феодальной знати, а также выдающихся героев (баатыр). В данной камере каждый труп отделяла от 

другого  кирпичная  стенка  высотой  примерно  0,5-0,6  м,  в  соотвествии  с  мусульманским  обычаем, 

который требовал, чтобы покойники не могли  видеть друг друга [20, с.321-323; 21, с.163].  

Таким образом, изложенные выше материалы о склепных погребениях Средней Азии и Казахстана 

позволяют  отнести  надмогильное  сооружение  Торғайұлы  Жұпарбай  в  кладбище  Сунак  Ата  к 

распространенному  в  период  средневековья  типу  надмогильных  сооружений.  Фиксируемая  здесь 

форма погребения относится безусловно к мусульманскому обряду захоронения, которая известна в 

среднеазиатском регионе с ХІ в.В ряде случаев, как и в средневековье, так и в этнографическоевремя,при 

очередном погребении в фамильном склепе костные останки предшествующих захоронений, сдвигали в 

сторону (в угол). Обычай этот определялся  небольшой площадью склепов и, возможно, доисламскими 

верованиями. 

В погребальном обряде казахов, так и других народов Средней Азии, с эпохи средневековья до 

начала  ХХ  в.  устройство  подземных  сооружений  для  группового  захоронения  предназначались  

главным образом для лиц знатного происхождения. В ХХ в. с ликвидацией местной элиты склепные 

захоронения становятся редкими.На сегодняшний день сагана Торғайұлы Жұпарбая является, возможно, 

единственным ипоследним мазаром со склепом – сагана, который сооружен в конце ХХ в. 

__________________________________

1. Акатаев С.Н. Культ предков у казахов в прошлом и зороастризм // Известия АН Каз. ССР. Серия общественных наук

1973, № 2. – С. 43-49.

2. Джанибеков У. Культура казахского ремесла. – Алма-Ата, 1982. 

3. Толеубаев А. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов. – Алма-Ата, 1991. – С. 102-103.

4. Семби М.К. Реликты архаических ритуалов в памятниках казахской архитектуры Сарыарки // Обычаи и обряды 

казахов в прошлом и настоящем. – Алматы, 2001.

5. Ажигали С.Е. Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии. – Алматы, 2002. 

6. Сейдімбек А. Сүйек қосу // Мәдениет. 2006. №1.

7. Каллаур В. Древние города Саганак (Сунак), Ашнас или Эшнас (Асанас) и другие в Перовском уезде, разрушенные 

Чингис-ханом в 1219 году // Протоколы заседаний и сообщений членов Туркестанского кружка любителей археологии. 

Историко-культурные памятники Казахстана.Туркестан,2011. 

8. Кастанье И.А. Древности Киргизской степи и Оренбургского края. – Алматы, 2007.

9. Ерзакович Л.Б., Нурмуханбетов Б., Ордабаев А. Подземное погребальное сооружение в Туркестане // 

Археологические исследования в Отраре. – Алма-Ата, 1977. 

10. Смагулов Е., Григорьев Ф.П., Итенов К.  Очерки по истории и археологии средневекового Туркестана. – Алматы, 

1999.


50

11. Тұяқбаев М. Түркістан сырлары. – Түркістан, 2000.

12. Тасмагамбетов И., Самашев З. Сарайчик. – Алматы, 2001.

13. Самашев З., Кожа М.  Элитный культовый комплекс Сарайчика // Вопросы истории и археологии Западного 

Казахстана. 2007. № 1. – С. 236-257.

14. Проскурин А. Склеп поселковый // Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область. 

– Алматы, 1994.

15. Армарчук Е. Мавзолей Тюрабек-ханым в Старом Ургенче: форма, функция и возраст // Татарская археология. 2001. 

№1-2 (8-9).

16. Пугаченкова Г.А. О мавзолее Ишратхана и дворце Дильдакуша // Искусство Центральной Азии: своеобразие 

исторического развития. – Ташкент, 1997.

17. Хмельницкий С. Между саманидами и монголами. Архитектура Средней Азии. ХІ –начала ХІІІ вв.Часть 1. Берлин-

Рига, 1996.

18. Немцева Н.Б. Малоизученный мавзолей из ансамбля Шахи-Зинда // Общественные науки в Узбекистане. 1969.

19. Немцева Н.Б., Шваб Ю.З. Ансамбль Шах-и Зинда. Историко-архитектурный очерк. – Ташкент, 1979. 

20.Абрамзон С.М. Киргизы и их этногенетические и историко-културные связи. – Ленинград, 1971.

21. Табалдиев К. Курганы средневековых кочевых племен Тянь-Шаня. – Бишкек, 1996 

      


           Рис. 1. Местонахождение саганы Торгайулы                             Рис.2. Сагана Торгайулы Жупарбая. Вид с запада       

                Жупарбая вблизи городища Сыганак

   

Рис. 3. Сагана Торгайулы Жупарбая. План склепа. Разрез сооружения. 


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   89




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет