Kit ап хан асы ғарифолла Есім



жүктеу 0.54 Mb.

бет4/4
Дата27.01.2017
өлшемі0.54 Mb.
1   2   3   4
(Ол  да  сонда,  57-6.)

Сүю  болмаған  соң  қайдагы  достык  жэне  де 

достық  деген  сыр  сақтау.  Шайтандықтың  сыры 

белгілі,  оның  ойы  Абай  нақтылап  айтқандай 

"төрде  жалгыз  отырмақ”,  -  ол  болмайтын  іс. 

Жалғыздық тәңірінің сыбағасы.  Осындай далбаса 

жол,  шайтанның  қупиясы.  Содан  барып  іздейтіні 

бүлік,  бірак одан  нәтиже жоқ,  өзінде тиянак сана 

жоқ. Жамандыққа тоймаған не Алланы жар демей, 

не  адамды  дос  деп  мойындамай,  алласына 

наразылық.  адамга  кектенумен  гүмыр  кешкен 

шайтанга достық сезім  мулдем жат.



Бесіиші сипаты.  ПІайтанның  үмітсіздігі,  ол 

жайындаарнайы соз болтан. (Қараңыз Хакім Абай. 

“Мүңлы шайтан қүдайдың қуған жаны”. Алматы,

1994.  92-100  бб.)  Адамнын  шайтаннан  тагы  бір 

артықшылығы адамда үміт бар, ал Шайтанда үміт 

жоқ. Халқымыз "‘Үмітс-із шайтан’' дейді.



Алтыншы сипаты.  Шайтаниыц бүлікшілдігі. 

Шайтан  жамандықка  тоймайды.  ол  антүрған. 

сондықтан  да,  онын  бүлік  шығарушы  екендігіне 

еш  тан  калуга  болмайды.  Адам  баласы  білетін 

бүліктің  зоры  -   революция.  Зорлық  дегеннің  өзі 

жамандыққа  тоймаудан  туады,  антүргандық 

жогарыда айтгық кеудеден сүю мен сенімнің кетуі. 

Антурган жанда сүю мен сенім болмайды. Мүндай 

жан  жанжалға,  бүлікшілікке  даяр  түрады.  Абай 

шайтаннын бүл  сипаты туралы  былай  дейді:

78


Күніне  пеше  бүлік  шығарса  да,

Нцбсгі  жакған жап  бои  сүйінбсйді.  (Он  да  сонда,  57-6.)

Бүлік шығарушылық шайтандық болғанымен, 

оньщ табигатында да  білмекке  қүмарлық  жатыр. 

Себебі,  бүлік  те  танымның  элеуметгік  бір  фор- 

масы.  Сондықтан  бүлік  не  негізделген  ілімдердің 

алғашқы  кезеңінде  жақтаушылар  көп  болмақ. 

Бүлік  көпшілікке  негізделген,  тобырлық  сана. 

Топты  ертіл  әкету  және  оны  адам  болмысына 

қарсы  әрекетке  бастау  шайтандық,  бірақ  мәселе 

осымен  аяқталмайды.  Шайтан  күніне  неше  бүлік 

шығарса  да,  еңбегім  жанды  деп  сүйінбейді,  яғни 

өзінің  атқарған  ісіне  разы  емес,  қанағатсыз. 

Шайтанда  канагат,  тәуба  жоқ.  Адам  шайтан 

өрмегінен  аман  болса,  ол  қанағаты,  тәубасы  бар 

салиқалы жан. Егер де адамнын бойын шайтандық 

билеп  кетсе, оның қанағаты,  тэубасы  болмағаны, 

демек,  шайтан  мен  адамнын  айырмашылығы 

жойылып кетпек. Абай шайтанды бүлікші дегенде 

ол  тек  бүлік  шығарушы  дсп  отырған  жок,  кім 

болмасын бір бүлікті шығарып алу ы мүмкін, содан 

кейін  оны  екшелеп,  милап  өз  күнәсін  өзі 

мойындауға  дейін  баруы  ықтимал.  бүл  жерде 

адамды  шайтанның  жеңе  алмағаны  айқын 

аңғарылады.

Абай  М.Лермонтовтың  “Демон"  поэмасын 

толыкаударуды максатетпеген, себебі МЛермон­

тов поэмасына сюжетті  Кавказдық мифологиядан 

алғанга үқсайды.  Ол  шайтандыкты  оқига арқылы

7 9 ^


ашпақ болған, бүл қазақтың тындаушысынатосын 

іс,  сондыктан  Абай  поэманың  идеясын  анықтап 

түрған  шайтан  кім  дегенге  басты  назар  аударган. 

Сол  мақсатта  поэманың  бірінші  және  екінші 

бөлімін  толы ғы рақ  аударып,  шығарманың 

идеясын  негізге  алып,  бас-аяғы  аяқталған  өлең 

еткен.  Мүны бірінші  мәселе деп қоялык.

Екіншіден, екі шығарма (нүсқа жәке аударма) 

мәтіндерін  салыстырсақ  М.Лермонтов  пен  Абай 

дүниетанымының үқсастығымен қоса айырмашы- 

лыктары  аңғарылады.  Екеуін  біріктіріп  түрған  -  

идея,  ол  шайтаннын  мүңлылығы.  М.Лермонтов 

'‘Печальный Демон” десе, Абай дәл ме-дәл “Мүнды 

Ш айтан”  -   дейді.  “ П ечаль”  және  “Мүң”  -  

дегендерді  орыс  акыны  да,  қазақ  ақыны  да 

тегіннен-тегін  айтып  отырғаны  жоқ.  Сөз  мәнісін 

асқан  сезімталдықпен  қабылдай  алатын  Абай 

“ печальды”  мүн  деп  аударғанда  шайтанды 

түсінгісі келген сыңай білдірген. Шайтанды жаман 

деу жаттанды орі тереңтүсінік емес. Абай осы көп 

айтылатын,  қарапайым  болып  көрінетін  түсінік 

сырына уңіле  келе Шайтанның мүңлы жан екенін 

мойындаған.  Егер,  ол  бүл  түсінікті  қабылдамаса 

Лермонтовтың  “Демонын”  аудармас  еді.  Аудару 

дегеи  үнату  ғана емес, оны қабылдау, өзінікі ету.

Шайтан  және  Шайтандьгк  туралы  екі  ақьш 

бірін-бірі  толықтырып  отырған.  мысалы  М.Лер- 

монтов  Демоннын  әлі  өзі  болмай  түрған  халын 

былайша  түсіндірген:


В  пространстве  брошенных  светил;

Когда  он  верил  и  любил.

Счастливый  первенец  творенья!

Не знал ни злобы,  ни сомненья...  (М.Лермонтов.  Т.  2.  С.  47)

Демонның алгашқы халыньщ сипаттары онда 

сенім бар, сую бар, бақытты, зүлымдық жок, күдік 

жоқ. Ал, енді осы хал бізді қызықтыра ма? Мүнлай 

қалыпта  ешқандай  проблема  жоқ,  бөрі  орын- 

орында.  Сірә,  адамның  жүмақтан  қуылуының 

сырыньщ озінде осы әлемге проблемапарды әкелу 

қажеттілігі болса керек. Жүмақ проблемасыз өмір. 

Проблемасыз өмірдің  несі  қызық. Ендеше әлемге 

сол қызықты әкелген -  Демон (Шайтан). Ол әлемге 

не  әкелді,  сенімсіздік,  жеккөрушілік,  зүлымдык 

және  күдік  енгізді.  Бәрін  қосып  айтқанда,  ол 

әлемнің гармониясына, Тоңірдің шеберлігіне күдік 

әкелді. Күдік -  проблема басы. Одан борі  Шайтан 

қажет еткендей  әлем  күрделене  берді,  күрделене 

берді,  адамның  адамга  деген  өшпенділігі  өрши 

тусті,  оны  түсіндіретін  жоне  таркататын  неше 

түрлі ілімдер, концепциялар өмірге кслді. “Алғаш- 

қы  жаратылған  бақытты  жан”  (М.Лермонтов) 

дүниеге  бәле  септі,  сөйтіп,  ол  Демон  (Шайтан) 

атанды.


■-Q*

  8 1 > g -



Абай  шығармаларын  бір  рет  қана  оқып 

қоймак түгілі, тінтен оның шыгармаларын жаттап 

алу да аз, мэселе, оны тусінуде. Абай адам санасы 

кемелденіп,  толы сқан  сайын  түсінікті  бола 

бастайды.  Әр  үрпақ Абаидан  өз түсінігін табады. 

Менін  айтып  өткендерім  Абайдың  хакімдігінід 

өзім түсінген қырлары.

- 0 < 8 2 > 0 ~



ӘДЕБИЕТТЕР

1. Абай. Шығармаларының екі томдық толық 

жинағы. Алматы:  Жазушы,  1995.

2.  Абай.  Энциклопедия.  Агіматы:  Атамүра,

1995.

3. “Абай” журналы. Оның шығуын  1918 жылы 



Мүхтар  Әуезов  пен  Жүсіпбек  Аймауытов  үйым- 

дастырған,  1992  жылдан  қайтадан  шыға  бастады. 

Редакторы Рымхан Мүсаүлы.

4.  Мүхтар  Әуезов  (1897-1961).  Абай  жолы: 

Бірінші  кітап -   1942, екінші  кітап -   1947,  үшінші 

кітап  -   1957,  төртінші  кітап  -   1956  жылдары 

жазылған;  Абай  Қүнанбаев:  М ақалалар  мен 

зерттеулер.  Алматы:  Ғылым,  1967.

5.  Қайым  Мүхаметханов  (1916-2004).  Абай 

шығармаларының  текстологиясы .  Алматы: 

Ғьшым,  1959.

6. 


Зэки  Ахметов  (і 928-2003).  Қазақ  өлеңін 

дамытудағы Абайдың ролі (орыс тілінде). Алматы, 

1964.

7.  Рабиға  Сьіздықова  (1924  ж.т.).  Абай 



шығармаларының тілі.  Алматы:  Ғылым,  1968.

8. Мекемтас Мырзахметов (1930 ж.т.). Әуезов 

және Абай. Алматы:  Қазақстан,  1997.

9.  Ғарифолла  Есім  (1947  ж.т.).  Хакім  Абай 

(қазақ  тілінде).  Алматы:  Атамүра,  1994;  Хаким 

Абай (орыс тілінде).  Алматы:  Білім,  1995.

4 0 «   83 ►§-


Ғ

ы лымй


-

к ө п ш ы ік

  басы лы м

Есім Ғарифолла 

АБАЙ

туралы философиялық трактат



Редакторы 

А т ла Ш уриевз 

Комиьютерде бете»,  төрксмдсген 



Камшат М ухамсдьярова

ИБ №  2852.  Басылуға  10.09,2004  жылы қол қойывды. 

Пішші  70x100  1/32.  Колемі 

5,25

 б.т.  Офсетті кагаз. 

RISO басылыс. Тапсырыс  №  2999 

Таралымы  1000 дана.  Бағасы келісімді- 

Әл-фарабя  атыкдағы  К^зак улттық университет!ніа 

■“ К^.зақ унивсрситсті5’ баспасы.

480078,  Алматы  кадясы,  аі-Ф араб и  даңғылы,  71.

"Крзяк

 уииьерситеті'’  баспаханасынаа  басылды.




1   2   3   4


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал