Казахский национальный


С.СЕЙФУЛЛИННІҢ  «ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ»  ОҚУЛЫҒЫ



жүктеу 5.03 Kb.
Pdf просмотр
бет54/61
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   61

С.СЕЙФУЛЛИННІҢ  «ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ»  ОҚУЛЫҒЫ  
ӨЗ ЗАМАНЫНЫҢ ОЗЫҚ ОЙЛЫ ТУЫНДЫСЫ 
 
 
С.Сейфуллиннің  ауыз  әдебиетін  зерттеу 
тұрғысында  істеген  еңбегі  туралы  сөз  бол-
ғанда негізінен ойға оралатыны  оның «Қазақ  
әдебиеті» атты оқулық-христоматиясы. Сәкен 
ауыз  әдебиеті  туралы  өзінің  ой – тұжырым-
дарын  осы  еңбегінде  жан-жақты,  ғылыми  
тұрғыда айтып, талдап көрсетуге тырысқан. 
С.Сейфуллиннің бұл еңбегіне талдау жаса-
ғанда, Сәкеннің кітапты, ең алдымен, оқулық-
христоматия  қажеттілігі  тұрғысынан  жазған-
дығына назар аударғанымыз абзал. Бұл жайлы 
С.Сейфуллиннің  өзі: «Журналдарға,  газеттер-
ге жазылған кейбір мақалалар болмаса, «пәлен 
ақынның,  т‰ген  жазушының    жазуы  пәлен-
дей» - деп жазылған кейбір ‰стірт сөздер бол-
маса,  б‰гінге  дейін  қазақ  әдебиеті  туралы 
жазылған  арнаулы  еңбек  жоқ.  Әсіресе,  ескі 
«ел  әдебиеті»  туралы  жазылған  ештеңе  жоқ. 
Ескі  ел  әдебиеті  туралы  ештеңе  жоқтығы 
былай тұрсын, сол ескі ел әдебиетінің жинақ-
тары да жоқ.  ... «Қазақ әдебиеті» туралы мек-
тептерде  сабақ    бергенде  қолданатын  ешбір 
құралдың  жоқтығының  ‰стіне, «ескі  ел  әде-
биетіне» келгенде, көріп, оқып, тексеретін ескі 
ел  әдебиетінің  жинағы  да  жоқ  дей  келе,  
«...былтырдан бері «қазақ әдебиеті» туралы  бір-
деме жазу, «ескі ел әдебиеті»  жинастыру міндет-
тей көріп, осы іске кірістім» -деп жазды. [1,54]  
С.Сейфуллиннің  бұл  еңбегінде  тарих,  эт-
нография,  фольклор,  тіл  мысалдарын  салыс-
тыра қарастыруы оның өз еңбегіне өте жауап-
кершілікпен,  ғылыми  ізденіспен  қарағанын 
көрсетеді. 
Бұл  еңбектің  қайсы  бір  кем – кетіктеріне 
қарамай,  қазақ  фольклористикасының  негізі 
қалаған  қомақты  да,  ғылыми  өрісі  биік  зерт-
теу, оқулық – хрестоматия болғандығын естен 
шығармауымыз керек. 
С.Сейфуллинді  ауыз  әдебиетін  зерттеуші 
ғалым ретінде көрсететін алғашқы белгі оның 
қазақ  әдебиетін  дәуірлеуге  байланысты  айт-
қан ойлары. 
С.Сейфуллиннің  ауыз  әдебиетіне  қатысты 
‰лкен еңбек жасап ж‰ргенін, оның жинаушы-
лық,  жариялаушылық,  зерттеушілік  қызметі-
нің  теңдесі  жоқ  екенін  сол  кездің  өзінде-ақ  
 
 
ақын,  жазушы,  ғалымдар  жоғары  бағалаған. 
Сондай  пікірдің  бірі 1936 жылы  "Қазақ  әде-
биеті"  газетінде    жарияланған  Ғ.Тоғжанұлы-
ның  мақаласы.  Онда  ол: "Сәкен  Сейфуллин - 
қазақ жазушыларының ішінде фольклорға өте 
жетік  адамдардың  және  халық  фольклорын 
ерінбей,  жалықпай  жинаушылардың  бірі.  Қа-
зірдің  өзінде  халық  өлең,  жыр,  ертегі,  мақал-
дарын жинап, екі том етіп бастырып шығарып 
отыр", - деп  Сәкеннің  аталған  саладағы  ең-
бегіне  жоғары  баға  берген. [2]  Осындай 
пікірлер  Сәкеннің  "Қазақ  әдебиеті"  еңбегіне 
алғы  сөз  жазған    М.  Жолдыбайұлының [3] 
және  ғалым  Б.Кенжебайұлының  "Әдебиет 
майданы"  журналына  жариялаған  мақаласы-
нан да кездестіруге болады. [4] 
С.Сейфуллин  қазақ  халық  фольклорының 
алғашқы  кезеңін  "Билер  дәуірі"  деп  атаған. 
Сәкеннің пікірінше, "Билер дәуірі" - "қазақ елі 
орыс патшасына бағынғанға" дейінгі және сол 
бағынған  кезеңдегі  "билер  табы  билеген  "ру 
заңы"  қалмай  келген"  мерзім  аралығын  қам-
тиды. 
Зерттеуші  одан  әрі    Билер  дәуірінің  өзін 
іштей  бөледі:  
Бірінші  бөлім: 1) ескіліктен  қалған,  сол 
билер  табының  ‰стем  санасының  ықпалымен 
құрылған,  көбінесе  аңшылық,  малшылық  әң-
гіме - ертектер, 2) салт, 3) дін  жырлары,  
4) төрт т‰лік мал туралы, т‰рлі хайуандар ту-
ралы  жырлар,  өлеңдер, 5) билер  сөздері,  ма-
қалдар, 6) жастық  ойын-к‰лкі,  өлең-жырлар"  
[1,66]. 
С.Сейфуллин  ертегі  жанрына  қатысты 
сипаттауларында  қазақ  ауыз  әдебиетіндегі 
ертегілердің мазмұн - мағыналарының әр т‰р-
лі  болып  келетінін  жіті  аңғара  білген.  Әрине, 
ертегі  жанрын  қазіргі  фольклор  ғылымының 
жіктеп-жіліктегеніндей  кәсіптік  тұрмыстық, 
к‰лдіргі, қиял-ғажайып, тарихи, т.б. салалары-
на бөле алмағаны белгілі. Әйтсе де, зерттеуші 
бұл  ертегі  тобындағы  әңгімелердің  сан  алуан 
тақырыпта болып келетінін т‰сінген де, "бізге 
жеткен  ертектер ... жаратылыстағы  жан-жа-
нуарлар,  өсімдіктер,  жын,  шайтан,  перілер, 
аруақтар,  жалмауыз  кемпір,  жез  тырнақ, 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          315 
 
жалғыз көзді дәу, бұрынғы замандағы хандар, 
батырлар, ... байлар, ...малшылар,  кедейлер, 
қой  баққан  қу  тазша  балалар,  көсе,  жиренше 
шешен, ...мырза адамдар, сараң адамдар, онан 
соң  көктегі  жарық  сәулелер"  жайлы  болып 
келетінін тізіп өткен . [1,69] 
Сәкен  қазақтың  бай  ауыз  әдебиетінің  не-
гізгі  т‰рлерін  сала-салаға  бөлген  уақытта, 
оның ішкі ерекшеліктеріне қарай тағы да ұсақ 
т‰рлерге бөліп отырған.  Мәселен, салт өлең-
жырларын зерттеген уақытта оның ішкі т‰рін 
ж‰йе-ж‰йеге  бөліп,  нақты  мысалдармен  дә-
лелдейді. Сәкеннің жіктеуінде салт өлең-жыр-
лары  той  бастар,  жар-жар,  сыңсыма,  жұбату 
мен  ‰гіт,  беташар,  айт,  келін,  бесік  жыры, 
қоштасу  мен  өсиет  өлеңдер;  естірту,  көңіл 
айту, жоқтау болып тоғыз ұсақ салаға бөлген. 
Зерттеуші  «Той  бастар»  жырының  тойға 
деген,  той    иесіне  деген  тойға  жиналған  ел-
жұртқа  деген  той  бастаушының  беташар  іс-
петті  арнау  өлең  екендігін  саралай  келе, «әр 
айтушы  өзінше  ‰йлестіргенмен,  той  бастау-
шылардың айтатын өлеңдерінің бәрі ‰йренуге, 
айтуға  жеңіл,  бір-біріне  ұқсас,  бір  қалыпты 
болады.  Кейбіреулер  сол  айтыла-айтыла  бір 
қалыпқа  т‰скен  өлеңді  ‰йреніп  алып  та  ай-
тады» - деген т‰йін жасайды. . [1,93]  
Айтуға,  жаттап  алуға  жеңіл,  ықшамды 
келетін  бұл  топқа  тұрмыс-салт  жырларының 
бірі – ау-жарды да қосқан. 
С.Сейфуллин  төрт  т‰лік  малға  қатысты 
өлең-жырларға малдардың бір – бірімен, адам-
мен айтыстарын төрт т‰лік мал пірлері жайлы 
жырларды,  қасиетті  құстар  жайлы  аңыз-әңгі-
мелерді, «Тарғын  батырдың  жапанда  жалғыз 
қысылғанда боз Тарлан атына айтқаны», «Ал-
памыстың батырдың Байшұбары» атының си-
патын, «Алпамыстың  «Байшұбарға  айтқаны», 
«Қобыланды  Батырдың  Тайбурылының»  си-
патын, «Тайбурылдың    Қобыландыға  айтқан 
сөзін», «Тайбурылдың  шапқандағы  суретін», 
«Көбікті  батырдың  Ақмоншақ  атының  ша-
бысын»  бейнелейтін  жыр  ‰зінділерін  кіргіз-
ген.  Сондай-ақ  бұл  жанрға  зерттеуші  Қазы-
ғұрт тауы жайлы аңызды да енгізген. [1,129]  
Әрине, қазіргі фольклор ғылымында  жоға-
рыда аталған жырлар батырлық жыр жанрына 
енетін  белгілі.  Сәкеннің  ол  батырлық  жыр-
лардан  аттарға  байланысты  ‰зінділерді  алып, 
төрт  т‰лік  малға  қатысты  жанрға    енгізуінің 
себебі, оның екі жанрдың ара жігін айыра ал-
мағандығынан  да  емес,  ол  жыр  ‰лгілеріндегі 
қазақ ‰шін қасиетті саналатын жылқы т‰легі-
нің  қадір-қасиетін,  сын-сипатын  суреттеген 
жыр ‰лгілерін төрт т‰лік малға қатысты жыр-
ларға телігендігінен деп т‰сінуіміз керек. 
Зерттеушінің  байлық,  билікке  қатысты 
пендесіне  қонатын, «даритын»  иелері  «құт», 
«дәулет», «бақ»  жайлы  айтқан  ойларының, 
құт,  берекеге  қарсы  «жұт», «албасты»  деген 
ұғымдарға  қатысты  наным-сенімдер  турасын-
да айтқан пікірлерінің де ғылым ‰шін қазірге 
дейін құнды болып қала беретіні хақ. 
С.Сейфуллин  аталмыш    еңбегінің  «Билер 
сөздері»  деген  топқа,  қазіргі  фольклор  ғылы-
мындағы  шешендік  сөздерді  енгізген.  Билер 
сөздерінің,  негізінен,  ертек,  нақыл,  тақпақ, 
‰лгі,  өнегеге  құрылатынын,  ол  сөздердің  көбі 
өз  тобының  тілегі  бойынша,  тура  ‰гіт  ‰шін 
айтылатынын  талдап  т‰сіндіре  келе, «Сол 
‰гіт, ‰лгі, нақыл сөздерінің бәрін де туғызған 
–  мал  өсірген, ... көшпелі  елдің  тұрмысы» - 
деп, тұжырымдайды. [1,263-294]  
С.Сейфуллин  ауыз  әдебиетіндегі  мақал – 
мәтел  жанрын  өзінше  бір  т‰р  деп  танымай, 
бұларды – билердің  шешендік  сөзінің  ішінде 
кездесетін сөз саптаулар, «ереже, заң сөздер» - 
деп, ұғынған. 
Ескіліктегі дін салтынан туған өлең – жыр-
лар,  тақпақтарды: мейрамға байланысты  өлең 
–  жырлар;  бақсының  жырлары;  шақыру,  ар-
бау,  байлау,  бәдік,  жарапазан  деп  іштей  бес 
салаға бөліп талдайды да әрқайсысының ерек-
шеліктерін т‰йіндеп айтып отырады. 
С.Сейфуллиннің  пікірінше, - діни  салтқа 
байланысты  туған  өлеңдер:  наурыз,  бақсы 
сарына,  бата,  жарапазан,  зерттеушінің  бай-
қауынша,  бұлардың  өзі  екі  т‰рлі  дәуірдің 
жемісі. Наурыз, бақсы сарыны, бәдік ескі дін-
нің,  көп  құдайға  табынушылықтың  (шама-
низмнің)  сарқыты  болса,  жарапазан,  бата  мұ-
сылман дінінің таратқандары. [1,153-187]  
Кейінгі  жылдардағы    ғылыми – зерттеу 
еңбектерінде ауыз әдебиетінің  ‰лгілерін жік-
теу  принципі  бұрынғыдан  да  гөрі  нақтылана 
сараланғаны сөзсіз, алайда әрбір нұсқалардың 
ішкі мазмұнына қарай топтастыруда Сәкеннің 
қолданған тәсілін ескеріп отыру қажеттігі к‰н 
тәртібінен т‰сіп қалмайтыны да ақиқат. 
Зерттеуші  «Алпамыс», «Шора  батыр», 
«Қамбар  батыр», «Қобыланды  батыр», «Ер 
Тарғын», «Ер  Сайын»  жырларын – «ертедегі 
батырлар  жырлары»  десе, «Қозы  Көрпеш – 
Баян  сұлу», «Қыз  Жібек»  сияқты  ғашықтық 
жырларға – «ертедегі  жырлы  әңгімелер»  деп 
айдар тағады. 

316                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
Жауынгерлік жырлардың аттарының «Шора 
батыр», «Қобыланды  батыр», «Ер  Тарғын», 
«Ер  Сайын»  деп  азан  шақыра    айқайлап  тұ-
руына қоса, ол жырлардың елін, жерін жаудан 
қорғаған  батырларға  арналғандығы  жыр  же-
лісінің  б‰кіл  өзегінде  өріліп    жатқандығы 
зерттеушіге    к‰мән    туғызбастан  оларды  «ер-
тедегі батырлар жырлар» деп атауына ұйытқы 
болса,  адам  баласының  ішкі  иірімдеріне  құ-
рылған,  жігіт  пен  қыздың  құштарлық,  ің-
кәрлік  сезімдеріне  арналған  «Қозы  Көрпеш – 
Баян  сұлу», «Қыз  Жібек»  сияқты  ғашықтық 
дастандардың жанрлық жаратылыс – бітімінің 
«Батырлар  жырынан»  өрешелеу  екендігін 
Сәкен  байыптай  білген  де, «ертедегі  жырлы 
әңгімелер» деп, өзінше бір топқа бөлген. 
«Ғашықтық», «іңкәрлік», «құштарлық», 
«құмарлық», «махаббат»  сияқты  ұғым – т‰сі-
ніктерге секемдене қараған. Сол кездегі уақыт 
талабының  әсерінен, «ертедегі  жырлы  әңгі-
мелерге    табиғатына  сай  келер  ешбір  эпитет  
қолданбай, зерттеуші оларды – «‰стем таптың 
салт – санасы  бойынша  әйел – еркек  байла-
нысын,  көшпелі  тұрмысты  толығырақ  сурет-
тейтін жырлы  әңгімелер» - деп атаумен шек-
телген. [1,66]  
С.Сейфуллиннің де батырлық  жырлар мен 
ғашықтық  жырларды  жанр  бойынша  ж‰йе-
легенде  «батырлық  жырлар»  не  «батырлар 
жырлары», «ғашықтық жырлар» демей – «ба-
тырлар  әңгімесі», «жырлы  әңгімелер», «ел 
поэмалары»  деп  атау  таққандарын  байқау 
қиын емес. 
Десе де С.Сейфуллиннің «Қазақ әдебиеті» 
кітабының  басында  ауыз  әдебиетіндегі  ж‰йе-
леуін  баяндаған  тұсында  «Билер  дәуірінің 2-
ші  бөліміне – ертедегі  батырлар    жырлары  
мен  ... жырлы  әңгімелер  кіреді» - деп,  екі  
жерде  «батырлар  жырлары»  деп  нұсқай  көр-
сетіп өткенін айтып өту абзал. [1,66-67]  
Ноғайлы  дәуірінде  туған  жырлардың  қа-
зіргі қазақтарға да тікелей ортақ екенін дәлел-
дейтін тұста да, Сәкен «батырлар әңгімелері» 
деген  сөзбен  қатарластыра  «батырлар  жыр-
лары» - деген терминді қолданып отырған.  
Сөйте  тұра,  батырлық  жырларға  қатысты 
тұстарда, «батырлар жыры» деген сөз  тіркесін 
ауызға  алмай, «батырлар  әңгімесі»  деген 
терминді қайта қолданғанына куә боламыз. 
С.Сейфуллин  «Қазақ  әдебиеті»  кітабында 
фольклор    шығармалары    сюжеттерінің  тақы-
рып,  желілерінің  ортақ  боп  келетін  ерекше-
лігіне де тоқталып өткен. Ауыз әдебиеті  ‰лгі-
лерінде  көзделетін  ондай  тұстарды  ғалым 
«Ескілктен қалған  әңгімелердегі көп  кездесе-
тін  ‰йреншікті  ауысқақ  сөздер,  ауысқақ  та-
қырып, ауысқақ жайттар» - деп атаған. [1,388]  
Бұл    ауыс – т‰йістерді,  ортақ    желілерді, 
сөз оралымдарын Сәкен бір жыр ішінен не бір 
жанр төңірегінен емес, бірнеше жанрдағы  ‰л-
гілерден кездестіріп, қолда бар материал негі-
зінде кәдімгідей ғылыми талдауларға барған: 
С.Сейфуллинді    ауыз  әдебиетін  зерттеуші  
ретінде  көрсететін  алғашқы  белгі  оның  қазақ 
әдебиетін  дәуірлеуге  байланысты  айтқан  ой-
лары. 
С.Сейфуллин  өзінің  зерттеуінде  ауыз  әде-
биеті  ‰лгілері  жанрларының  қайсысы  ерте, 
қайсысы  кеш  туған  деген  мәселені  нақты  
 қоймаса  да,  эпикалық жанрларға қатысты  сөз 
арасында  олардың  мерзімдік  жағынан  ерте,  
не  кеш  тууына  орай  өз  болжам-пікір  айтып 
кеткен. 
Әрбір шығарманың тарихи негізін тәптеш-
теп  зерттеген  уақытта  Сәкен  тың  ғылыми 
тұжырым жасаған. 
Сәкен,  ауыз  әдебиеті  ‰лгілерінің  кез  кел-
ген  жанрына  таптық  тұрғыдан  қарай    отыра, 
фольклордың  қай  т‰рі  болса  да  халықтың 
тарихына,  к‰нделік  өміріне,  тұрмыс-тіршілі-
гіне,  д‰ниетаным  көзқарасына  сай  туып-
қалыптасады, т‰рленіп, өзгеріп отырады деген 
қағиданы ұстап отырады. 
С.Сейфуллиннің  фольклордың  тарихқа 
қарым-қатынасы  жайлы  ой - пікіріне  келетін  
болсақ,  зерттеуші  ауыз  әдебиеті  ‰лгілерінің,  
оның  ішінде  батырлық  жырлардың  желісі 
тарихи  шындыққа  құрылып  негізделеді  деп 
т‰сінеді.  Батырлық жырлардың тарихи оқиға-
ның  тікелей  көрініс-сипаты  емес,  тұспал - 
жорамалы  ғана,  ел  қиялының  өзгеріске,  сұ-
рыптауға  т‰сіп  керегіне  жаратылған  рухани 
д‰ниесі  екендігін  ғалым  ‰немі  ескере  бер-
мейді. 
Көріп  отырғанымыздай,  С.Сейфуллиннің 
"Қазақ  әдебиеті"  еңбегі  өз  кезінде  біраз  ғы-
лыми ойға қозғалыс туғызуға себеп болған.          
С.Сейфуллиннің  «Қазақ  әдебиеті»  еңбегі 
жарық  көрген  тұста  ауыз  әдебиетінің  ‰лгіле-
рін  ғылыми  ж‰йеге  т‰сіру,  оларды  жанрлық 
тұрғыда  саралау,  ғылыми  тұрғыда  басқа  ха-
лықтар  мұраларымен  салыстыра  зерттеу  сол 
кез ‰шін ‰лкен жетістік еді. 
____________ 
1.  С.Сейфуллин.  Шығармалар  жинағы.  Алматы,  Жазу-
шы, 6 том, 1964. - 542 бет.        

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          317 
 
2.  Ғ.Тоғжанұлы.  Сәкеннің  "Қазақ  әдебиеті"  еңбегі  ту-
ралы // "Қазақ әдебиеті"  № 125, 1936.   
3.  М.Жолдыбайұлы.  Алғы  сөз.  С.Сейфуллин.  Шығар-
малар жинағы. Алматы, Жазушы, 6 том, 1964.        
4. Б.Кенжебайұлы.  Сәкеннің оқулығы туралы . // "Әде-
биет майданы" № 6. 1936 .  
 
Т. Б. Сейдимханова 
Учебник С. Сейфуллина «Казахская литература»  – шедевр своего времени 
 
С. Сейфуллин  в историй казахской литературы известен не только как писатель, поэт, но и как исследователь, 
собиратель казахской  фольклористики. Его учебник  «Казахская литература»  был  одним  из  первых  учебников  по 
казахской  фольклористике.  В  статье  подробно  рассматривается  исследовательская  деятельность  С.  Сейфуллина 
как фольклориста, автора одного из первых учебников по казахской литературе.  
 
T. B. Seydimhanova 
Textbook S.Seifullin "Kazakh literature" - masterpiece of its time 
 
In the history of Kazakh literature S. Sejfullin is known not only as the writer, the poet, but also as the researcher, the 
collector of Kazakh folklore. His textbook «Kazakh literature» was one of the first textbooks on Kazakh folklore. In article 
it is considered in detail research activity of  S. Sejfullin  as a specialist in folklore, the author of one of the first textbooks 
on  Kazakh literature. 
 
 
 
 
Доц.Др. Бурул Сагынбаева, 
Кыргызстан, Бишкек шаары Кыргыз-Т‰рк «Манас» университети 
 
УНУТУЛУП БАРАТКАН УЛУТТУК МУРАСТАР 
(КЫРГЫЗ ТИЛИНДЕГИ «КОШТОШУУ»  
ЭТИКЕТ БИРДИКТЕРИНИН УЛУТТУК ӨЗГӨЧӨЛ‡КТӨР‡) 
 
 
Азыркы  учурда  окумуштуулардын  көң‰л‰ 
бир  элдин  улуттук  өзгөчөл‰ктөр‰н  чагыл-
дырган  байланыш-катыштын  ар  кандай  кыр-
даалдарын пайдалануу менен тилдик каражат-
тарды  бир  б‰т‰нд‰ктө  изилдеп  ‰йрө퉉гө  ба-
гытталган. Коомдогу мамиленин улуттук өзгө- 
чөл‰ктөр‰  кийинки  мезгилдеги  лингвистика-
лык  иликтөөн‰н  актуалдуу  маселелеринин 
бири болуп, ага болгон илимпоздордун кызы-
гуусу бара-бара артууда.  
Улуттук  традициялар  жана  нормалардын 
жыйындысы бир улуттун кептеги этикет фор-
маларын  пайда  кылат.  Коомдогу  мамиленин 
улуттук  өзгөчөл‰ктөр‰н  чагылдыруучу  тил 
системасындагы  бирдик  катары  тилдеги 
этикет бирдиктерин бөл‰п көрсөт
‰‰гө болот.  
Кептик  этикет  бирдиктеринин  кызматын 
т‰ш‰н‰‰дө  жана  сыпаттап  көрсөт‰‰дө  тил 
илиминдеги  социолингвистика,  паралингвис-
тика,  лингвокультурология  сыяктуу  жаңы 
изилдөө  багыттарынын  теориясына  таянуу 
маани뉉 болуп эсептелет. Кептик этикет сөз-
дөргө  коомдо  болуп  өткөн  маданий-тарыхый 
процесстерди  чагылтып  көрсөт‰‰  м‰нөз䉉. 
Бир  калыпка  салынган,  бир  улуттун  туруктуу 
колдонуусуна  айланган  тилдик  этикеттерге  
 
 
географиялык,  тарыхый,  этникалык,  социал-
дык  ж.б.  шарттардын  тийгизген  таасирин 
изилдөө өзгөчө кызыктуу. 
Кептик  этикет  формаларынын  уюшулуу 
өзгөчөл‰ктөр‰ ар кандай болот. Мисалы кыр-
гыз  тилиндеги  «коштошуу»  этикет  формала-
рынын айрым т‰рлөр‰ булар:  
Жакшы бар(ыңыздар)! 
 Жакшы кал(ыңыздар)!  
Кош бол(уңуздар)!  
Саламатта бар(ыңыздар)!  
Саламатта кал(ыңыздар)!  
Салам айт(ыңыз)!  
Көр‰шкөнчө!  
Ак жол!  
Жолуң(уз) шыдыр болсун! ж.б.  
Этикет  сөздөр‰  төмөнк‰дөй  тематикалык 
топторду т‰зөт: Кайрылуу, Саламдашуу, Тааны-
шуу, Коштошуу, Кечирим суроо, Ыраазы болуу,  
Куттуктоо,  Каалоо-тилек,  Чакыруу,  Көң‰л  
айтуу ж.б. Кептик этикеттин бул тематикалык 
группалары аркылуу азыркы коомдогу сылык-
тык  мамиле  маданияты,  ошол  эле  учурда 
улуттук-маданий өзгөчөл‰ктөр да чагылдыры-
лат.  Бул  тематикалык  топтордун  ичинен  кеп-
тик  этикеттин  негизги  бирдиги  катары  «кай-

318                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
рылуу», «саламдашуу», «коштошуу»  болуп 
эсептелет.  
Булардын  ичинен  «коштошуу»  тематика-
лык  тобу  биздин  макалабыздын  объектиси 
болуп  эсептелет.  Мындагы  негизги  максат - 
коштошуунун  кыргыз  тилиндеги  улуттук 
өзгөчөл‰ктөр‰н  Ч.Айтматовдун  чыгармала-
рындагы  коштошуулар,  белги뉉  тарыхый 
инсан  Курманжан  датканын  өл‰м  алдындагы 
керээзи,  репрессияга  алынган  белги뉉  ин-
сандардын  сөөг‰н‰н  бир  кишинин  керээзи 
аркылуу  табылуусу  жана  баталар,  кошоктор 
ж.б.лар  аркылуу  ачып  көрсөт‰‰;  кыргыз  ти-
линдеги  «коштошуу»  маанисин  уюштуруучу 
тилдик  бирдиктердин  уюшулуу  жолдорун 
белгилөө.  
Кыргыз  тилиндеги  «коштошуу»  этикет 
сөздөр‰н  негизги  белгилери,  семантикалык 
өзгөчөл‰ктөр‰нө  карай  «Жакшылык  каалоо 
маанисиндеги  коштошуулар»  жана  «Улут-
тук  м‰нөзд‰  чагылдырган  коштошуулар» 
деген чоң эки топко бөл‰п алдык.  
«Жакшылык  каалоо  маанисиндеги  кош-
тошуулардагы» коштошуунун ички мазмуну: 
а) кептик кырдаалдын акыркы корутунду м‰н-
өз‰н туюндуруп тургандыгы; б) мамиленин оң 
жана терс экендигин ачык туюндуруусу; в) ке-
лер  чакка  тиеше뉉  болгон  мамиленин  м‰нө-
з‰нөн  жана  мөөнөт‰нөн  да  кабар  берип  тур-
гандыгы  жагынан  жалпы  д‰йнө  тилдеринде 
универсалдуулукка ээ.  
«Улуттук  м‰нөзд‰  чагылдырган  кошто-
шууларда» кыргыз элинин байыртадан берки 
коштошуу  кырдаалдарында  колдонуп  келе 
жаткан  салт-санаасы, ‰рп-адаты,  ырым-жы-
рымдары,  алар  аркылуу  элдин  д‰йнө  тааны-
мы, т‰ш‰н‰г‰ - улуттук м‰нөз‰ берилип, анда 
жалпы  эле  т‰рк  д‰йнөс‰н‰н  маданияты-
нын, тилинин баа жеткис мурасы камтылат.  
I. Жакшылык  каалоо  маанисиндеги 
коштошуулар 
Жакшылык  каалоо  маанисиндеги  кошто-
шуулар  көб‰нчө  ден  соолук,  аман-эсендик, 
тынчтык,  ишине  ийгилик  каалоо  сыяктуу 
каалоо-тилек  маанилерин  билдирет.  Кошто-
шуунун  бул  т‰р‰н  кырдаалдык  өзгөчөл‰к-
төргө  карай  төмөндөг‰дөй  топторго  бөл‰п 
кароого болот:   
1.  К‰ндөл‰к  турмушта  колдонулган 
коштошуу сөздөр‰. Кыргыз тилинде бул топ-
тогу  коштошуу  сөздөр‰  конокко  барып  кайт-
канда,  жолдон  жолугушуп  калганда,  жумуш-
тан  кайтканда  ж.б.  ар  кандай  кырдаалдарда 
колдонулат да, тутуму жагынан көб‰нчө кыс-
ка болот, эки-‰ч сөз аркылуу гана уюшулушу 
м‰мк‰н:  кайыр,  кош,  мейли  анда,  болуптур, 
болуптур  эмесе,  макул  анда,  көр‰шкөнчө, 
жолугушканча,  эртеңкиге  чейин.  Ошондой 
эле  коштошуу  учурунда  айтылуучу  туруктуу 
этикет бирдиктери,  кээде макал-лакаптар кол-
донулуп  калышы  да  м‰мк‰н:  Мисалы:  Кош 
болуңуз!  Жакшы  барыңыз!  Саламатта  калы-
ңыз!  Саламатта  барыңыз!  Келип  туруңуз. 
Кирип  туруңуз.
  “Кел  демей  бар,  кет  демей 
жок”.  ж.б.  К‰ндөл‰к  турмушта  колдонулган 
коштошуу  сөздөр‰н  этиштин  каалоо-тилек 
ыңгайынын    -АйЫн/-йЫн  (жекелик  сан),  -
АлЫ/-йлЫ  (көпт‰к  сан)  м‰чөлөр‰  да  уюшту-
рат.  Мисалы:  кетейин,  барайын,  жөнөйл‰, 
кайталы ж.б.   
2.  Жатар  алдында  колдонулган  кош-
тошуу сөздөр‰:  Жакшы жат(ыңыз)! Жакшы 
укта(ңыз)!  Жакшы  жатып,  жай  тур(уңуз)! 
Жакшы т‰ш көр‰п жат(ыңыз)!  
Телевидение,  радиодо,  ошондой  эле  офи-
циалдуу  конокторго  карата  Т‰н‰ң(‰з)  бейпил 
болсун!  деген  этикет  сөз  колдонулат.  Бул  сөз 
жалпы  элдик  тилде  дээрлик  колдонулбайт. 
Анткени  бул  сөз - башка  тилдерден  калька-
ланып алынган сөз болуп эсептелет.  

жүктеу 5.03 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   61




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет