«Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл» Абай



жүктеу 435.26 Kb.
Pdf просмотр
бет1/6
Дата02.03.2017
өлшемі435.26 Kb.
  1   2   3   4   5   6

 

 

«Күйеу келтір,  

қыз ұзат, тойыңды қыл» 

Абай

 

 

 

 



 

 

 



Шымкент қаласы 

 

 

 



 

 

Халқымызбен  бірге  жасасып,  өрісін 



тауып,  өркенін  жайып  келе  жатқан  салт-

дәстүріміздің  ішіндегі  өнегелі  де  өміршең 

ғұрыптың бірі қыз ұзату, келін түсіру, үйлену 

жөніндегі той-томалағы. 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҮЙЛЕНУ ҒҰРЫПТАРЫ 

 

Қазақ халқының әдет-ғұрпы бойынша үйлену мәселесіне байланысты 



қалындық айттырудан бастап, келін түсіру тойына дейінгі мерзімде 

орындалатын толып жатқан жол-жоралғылар бар. Олар X. Қостанаев, Ы. 

Алтынсарин, М. Леваневский және Н.Гродеков И.Ибрагимов, А.Диваев, 

Ф.Лазаревский, Г. Бонч-Осмоловский, Л. Баллюзек, Н. Изразцов, Н. Рычков, Г. 

И. Спасский, С. Б. Броневскийдің еңбектерінде сипатталған. Кейінгі этнограф 

зерттеушілерден Х. Арғынбаев, С. Кенжеахметұлы, А. Жүнісұлы, Е. 

Әбдрахманов, Б. Әлімқұлов, Б. Сапаралы, Ж. Дәуренбеков, т.б. еңбектерінде 

суреттелген. 

Қыз бен жігіттің дәстүрлі танысулары (кыз ойнақ, бастаңғы, ұйқы ашар, 

селт еткізер, тобық тығу т.б.). Қазақ халқының үйлену ғұрпында, қалыңдық пен 

күйеу бала болу үшін кейде ата-ананың ұйғаруынан тысқары да кыз бен жігіт 

танысып, болашақ жұбайлар болысып жататыны өмірде жасырын емес. Қыз 

бен жігіттің танысу себеп-салдар, сылтаулары көп, олар қазақи салт-дәстүр 

аясында үйлесіп жатады. Соның бірі “қыз ойнақта” танысу. Қыз ойнақты 

бойжеткен қыздар жиналып, топтасып ұйымдастырады. Олар бұл ойынды көп 

әке-шешелеріне білдіре бермейді. Әке-шешелері қыздары “бір ұятты жағдайға 

түсіп қалады” деп сақтанады. Қыздар ұйымдастыратын ойын-сауық 

болғандықтан “қыз ойнақ” деп аталса керек. Қыз ойнаққа жігіттер де барады. 

Олар қыздармен танысады. Әртүрлі ұлттық ойындарды ойнауда қыз, жігіттер 

жұптаса жүріп”, кейін келе өмірде де “жұптасып өмір сүріп кететіндері” 



болады. Сол сияқты ауылдың үлкен адамдары біржаққа кеткенде ауылдағы 

жастар, ұл-қыздар жиналып бас қосады. Олар тамақ, ас-су дайындап, әртүрлі 

ойын-сауықтар, ұлттық ойындарды ұйымдастырады. Бұған басқадай ауылдың 

жастары да тап болса, бас қосуға араласады. Бұл бас қосудың бір қыры 

жолаушылап кеткен кісілердің шаршамай, бастары ауырмай, ауырса тез 

жазылсын деп тілеушілік болмақ. Содан да ауыл жастарының бұл бас қосуын 

“бастаңғы” дсп атайды. Бастаңғыға тиым салынбайды, бұл салт. Бастаңғы 

кезінде де қыз бен жігіт танысып, келешекте “қосылып” жататын жағдайлар 

кездеседі. Сонымен қатар қазақ ғұрпында той, мерекелерде, діни мейрамдарда, 

түнде қыз, жігіттердің үйықтап қалмасы үшін “ұйқы ашар” деп аталатын дәмді 

тағамдар дайындалады. Ұйқы ашарды көбінде қыздар өздері ұнатқан жігіттерге 

де арнап істейтін жайттар кездеседі. Бұл тағамның да қыз бен жігіттің 

келешекте “жұптасқан жұбайлар” болуына себепші болып жататыны да өмірде 

кездеседі. Той, мерекелерде өздеріне “ұйқы ашар” тамағын істеп берген қызға, 

егер ол қыз ұнаса жігіт сый-сияпат көрсетеді. Бұл сыйлық өте бағалы, “күтпеген 

сыйлық” болғандықтан қызды “селт еткізіп” елендетеді. Содан да бұл салт 

“селт еткізер” деп аталған. Селт еткізер сыйлығы “өмірлік сыйлық”, 

“махаббаттық белгіге” айналып, екі жас “селт еткізерден бастап келешек өмірге 

бірге баруға серттесіп, болашақта бірге бақытты болып жататын да жайттар 

болады. Сонымен қатар кызбен жігіт танысып, серттесетін ғұрып “тобық 

сақтау”, “тобық тығу” әдеті болмақ. Қыз бен жігіт тобықты тығысып серттеседі. 

Тобықты жігіт тығып, сақтауға тиісті. Қыз кез келген кезде жігіттен “тобығым 



қайда” дегенде, жігіт “тобық мұнда” деп қызға корсетіп беруі керек. Тобыққа 

бұрын белгі салынады. Сол тобық болмаса немесе тобықты тауып бере алмаса 

жігіт айып жүктеп, қызға асыл дүниелер береді. Ал, жігіт сертте тұрып, 

тобықты көрсетіп берсе, қыз жігітке асыл дүниелер тарту етеді. Қыз бен 

жігіттің “тобық тығып” серттесуі, кейде махаббатқа айналып, олар сертке берік 

екендерін дәлелдесе, “өмірлік жарлар” да болып жататыны жасырын емес. Сол 

сияқты қыз, жігіт ұлтгық ойындар, той-мереке, жиын, ауыл қыдырған кезде де 

кездесіп, танысып жатады. Сол сияқты кездейсоқ та танысып жататын 

тағдырлар да баршылық. Бұлардың көпшілігі салт-дәстүрлік танысуларға 

саяды. 


 

Қыз көру.  Қазақ халқының “үйлену”, “үй болу” дәстүрінің бастапқы, 

басты шарттарының бірі болашақ үйленетін қалыңдығын іздеу, көру, таңдау 

болмақ. Бұл да бір ғұрып. Ел арасында, ауыл, ру, тайпа арасында “сол ауылда, 

соның пәленше деген сұлу да, ақылды қызы бар екен” деген әңгіме болып 

жатады. Оны көруге әркімнің қақысы, ынтызары болады. Қызды көруге әртүрлі 

себептер сылтау болады. Оларға той-томалақ, өлім-жітім, сауық сайран, қымыз 

қыдыру, жоқ іздеу, шілдехана, әдейі қонақ болу, кездейсоқ кездесу деген 

сияқты сандаған себептер кепіл болады. Қызды көру дәстүрінде сол қызға 

үйленер болашақ күйеудің өзі жеке барып, кейде жан досын ертіп барса, кейде 

күйеуді әкесі, ағасы, туысы да ертіп барып көретін ғұрып бар. Қызды көру 

салты ашық та, жасырын түрде де жүріледі. Елдің “аузына ілінген” әйгілі 

қызды көрушілер көп болады. Оның бәрі қызды сынап, әртүрлі жолмен оны 

тексереді. Тұла бойынан мін іздейді. Мінсіз болса көңілдері толады. Кейбір 

қыздарды ата-анасы, туыс-туғандары кез-келген кісілерге көрсете бермейді. 

Қызды беталды дүниелерге жалғыз жібермейді. Бұл қызын аяушылық болмақ. 

Кейде қызды жеңгелері жасырып, іс болады. Содан да кейбір жігіттер, қыз 

жеңгесіне жалынышты болып, қыз жеңгесіне “қыз көрсе”, “қыз көру кәдесін” 

бере, кейде “құр алақан” қалатын да жайттар кездесіп елге күлкі болып 

жататындар да кездесетіні жасырын емес.  

 

Қыз таңдау, “жар таңдау”. Қазақ халқының дәстүрлі үй болу, үйлену 



ғұрпында келешек жар болатын қызды, қалыңдықты таңдап алатын да салт, 

әдет бар. Бұл да “адам тандау” болғандықтан аса жауапты іс. Қызды таңдап 

алуға “адамды сынай алатын әйгілі сыншыларды” да ертіп барып, “қызды 

көрсетіп”, сынатып алатын да салт баршылық. Олар қыздарды дәстүр бойынша 

сынап, ақыл кеңес беретіндер. Кей жағдайларда ауыл қыдырғай, ерулік апарғай, 

жігіттің шешесі, бауырлары, жеңгелері, қарындастары да барып қызды көріп 

қайтатын салттар кездеседі. Болашақ келінді көруді қазақ ғұрпында “дұрыс 

мәселе” деп көреді. Себебі “Көріп алған келін көрім болады” деседі халық. 

Қазақ халқының үйлену дәстүрінде қандайда бір ауылда, ру, сүйек, тайпада 

“пәленше” деген қыз бар екен десе, оны көруге ержеткен баласы барлардың 

бәрі құмар болған.  

Қыз таңдауды “жар таңдау” деп те атап жатады. Жар таңдау, яғни қыз 

таңдау хақында қазақ халқында “аталы сөздер” көп. Оларға: “Тегіне қарап қыз 


ал», Көріп алған көріктіден, көрмей алған текті артық», «Текті жердің қызы 

текті келер», «Қатынына қарап қызын ал», «Шешесін көріп қызын ал” десе, тек 

қызы ғана емес, қайын жұрт болатын елді де таңдау дұрыс деп дәстүрде 

көрілген. Содан да “Қатын алма, қайын ал” десіп жатады. Қазақтың байырғы 

салтында қыздың сұлулығынан, оның ақылды, арлы парасаттылығына баса 

назар аударған. Соған сай “Сұлуына жылуы” деп көрілген. Жар таңдап жүрміз 

деп беталды келуді де қазақ халқы жақтамаған. Содан да “Таңдаған тазға 

жолығады” деген де ескертпе ұлағатты сөз бар. 

 

Қалыңдық айттыру. Жігіт әкесі тарапынан қыз таңдау, қыз көру 



аяқталғаннан кейін, айттырылатын қызға құда түсуге кіріседі. 

“Жаушы” ауылдан аттанарда шалбарының бір балағын етік қонышының 

сыртына түсіріп, екіншісін қонышқа сұғындырады. Бұл әдет қыз әкесі 

құдалыққа қарсы болмай, жаушының жолы болып қайтуы үшін жасалатын 

ырым. Қыз әкесінің үйіне кірісімен озінің қандай мақсатпен келгендігін дереу 

сездіру үшін төрге шыға бере көрпе салуын етінеді. 

Үй иесі жаушыға тиісті сый-құрмет көрсетеді. Жаз болса — кой 

сойылады. Қыс болса, соғымның жылы-жүмсағын салып, қонақасы береді. 

Содан кейін жаушы қыз әкесіне озінің келу мақсатын айтады. Қыз әкесі 

Мұндай ұсынысқа қарсы болмаса, болашақ құдасының жай-жапсарын сұрап

көкейіндегі қалыңмал мөлшерін ескертіп, құдалардың келу уақытын белгілеп, 

жаушыны аттандырады. 

Жаушыға қыз әкесі өзінің байлығына, мырзалығына қарай түрлі 

сыйлықтар беретін. А.Диваевтің айтуынша, көбінесе шапан кигізетін, оны қазақ 

арасында “шеге шапан” деп атаған. Сыйлықтың атынан-ақ оның мәнін 

аңғартқандай, яғни жаушы мен қыз әкесінің алдын ала жасасқан уәдесі бір 

нәрсеге шегеленген шегедей берік болсын дегеннің жоралғысы. Сондықтан 

Мұның озі синдиосмилдік магияның негізінде қалыптаскан көне әдет екені 

даусыз. 

Кейде ресми түрде жаушы жібермей тұрып-ақ болашақ құдалар арасында 

жақын тамыр-таныстар арқылы астыртын келісіп, мәселе шешілген уақытта 

ресми жаушыны тек құдалыққа бару мерзімін тағайындау үшін жіберетін. 

Жаушы жіберу мен құда түсуге келу арасы ұзаққа созылмайды. 

Қыз әкесінің жылы лебізін әкелген жаушы келісімен жігіт әкесінің үйіне 

жанашыр туыстар жиналып, құдалыққа кімдер баратыны мен аттану мерзімі 

белгіленеді. Бас құда болып көбінесе жігіт әкесінің жөн білетін сенімді 

туысының бірі барады. Кейде Мұндай сенері болмаса, жігіт әкесінің өзі бастап 

барады. Құдалар саны әрдайым үш-төрт кісіден, кейде 20-30 адамға дейін 

жетеді. Мұның өзі негізінен қалыңмал мөлшеріне, құдалардың ауқаттылығына 

байланысты болады. 

Құдалардың келуіне жеке үйлер тігіп, сойысы мен күтуші жігіттерін 

дайындайды. Құдаларды үйді-үйіне түсіріп, ықыласпен күтеді. Қонақасы 

беріледі. Ауыл адамдары тәуір киімдерін киініп, құдалық қамында бо¬лады. 

Сый-құрмет көрсетілгеннен кейін құдалар қалыңмал мөлшерін, оны қай 

мерзімде, қалай өтейтіндігін, жасау жағынан тек отау жөнінде сөз болып, өзге 


жасау жайы айтылмайды. Бұдан басқа әр түрлі шақырыстар мен берілетін 

жоралғы мөлшері, ең соңында қызды ұзату мерзімі туралы да келісім жасалады. 

Мәселе әбден шешіліп болғанда құдалық бұзылмау үшін анттасып, бата 

қылысады. Ол үшін ақсарбас айтылып, оның бауыздалу қанына қол батырып, 

бас құдалар бата бұзбауға серттесіп, уәдені бекітеді. Бұрынырақта қойдың 

бауыздау каны құйылған ыдысқа екі жақтың бас құдалары найзаларының 

ұштарын батырысып, “қанымыз қосылды, туысқан болдық” деген ишаратты 

білдіру үшін қанды бөліп ішетін әдет те болған. Бас құдалардың халық 

арасында “бауыздау құда” атануы да осыдан болса керек. Қанға қол батыру 

болсын, найза ұштарын батырысу болсын ақ батаны бұзбауға серт бергендік 

болып табылады. Бата аяққа арнап күйеу әкесі өзінің дәулетіне қарай бір 

жылқы не түйе, немесе олардың әрқайсысы бір, яки бірнеше тоғыз бо¬лып 

беріледі. “Қыз Жібек” жырында Төлеген Қыз Жібектің бата аяғына 250 жылқы 

берген. Бұдан бөлек қалыңдық “қарғы бауына” деп жылқы не түйе түлігінен бір 

тәуір мал немесе 10 сомнан 60 сомға дейін күміс ақша апаратындар да болған. 

Бата аяқ пен қарғы бауы алынған қыз бұдан былай айттырушының заңды 

қалыңдығы болып есептеледі. 

Құдаларға арналып сойылған қойдың төстігін алдын ала сыпырып алып, 

темір істікпен отқа пісіреді де, табаққа турап, құдаларға шаймен барады. Төстік 

тарту әдеті Жетісу және Оңтүстік Қазақстан төңірегінде ғана кездеседі. Төстік 

тартудың кәде алудан басқадай мағынасын әдеби деректерден де, ел аузынан да 

ұшырата алмадық. 

Құда түсіп, туысқан болудың белгісі -құдаларға “құйрық-бауыр” жегізу. 

Қүйрық-бауыр туралған екі та¬бақ екі жақтың сөзін сөйлеп отырған құдалар 

алдына қойылады. Құдаларды дәстүрлі құйрық-бауырмен сыйлау үшін 

сойылған қойдың құйрығы мен бауырын жапырақтап турап, қыз әкесі 

құдаларына қолымен асатып, өздері де жеп, құдалықтың ең соңғы қажетті 

дәстүрін орындағандай болады. Жақындық туыстығын түсіндіргісі келген қазақ 

“құйрық-бауыр жескен құда едік” дейтін. Ал құйрық-бауыр жеудің мәніне 

келсек, екі жақтың енді бауырласып туыс болғанын көрсетсе керек. Құда 

болған екі жақтың бірі жазатайым бата бұзып, би алдына жүгініске барса, “ақ 

бата жасалып, құйрық-бауыр жесіп пе едіңдер?” - деп сұраудың өзі ілгеріректе 

мұның маңызды әдет екендігін дәлелдейді. Екі жағы күйрық-бауыр жегендерін 

мойындаса, билер бата бұзған жағына дереу айып кесетін. Қүйрык-бауыр 

жеудің екі жағына бірдей жауапкершілігін арттыратындай мәні болатынын 

Ибрагимов, Маковецкий, Гродеков, Акпаев сияқты авторлардың еңбектерінен 

және ел арасынан 1966-1969 жылдарғы деректер¬ден, архив қоймасынан табуға 

болады. Ал кейініректе құйрық-бауырға қаймақ қосып, құдаларға асатарда 

олардың бет-аузына қаймақ жағып күлкі ету ежелгі әдеттің алғашқы мәнін 

жойып, көңіл көтеру, құдалар мен әзілдесу тәсіліне айналғандығы тәрізді. 

Той кезінде құдаларға тартылған табақтарға қоса, арнайы кәде алу үшін 

асық жілік салынған “қос та¬бақ” атты табақ тартылады. Ол табақтан үйде 

отырған құдалардың бәрі дәм тартып, ақшалай не заттай жолын береді. 

Төстік, құйрық-бауыр және қос табақ тарту әдетіне байланысты берілетін 

кәделерді оларды тартушы әйелдер өзара бөлісетін. Осыдан кейін қыз әкесінің 


ауқаты мен ауыл ішіндегі беделіне қарай той өтеді. Күй тарту, өлең айту, әр 

түрлі ойын-сауықтар өтіп жатады. Балуан күресі, тіпті кішігірім құнан бәйгесін 

де ұйымдастырып жібереді. Құдалық мәселесі әбден шешіліп, барлық жұрт 

жоғарыда айтылған көңіл көтеру шараларына көшкен кезде құдалар отырған 

үйге бір топ әйел кіріп, “қуаныштарың құтты болсын!” деп шашу сылтауымен 

олардың басы-көзі демей үстерінен бауырсақ пен үлкенді-кішілі құрттарды 

жаудырады.  

Ойын, той бітіп, құдалар қайтарда олардың әрқайсысына кит кигізіп, ат 

мінгізеді, түйе жетектетеді. Киіттің ең бастысы жігіт әкесіне арналады. Бұл 

арада оның құдалар құрамында болу, болмауы шарт емес, яғни үйінде жатса 

оған деп, қыз әкесінің шамасына қарай кілем жауып нар жетектетеді, не жүйрік 

жорғадан таңдап тәуір ат мінгізеді. И.Ибрагимовтың айтуынша, кейде күйеу 

әкесіне кит есебінде не берсе де 2-3 тоғызға дейін жеткізетін, қалған құдаларға 

күйеуге туыстық жақындығына қарай жолын беріп, киіт кигізеді. Киіт есебінде 

үлкенді-кішілі мал (көбінесе түйе мен жылқы түліктері), әр түрлі киім түрлері 

беріледі. 

Құдалар оралысымен, жігіт әкесі құдасын шақырып, белгіленген 

қалыңмалдың алғашқы бөлігін беруге дайындалады. Қыз беретін жақтан 

келетін құдалар саны күйеу жағынан келетін құдалар санына қарағанда, 

Х.Қостанаевтың айтуынша, бір адамға кем, ал И.Ибрагимовте - 1-2 адамға 

артық делінсе, Ф.Лазаревский тең болатындығын баяндаған. Ел арасынан 

жинаған деректерге қарағанда дәл осындай міндеттілік болмағанмен, қыз 

беретін жақтың құдалар саны әрқашан артық болады. Бұл жағдай халық өміріне 

сіңісіп, әбден бекіген дәстүр. Құдаларды қарсы алу, қонақасы беру, түрлі 

ойындар ұйымдастырып (күй тарту, ән салу), көңіл көтеру кештерін өткізумен 

бірге, “құда тарту” сияқты әзіл ойындар да болады. Құдалардың қайтатын күні 

қалыңмал ретінде берілетін қой қосақталып, түйе, жылқы түліктерінен 

керектілері ұсталады. Әдетте қалыңмалға берілетін малды бөлген уақытта 

құдалар бірге болады. Сондықтан қой қосақтасқан әйелдер мен қойшылар 

“қосақ беру” деп, жылқы ұстаған жылқышылар “құрық беру” деп, кәде есебінде 

бір-бір мал немесе ақшалай сыйлықтар алады. Бұдан соң күйеу әкесі 

құдаларына дайындаған киіттерін атап-атап үлестіреді, ат мінгізіп, түйе де 

жетектетеді. Дәл жүрерде күйеу баланы көрсетіп көрімдік сұрайды. Әдетте 

көрімдік ретінде бір жылқы тастап кету керек. Қалыңға алған малдың ішінен 

кейбірін “келін тілі” деп қалдыру әдетінің де болғандығын М.Леваневский 

айтқан. Мұндай ғүрыпты орындамаса, халық түсінігі бойынша, келін кекеш 

болуы ықтимал. Ал күйеу әкесі өз тарапынан осы жолы қалыңнан басқа бір 

қойды “өлі-тірі” деп артық береді. Халық түсінігі бойынша, өлі-тірі бермесе, 

келін аурулы болуы мүмкін. Кейде өлі-тіріні ұрын барғанда апаратын. 

Осындай құдалар арасындағы алыс-беріс кейде көпке созылады да, кейде 

кысқа мерзімнің ішінде аяқталып, үйлену тойы ұйымдастырылады. Мұның өзі 

әр түрлі жағдайларға байланысты болатын. Мысалы, атастырған кезде қыз бен 

күйеу жас болса, олар ержеткенше құдалар арасындағы кезек шақырысу, алыс-

беріс тоқтамай жүріп жатады. Ал енді айттыру кезінде әсіресе қалындық бой 



жетіп, некелесу жасына толып қалса, қалыңмал жеделдетіліп, өтелген соң, қыз 

ұзату тойы кешікпей-ақ өткізіледі. 

Құдалық мәселесі әбден шешілісімен күйеу де, қалыңдық та қайын 

жұртына көрінбейді. Уақыты жеткенше күйеу қалындық ауылына бармайды, 

егер бара қалса, әдепсіздік істеді деп атын тартып алып, өзін жаяу жібереді. 

Мұндай жағдайда күйеу жігіт қайын атасының көзіне түспейді, қыз 

жеңгелерінің көмегімен зорға құтылатын. Ержеткен күйеуге қайын жұртының 

тарапынан болатын мұндай ілтифат оның ауылға келіп көрініп қоюынан ғана 

емес, мұның басты себебі қалыңмалын толық төлемей тұрып рұқсатсыз келген 

күйеу қалыңдығын алып қашып кетеді деген қауіптен сескену болу керек. Бұл 

пікірдің дұрыстығын Ы.Алтынсариннің ұрын келіп, қайтқанша күйеудің 

қалыңдықпен жасырын кездескендігін сезіп қойса, әсіресе ол колға түссе, қатты 

жазаланатындығын ескерткендігінен-ақ көруге болады. Қалындық, әрине, 

мұндай кездейсоқтыққа ұшырамайды. Өйткені қыз балалар бөтен ауылға, 

әсіресе қайын жұртына еш уақытта бармайды. Н.Гродековтың айтуынша, 

әлдеқалай күйеудің ауылына бара қалып, оның туыстарының біреуінің үйіне 

кірсе болды, оны қайтып жібермейді. Келін болып қала береді. 

Сөйтіп, күйеу мен қалындық ержетіп, оң-солын танығанша, қалыңмал 

түгелдей өтелгенше құдалар арасындағы қарым-қатынас қаншалықты дәрежеде 

болып жатса да, күйеу мен қалыңдық бірімен-бірі ресми түрде кездеспейтін. 

Мұндай тәртіпті сақтамағандарға әдептілікті бұзушылар деп қарайтын. 

 

Қыз, ұлға (жігіттерге) қойылатын дәстүрлі талаптар. 



 

 

Қазақ халқының “некелесу” дәстүрінде ары қарай үй болу салтында, 



келешек жұбайларға, ерлі-зайыптыларға қойылатын дәстүрлі талаптар болады. 

Бұл талаптарды орындауға қыз бен жігіттің әке-шешелері, аға-жеңге, туыс-

туғандары, нағашы жұрты, рулас қандастары ерте мән береді. Қыз балаға әдепті 

болып өсу үшін “қырық үйден тиым” салынса, ұл баланың да ардақты азамат 

болып қалыптасуына “отыз үйден тиым” салынатын салт бар. Қыз балаға — 

келешек келінге қойылар басты талаптар: оның кең мінезді, үлкенді-кішіні 

сыйлауы, инабаттылығы, ұятты білуі, дінді қастерлесуі, ерін сыйлауы, оған 

серік бола алуы болса, осымен қатар іскер, шебер, ұқыпты, пысық, ыспар 

болуы, тамақ істей білуі, жөн-жосықты айыра білгендігі басты көрсеткіштер 

болмақ. Келіннің “сөзінен де, өзінен де, қолынан да“ барлық іс бітіп тұруы 

үлкен талапқа саяды. Келін қағылез, сергек, сұңғыла болуы шарт. Олардың 

“салпы етек, сары өңір, салақ” болуын халық қаламайды. Сол үшін шешесі 

қызына ерте іс істетіп, мал саудырып, ас дайындатып төрбиелейді. Бір елге 

барып “түк көрмеген тексіз екен” деп сөз естіртпе десіп жатады шешелері 

қыздарына. 

Ал, ұлдың (жігіттің, келешек күйеудің) тәрбиесі әкесінің құзырында 

болады. Ұл тәрбиесіне әке жауап береді. Сол үшін ұлына ең әуелі өзі істей 

алатын, әкесінен, туыстарынан үйренген істерін үйрете бастайды. Ұлға қойылар 

талаптар: оның өжет, алғыр, сергек, зерек, сұңғыла, ақылды болуы, қолынан іс 

келетіндігі талап етіледі. Ол үшін жігіт адам бес түлік малдың сыры-қырына 



қанық, олардың бағым-күтімін білетін, аңшылық, егіншілікті де меңгерген 

болуы керек. Қазақ халқы аңқос халық болғандықтан балаларын жастайынан 

аңға ертіп жүріп, далада қонып, бүркітпен, басқадай кішірек қыран құстармен 

аң қарауға баулиды. Ең бергі жағы малды сою, етін бұзу, қайыс иілісу, мал 

жабдықтарын істеуге дейін үйретеді. Бастысы күйеу болып, қайын жұртына 

барғанда “ет кесе алмаса”, мал соя алмаса үлкен “сөгіс” алады. “Әке көрмеген 

екен” десіп жатады. Бүл “сүйекке сызат еткен таңба” болады. Жігітке нағашы 

жұрты көп өнер үйретеді. 

 

Қыз бен жігітке қояр талаптар, тіршілік тұрмыс талабына сай әртүрлі 



келеді. Бастысы жоғарыда баяндалғандар болмақ. Бұл бұрынғы талаптар, жаңа 

заманға сай “жаңғырары” даусыз. Сол сияқты қыз, жігіттерден негізгі “төрт 

талап” талап етілмек. Оларға “атасының тектілігі, ақыл парасатты болуы, іскер 

өнерлігі, сымбат көркі” ескертілмек. Бұлар тағанды дәстүрлі талаптар болмақ. 

 

Келешек қалыңдық, күйеулердің жас ерекшеліктері. Қазақ халқының 



үйлену дәстүрінде үйленетін қыз бен жігіттің жасы да салт бойынша 

үйлестіріледі. Қазақи ғұрыптың бір ерекшелігі жігіттің жасы үйленетін 

қызының жасынан үлкен болуы шарт. Алайда, өмірде әйелінің жасы бір екі жас 

артық болатыны да бар. Бірақ әйелінен “кіші жастағы” еркектерді “кемсітіп”, 

“қорлап”, “келеке” ететін де әдет бары жасырын емес. Қазақтың көне 

дәстүрінде ұл 15-те, қыз 13-те яғни “жасқа толғанда” оларды “балиғатқа толды” 

десіп ұлды үйлендіріп, қызды ұзатуға қам жасайды. Бұл жасқа келгендер 

“үйлену, ұзатылу” құқына ие болады. Содан да казақта “Он бес, он үш жаста 

отау иесі” деген дәстүр қалыптасқан. Қазақтар ертеде ұл-қыздарын ерте 

үйлендірген. Бұл сол кездің қоғамдық дамуы және көшпелі өмір тіршіліктің 

қамы болса керек. Онда дәстүрлі шаруашылыққа адам қажет болған. Ұрпақ тез 

ержетсін деушілік те бар. Шаңыраққа ие балу, мұрагер деген сияқты сандаған 

қажеттіліктен ерте үйлендірушілік те туындап жатады. Ерте үйленушілікті 

“жастары жетілмеген”, денсаулыққа зиян деп көрушіліктер де кездеседі. Көне 

кезде “әйелді заттай көріп”, қалың мал төлеп, кәрі шал, уыздай жас, жасы 

балиғатқа тола бермегенін де, “он екіде бір гүлі ашылмаған” қыздарға 

үйленушілікті әділстсіздік, жабайылық, басымшылдық, байлыққа 

мастанушылық дегеннен басқа жол жоқ. Бұл дәстүрдің озығы емес нағыз 

тозығы болмақ.  

Қазақтар қызын 20 жастан асырмауға тырысады. Дәстүр бойынша 20 


Каталог: ckfinder -> userfiles -> files
files -> Бір өлке бір кітап акциясы Оңтүстік Қазақстан облыстық «Отырар» ғылыми-əмбебап кітапханасы
files -> Оңтүстік Қазақстан облыстық «Отырар» ғылыми әмбебап кітапханасы
files -> Оңтүстік Қазақстан облыстық «Отырар» ғылыми-әмбебап кітапханасы
files -> Оңтүстік Қазақстан облысының
files -> Оңтүстік Қазақстан облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы
files -> Оңтүстік Қазақстан облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы
files -> Отбасы-адам ғұмырының тірегі ғана емес, қоғамның да басты негізі

жүктеу 435.26 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет