Казахский национальный



жүктеу 5.03 Kb.

бет39/61
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   ...   61

 
Моңғолия қазақтары:
 
Қазақстан қазақтары: 
 
қалақ «ас ішетін қасық» 
қасық
 
қиын әдемі «өте әдемі» 
қатты әдемі
 
ақсөңке  «қураған ағаш, отын» 
қураған, бос ағаштар, бұтақтары
 
майға алу «біз ‰й майлап тұрамыз»   
жалға алу    
пысыр «тамақ пысыру» 
пісір
 
шай ас «шай ас, ішейік» 
шай қой 
әйтеу «жеттім-ау әйтеу»                               
әйтеуір  
                                                          
Ал  Қытайдан  келген  бауырларымыздың 
тілдік бейімделуі тіпті к‰рделі.  
Олар  А. Байтұрсынұлы  құрастырған  төте 
жазуымен  және  қытай  иероглифтерімен  жазып 
‰йренген.  Кириллицаны Қазақ еліне келгенде 
бірақ көрді.  
Орыс  тілі  сабағы  кірмейтіндіктен    Қытай-
дан  келген  репатрианттарға  Қазақстандағы 
тілдік жағдаят өте ауыр тиеді. 
Мысалы  Қытайдан  келген  репатрианттар: 
Әуезов  (нормаға  сай  оқылуы – Әуезів)  –   
 
Әуезов,  революция  (нормаға  сай  оқылуы – 
ревалюция)  – революция,  олимпиада (нормаға 
сай оқылуы – алимиада) – олимпиада деп оқиды.  
Көптеген репатрианттардың орыс тіліндегі 
о  әрпінің  а  болып  оқылатын  тұстарынан  ха-
бары жоқ. Бұл әрине заңды. Себебі Қытайдың 
білім беру бағдарламасында  орыс тілі пәні жоқ. 
Қытай  тілінде  «ч»  актив  дыбыс  себепті 
Шәуешек  сөзін  қытай  қазақтары  Чәуечек  деп 
айтатын  тұстары  көп.  Олар  қазақтың  ш  (шы) 
дыбысы келетін сөздерді «ч» -мен айтады.  

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          225 
 
 Міне,  осындай  тілдік  ерекшеліктер  мен 
айырмашылықтарды айқындау негізінде олар-
дың тілдік сәйкестілігі әлі қалыптаспағанынан 
көреміз.  Бірақ  оралмандар  тілі  таза,  құнарлы, 
оралымды екеніне ешкім дау айта алмас.  
Моңғолия,  Қытай,  Т‰ркия,  Франциядан   
келген  қандас  бауырлырымыз  келген  бойда 
орыс  тілінің  басымдығынан  көп  зиян  шегеді. 
Олардың  тіліндегі  ерекшеліктер  уақыт  өте 
азайып, тілдік сәйкестілігі жоғарылайды. Бәрі 
бір де орыс тілінің к‰нделікті қарым-қатынас-
та ғана емес қоғамда да басым тіл болуы  және  
олардың    аталмыш  тілді  білмеуі,  меңгерудегі 
қиындықтары  репатрианттар  тіліне  көп  зала- 
 
 
лын  тигізеді.  Жоғарыда  келтірілген  мысал-
дардың  барлығы  дерлік  тілдік  фактілер.  Ал 
бұл мәселелерді шешуде әлеуметтік жағдайға  
кеп  тірелеміз.  Репатрианттар  тіліндегі  тілдік 
ерекшеліктер  мен  қазіргі  қоғамдағы  салмағы 
басым емес мемлекеттік тілдің жағдайы олар-
дың  сіңісіп  кетуіне  белгілі  дәрежеде  кедергі 
келтіретінін  анықтадық.  Мемлекеттік  тіліміз-
дің мәртебесі арта берсін деп тілейміз! 
________________ 
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы, 1999. 
2.  С‰лейменова  Э.Д.,  Шәймерденова  Н.Ж.,  Смағұлова 
Ж.С.,  Ақанова  Д.Х.  Әлеуметтік  лингвистика  термин-
дерінің сөздігі. –  Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2008.  
3.  Әлкебаева  Д.А.  Сөз  мәдениеті:  Оқу  құралы. – 
Алматы: Қазақ университеті, 2011. 
 
Бектемирова С.Б., Ауесхан Р. 
Языковая идентичность, языковой барьер  репатриантов-казахов 
 
В  данной  статье  рассматривается  языковое  состояние  и    языковая  идентичность,  языковой  барьер  
репатриантов-казахов. 
 
Bektemirova S.B, R. Aueskhan 
Language identity, language barriers of immigrant Kazakhs 
 
Article considers the   language situation and language barrier, identity of repatriates-Kazakhs.
 
 
 
 
 
Р. Байымбетова, 
А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің оқытушысы. Т‰ркістан қ. 
 
КӨНЕ Т‡РКІЛЕРДІҢ МИФОЛОГИЯЛЫҚ Д‡НИЕТАНЫМЫНДАҒЫ ҰМАЙ ЖӘНЕ  
ҚҰТ ҰҒЫМДАРЫНЫҢ ТІЛДЕГІ КӨРІНІСІ 
 
 
 Орхон  ескерткіштері  тілі  деректері  Ұмай 
культінің  ‡ІІ-ІХ  ғасыр  т‰ркілері  танымында 
ерекше  орын  алған  қасиетті  ұғымдардың  бірі  
екенін  көрсетеді.  Адамзаттың  өсіп-өнуінің 
пірі,  отбасының  қорғаушысы  саналған  Ұмай  
ұрпақты  аман-есен  д‰ниеге  келтіреді,  сәбиді 
ауру-сырқаудан, көз, тіл тиюден қорғайды деп 
сенген  көне  т‰ркілер  Ұмайды  қасиетті  Әйел-
Ана  ретінде  таниды.  Т‰ркілердің  мифология-
лық  д‰ниетанымының  басты  ұғымдарының 
бірі  Ұмайды  грек  аңыздарындағы  Афродита-
мен, авесталық Ардвисура Анахитамен байла-
ныстырушы көзқарастар бар [2, 230 б.].  
 М.Орынбеков  “Т‰рік  пен  монғол  халық-
тарының салыстырмалы мифологиясында, әф-
саналарда  Ұмайға  монғолдың  Этуген  құдайы  
сәйкес  келеді,  себебі  ол  да  ежелгі  т‰ріктің  
қасиетті  “Отыкен  қарашылығынан”  шыққан.  
 
 
Ұмайды  ежелгі  ‰нді  құдайы  Умамен  салыс-
тырады,  ол  да  Ұмай  сияқты  міндеттер  атқар-
ған.  Ұмай  деген  сөздің  өзі  «бала  орны», «ана 
іші»  және  сондай  ұғымдарға  сәйкес  келеді»  
[1, 152 б.]  дей  отырып,  Ұмайдың  міндеті  ең 
алдымен  адам  баласының  тууын  қамтамасыз 
ету, оларды д‰ниеге  аман-есен келтіру екенін 
айтады.  Таулы  Алтай  өңірі  Кудыргэ  қорғаны 
маңынан табылған  ‰ш м‰йіз тәрізді бас киімі 
бар  әйел  бейнесіндегі  балбал  тасты  зерттеу 
барысында тарихшы-археологтар балбал таста 
өсіп-өнудің  киесі,  бала  мен  жауынгерлердің 
қорғаушысы қасиетті Умай бейнеленуі м‰мкін 
деген  қорытындыға  келген.  Алтайлықтар  мен 
телеуіттер  арасында  ‡ч  М‰ст‰  Бай  Оны (‰ш 
м‰йізді  қасиетті  ана)  жайлы  аңыз  кеңінен 
тараған.  Бұл  аңыз  Умай-Ананы  аңшыларды 
желеп-жебеуші  киесі  ретінде  танудан  туған 

226                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
болса  керек.  Ал  балбал  тастағы  әйел  бейне-
сінің  басына  ‰ш м‰йіз тәріздес  ‰ш  айрық бас 
киім кигізілуі сол өңірдегі ‡ч с‰р‰ «трехрогая 
Белуха»  атты  таумен  байланыстырылады.  Ол 
тауды  шаман  дініндегі  т‰ркілердің  қасиетті 
санауы, халық арасында ‡ч с‰р‰ тауының иесі 
Ымай/Умай  т‰сінігінің  қалыптасуы  этнограф 
ғалымдарды Ымай мен ‡ч М‰ст‰ Бай Оны бір 
образ, ол таудың иесі, сол тауды мекендейтін 
аң-құстардың киесі, көне т‰сінік-таным бойын-
ша  балбалтастағы  Ұмайдың  бас  киімінде  ‰ш 
шыңнан  тұратын  таудың  символикалық  бей-
несі  кескінделген  деген  тұжырымға  әкеліп 
отыр [3, 231,232 бб.]. С.Қондыбай кейбір зерт-
теушілер  Умай  образын  иран  мифологиясын-
дағы  көлеңкесін  т‰сіру  арқылы  адамға  бақыт 
әкелетін  Хумай/Құмай  деген  құспен  байла-
ныстыратынын  айта  отырып,  өз  пікірін  білді-
реді: “Скорее  всего,  наоборот,  генетический 
образ  птицы  Кумай  восходит  к  образу  древ-
нетюркской  богини  Умай – прародительницы 
всего  живого,  олицетворению  плодоносящего 
начала в мире. В древнетюркском языке слово 
умай  означало  также  послед  роженицы,  а, 
согласно  казахским  поверьям,  послед  (пла-
цента,  казахск.  жатыр,  жолдас,  перде)  счи-
тался  двойником  новорожденного,  его  близ-
нецом.  В  этом  соответствии  отражены  пред-
ставления  о  двойственности  природы  Ие-Ма” 
[2, 131 б.].  Көне  т‰ркілер  д‰ниетанымындағы 
Ұмай  анаға  деген  ‰лкен  құрмет  «Тәңірі  мен 
Ұмай  арасындағы  жұбайлық  сипаттағы  қа-
рым-қатынас жайлы аңыз-афсаналар негізінде 
қалыптасқан» деген көзқарастар да бар [5, 133 
б.].  
 ‡ІІ-ІХ  ғасыр  т‰ркі  жазба  ескерткіштері 
тілінен көне т‰ркілер танымындағы Умай бей-
несінің  сакральды  сипаты  айқын  көрініс  тап-
қан.  Мысалы:  On jaљta  Umaj teg  цgьm qatyn 
quutyŋa inim Kьl-tigin er at boldy. Alty Jigirmi 
jaљyŋa ečim qaγan ilin tцrьsin anča qazγandy. 
Alty  čub soγdaq tapa sьledimiz, buzdymyz. 
Tabγač  oŋ-tutug biљ  tьmen sь kelti. Sьŋьљdimiz 
«Он  жасында  Ұмай  тектес  шешем  қатынның 
құтына  (бағына)  інім  К‰лтегін  ер  атанды.  Он 
алты  жасында  Ағам  қағанның  ел-жұртын  
сонша  меңгерді.  Алты  баулы  соғдаққа  қарсы 
соғыстық,  талқандадық.  Табғач  Оң  тұтұқтың 
елу  мың  әскері  келді.  Соғыстық.» (КТ‰) [6, 
179  б.]  деген  сөйлемнен  т‰рілердің  ананы, 
д‰ниеге  ақылды  да    ерж‰рек  ұл  әкелген  хан 
әйелдерін  т‰ркілер  Ұмайға  теңегенін,  батыр 
ұлдың  өсуіне  жағдай  жасаушы  кие  ретінде 
танығанын аңғарамыз. Ал Тониқук ескерткіші 
мәтініндегі Kelmisi alp tedi,  tujmady. Teŋri 
umaj jer sub basa berti   erinč. Neke tezerbiz? 
Ьkьs tejin neke qorquur biz az tejin,  ne 
basynalym? Tegelim tedim.   Tegtimiz jajdymyz. 
Ekinti kььn kelti. Цrtče qyzyp kelti. ьŋьsdimiz. 
Bizinte eki učy, syŋarča artuq erti. Teŋri   
jarylqaduq  ьčьn  ьkьs tejin «Келгені – батыр 
дедім.  Т‰сінбеді.  Тәңрі  Умай,  қасиетті  Жер-
Су. Жеңіс сыйлай берген екен. Неге қашамыз 
көп (екен) деп. Неге қорқамыз азбыз деп,Неге 
басындырамыз, тиіселік, дедім.Тиістік, қудық. 
Екінші  к‰н  (тағы)  келді.Өртше  қызып  келді, 
Соғыстық. Бізден екі шеті жартылай артық еді 
Тәңрі  жарылқағаны  ‰шін  көп  деп  біз» (Тон, 
38,39,40) [7, 111 б.] деген мәнмәтіннен Умай-
дың  жауынгерлердің  қорғаушысы,  к‰ші  өзде-
рінен  артық  қарсыластарына  төтеп  беретін 
қуат беруші, жеңіс силаушы қасиеті көрінеді. 
Ұмай  культі  Саян-Алтай  өңіріндегі  ислам 
дінін  қабылдамаған  т‰ркі  халықтарының  д‰-
ниетанымында  әлі  де  кеңінен  орын  алған. 
Шор  халқы  сәбидің  д‰ниеге  келген  кезінен 
бастап,  ж‰ріп  сөйлей  алатын  кезеңіне  дейін 
қорғап  ж‰ретін  пірі  санайды  және  баланың 
кіндігі  Пmaj  деп  аталады.  Сiбiр  т‰ркiлерi 
нәресте  ұйықтап  жатып  к‰лсе  Ымаймен  сөй-
лесіп  жатыр  деп,  жыласа  Ымай  уақытша  ба-
ланы тастап кетіп қалды деп т‰сінген. Құман-
дылар арасында Ұмай нәресте анасының құр-
сағында  жатқан  кезден  бастап  б‰кіл  өмірінде 
желеп-жебеп  ж‰реді  деген  т‰сінік  қалыптас-
қан [4, 271 б.]. Ислам дінін қабылдағанына он 
ғасыр  болған  Орта  Азия  т‰ркілерінің  д‰ние-
танымында  да  Ұмай  культінің  іздері  сақтал-
ғанын  аңыз  әңгімелерде,  фразеологиялық-
паремиологиялық  ж‰йеде  сақталған  тілдік 
деректерден,  салт-дәст‰рге  қатысты  лексема-
лардан аңғаруға болады. 
Қазіргі  т‰ркі  халықтары  мифологиясынан 
Ұмай  ұғымының  көп  қырлылығын,  әмбебап-
тығын байқауға болады. Т‰ркі халықтары д‰-
ниетанымында  Ұмай  Ананың  сәбидің  аман-
есен д‰ниеге келіп, денсаулығы жақсы болып 
өсуіне, өнер адамдары ісінінің сәтті шығуына, 
аңшылардың  олжамен  оралуына,  жауынгер-
лердің жеңіспен оралуына, отбасының береке-
ынтымағына,  жалпы  адамзаттың  өсіп-өркен-
деуіне  септігін  тигізетін,  адамзат  игілігіне 
жарататын  аң-құстардың, ‰й  жануарларының, 
орман-тоғай,  жалпы  өсімдік  әлемінің,  таудың 
киесі  саналған  жиынтық  культке  айналуы  ал-
ғашқы  қауымдық  құрылымдағы  матриархат-

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          227 
 
тық  қоғамнан  бастау  алып,  халық  санасында 
осы  к‰нге  дейін  сақталып  келе  жатқан  дәс-
т‰рдің сарқыншағы, реликтілік бейнесі сыңай-
лы [8, 287 б.].  Қазақ  халқының  дәст‰рінде де 
Ұмай  анаға  сыйыну  дәст‰рінің  сақталғаны 
Ұмай ана жар болсын! Ұмай ана шипа берсін! 
Ұмай  анаға  тапсырдым,  Менің  қолым  емес, 
Ұмай  ананың  қолы  т.б.  тәрізді  салт-дәст‰рге 
қатысты оралымдардан, Ұмайға сиынбай ұлды 
болмас деген мақалдан көрінеді  
 Умай  Ана  жайлы  аңыз-әңгiмелер,  салт-
дәст‰рлер  т‰ркі  халықтарының  Умай  мифо-
нимiнiң  сокральді  мәні  нәрестенің  д‰ниеге 
келуіне  дейінгі,  ана  құрсағында  пайда  болу 
кезеңіне,  жалпы  адамзатты  д‰ниеге  әкелетін 
аналық  негізге  қатысты  екенiн  айқын  көр-
сетедi.  М.Қ.  Ескеева  Ұмай  мифониміне  негіз 
болған архит‰бірді анықтау барысында «Жал-
пы  т‰ркi  тiлдерiндегi «‰лкею», «көбею», 
«өсу», «ұрпақ  тарату», «жалғасу»  т.б.  сема-
ларын  сақтаған  сөздердiң  тұлғасында  да 
сәйкестiктердiң  болуы  *ur/*ьr  ≈ *uγ  ≈  *ьg  ≈ 
*um/ьm  ≈ *ul/*ьl  моносиллабтарын  гомогендi 
тұлғалар ретiнде қарастырып, ортақ iлкi т‰бiрi 
«ұрпақ  әкелу,  көбею,  жалғасу,  өсу  т.б.»  маз-
мұнын сақтаған u/ь тұлғасы екенiн ажыратуға 
м‰мкiндiк  бередi»  деген  қрытындыға  келеді 
[8, 288 б.].  Араб  тілінде  де  “ана,  шеше”  сөзі  
ум” 
  
 مو
 т‰рінде айтылуы Умай мифонимінің 
этимологиясы,  семантикалық  уәжі  жайлы  ай-
тылған пікірлердің негізділігін көрсетеді. 
Ұмай  мифонимінің  мазмұны  т‰ркі  халқы-
ның  өзіндік  болмысын  тануға  ықпал  етеді. 
Көне  т‰ркiлер  тілінде  кеңінен  қолданылып, 
қазіргі  т‰ркілер  тілдерінде  де  сақталып  келе 
жатқан Ұмай лексемасы жалпыт‰ркілік мифо-
логиялық  д‰ниетанымды  бейнелейтін  мифо-
логиялық концептiнiң адамзатқа «өмiр мен тір-
шілік», «денсаулық пен салауаттылық», «әде-
мiлiк  пен  әсемдiк», «бақыт  пен  ырыс», «өнер 
мен бiлiм», «жеңіс пен сәттілік» тәрізді рухани-
материалдық құндылықтар сыйлаушы кие, пір 
мәнін сақтаған тілдік репрезентациясы. 
‡ІІ-ІХ  ғасыр  т‰ркілері  д‰ниетанмындағы 
қасиетті  ұғым  Құт  адамзатқа  өмірлік  к‰ш-
қуат,  несібе,  ырыс-береке,  байлық,  абырой-
атақ,  бедел  әкелуші  кие.  Көне  т‰ркі  тілі 
сөздігінде  qut  моносиллабының  «счастье», 
«благо», «удача», «успех», «счастливый удел» 
мағыналары  тiркелген.  Көне  т‰ркілер  таны-
мында Құт тек адамның ғана емес жануарлар-
дың,  төрт  т‰лік  малдың,  өсімдіктердің  киесі.  
Л.Потаповтың  көзқарасы  бойынша  т‰ркілер 
танымында  құт  туралы  халықтық  т‰сінік  би-
лік  басындағы  аристократтық  топ  тарапынан, 
мемлекеттік  құрылымды  нығайту,  өз  ‰стем-
діктерін  орнықтыру  мақсатында  қатардағы 
көшпелілерге  ‰гіт-насихат  ж‰ргізу  ‰шін 
туындауы  м‰мкін [4, 285 б.].  Көне  т‰ркілер 
д‰ниетанымында  терең  орныққан  Құт  киесін 
олардың  арғы  ата-бабаларынан  келе  жатқан, 
мифологиялық жад арқылы ұрпақтан-ұрпаққа 
ауысқан архаикалық т‰сінік деп танығанымыз 
дұрыс.  Орхон  ескерткіштері  мәтіндеріндерін-
де  қолданылған  құт  лексемасының  мазмұны 
да  Құт  ұғымының  қолдан  жасалған  кие  емес 
т‰ркілік  этноболмысты  танытатын  халықпен 
бірге жасасып келе жатқан лингвомифология-
лық  бірлік  екенін  көрсетеді.  Мысалы:  К‰л-
тегін  ескерткішіндегі Bodunyγ igidejin tijin 
jyrγaru oγuz bodun tapa, ilgerь qytaj, tataby 
bodun tapa birigerь tabγač tapa eki jigirmi 
[sьledim], sьŋьsdim. Anda kisre teŋri jarylqaduq 
ьčьn quutym, ьlьgim bar ьčьn  цlteči bodunyγ 
tirigru igit(t)im. Jalaŋ bodunyγ tonluγ qyldym. 
Čyγaj bodunyγ baj qyldym. «Халықты көтерейін 
деп  терістікте  оғыз  халқына,  ілгері  қытан, 
татабы халықтарына қарсы,  берігері табғачқа 
қарсы‰лкен  әскермен  он  екі  рет  соғыстым. 
Содан  кейін  Тәңірі  жарылқады,  бағым  (құ-
тым) бағым бар ‰шін, ‰лесім бар ‰шін, өлмеші 
халықты  тірілте  көтердім.  Жалаңаш  халықты 
тонды,  жарлы    халықты  бай  қылдым» (КТ‰, 
28,29) [6, 177 б.]  мәнмәтіні  бойынша  Тәңірі 
риза  болғанда  ғана  құт  адамдармен  бірге  бо-
латынын,  құт  бірге  болса  барлық  қиындықты 
жеңуге  болатынын  байқасақ,  Білгеқаған  ес-
керткішіндегі  мына  сөйлемдер  арқылы    Al[p 
qaγanyŋa j]aŋyldy.  Ьze teŋri yduq jer sub [ečim 
qaγan quuty taplamady erinč.Toquz oγuz bodun 
jerin, subyn ydyp tabγačγaru bardu. Tabγač 
[...]bu jerde kelti. Igidejin tijin saq[yndym...] 
bodun ...« [бәрін де] жасайды. Алып  қаған да 
жаңылды  /қателесті/.  Жоғарыда  Тәңірі,  киелі 
Жер-су  Ағам-қағанның  құтын  қолдамады. 
Тоғыз-оғуз  халқы  жерін - суын  тастап  таб-
ғачқа барды. Табғач[...] бұл жерге келді. [Бір] 
игілік істейін деп ойладым... халық...» (БҚ) [7, 
193,206  бб.]  Тәңірі  қолдамаса  құттың  да 
көмегі  болмайтынын  аңғарамыз.  Сондай-ақ 
ескерткіштер тілі деректері бойынша т‰ркілер 
батыр, ақылды ұлды д‰ниеге әкелетін аналар-
ға да Құт қонады деген сенімнің де қалыптас-
қанын  көреміз.  Мысалы, On jaљta Umaj teg 
цgim qatun qutпņa, inim Kьltegin er at boltп «Он 
жаста  Ұмай  тектес  шешем  қатынның  бағына 

228                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
(құтына)  інім  К‰лтегін  ер  атанды» (КТ‰, 31) 
[6, 177 б.] 
Қазақ тіліндегі Құтты қонақ келсе қой егіз 
табады  тәрізді  мақалдардан,  құтты  жеріне 
қондырды,  құт  қонды,  құт  дарыды,  құты 
кетті,  құты  қашты,  құтты  мекен,  құтты 
болды, құты шайқалды т.б. тұрақты тіркестер-
ден  қазақтар  д‰ниетанымында  Құт  киесінің 
терең  орныққанын  көреміз. «Құтты  болсын 
айту»  салты  да  қазақ  д‰ниетанымы  көнет‰р-
кілердің  мифологиялық  д‰ниетанымының 
белгілерін  молынан  сақтап,  оны  әрі  қарай 
жетілдіріп рухани-мәдени құндылыққа айнал-
дырғанының көрнісі. 
Көне  т‰ркілердің  Тәңірлік  д‰ниетанымы 
аясына  кіретін  Ұмай,  Құт  ұғымдары  халық-
тың  сан  ғасырлық  тәжірибесі  мен  таным-т‰-
сінігі  арқылы  қалыптасып,  қазіргі  т‰ркілерге 
дейін  жеткен  лингвомифологиялық  бірліктер. 
Т‰ркі  халықтары  д‰ниетанымының  архисана-
лық  кезеңінен  бастау  алатын  Ұмай,  Құт 
киелері жалпыт‰ркілік сана арқылы ұрпақтан-
ұрпаққа  жалғасып  келе  жатқан,  белгілі  бір 
дәрежеде халықты адамгершілікке, тазалыққа, 
әдептілікке  тәрбиелеу  құралына  айналған 
архаикалық  құндылықтар  ж‰йесіне  жатады. 
Тілдік  деректер  көне  т‰ркілердің  Ұмай  мен 
Құтты  ешқашан  да  Тәңірмен  теңестірмегенін 
көрсетеді. 
 ‡ІІ-ІХ ғасырларда жазылған ескерткіштер 
тілі  көне  т‰ркілердің  діни-мифологиялық  д‰-
ниетанымын  көрсететін  Тәңірлік  идеясы  негізгі 
төрт  бағытты  қамтығанын  аңғартады.  Бірінші 
–  Жалғыз  жаратқан  Ие – Тәңірге  тағзым  ету; 
екінші - мәңгі өзгермейтін әлем, Тәңір мекені 
– Көкті киелі санау; ‰шінші – тіршіліктің өсіп-
өркендеуін  қамтамасыз  етіп  отырған,  адам 
мекені – Жер-суды  киелі  санау;  төртінші  ата-
баба рухын қаділеу, аруаққа сыйыну. 
_______________ 
1.  Орынбеков  М.  Ежелгі  қазақтардың  д‰ниетанымы.-
Алматы: Ғылым, 1996. -168 б.  
2.  Кондыбай  С.  Казахская  мифология. –Алматы: 
Нұрлы әлем, 2005.-272 с. 
3.  Длужневская Г.В. Еще раз о «Кудыргинском валуне» 
(к  вопросу  об  иконографии  Умай  у  древних  тюрков) // 
Тюркологический сборник, 1974. –Москва, 1978. –С. 231. 
4.  Потапов  Л.  П.  Умай – божество  древних  тюрков // 
Тюркологический  сборник, 1972. –Москва:  Наука, 1973. –
С. 285.  
5.  Кляшторный С.Г. Мифологические сюжеты в древ-
нетюркских  памятниках // Тюркологический  сборник. –
Москва: Наука, 1981. С. 131-132. 
6.  Айдаров Ғ. К‰лтегін ескерткіші. –Алматы: Ана тілі, 
1995. -232 б. 
7.  Айдаров Ғ. Тоникуқ ескерткішінің (‡ІІІ ғасыр) тілі.-
Алматы: Қазақстан, 2000. -120 б. 
8.  Ескеева М.Қ. Көне т‰ркі және қазіргі қыпшақ тілде-
рінің моносиллабтық негізі. -Алматы: Арыс, 2007. -360 б. 
  
Байымбетова Р. Значение языкового аспекта в древнетюркской мифологии Умай  и Кут  
Bayymbetova R. The meaning of language aspect in Ancient Turkic Mythology Umai and Kut
 
 
 
 
 
А. С. Бұлдыбай, 
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, ф.ғ.к. 
 
ЖЫРАУЛЫҚ, ЖЫРШЫЛЫҚ ӨНЕР 
 
                                                                   
Таңды  таңға  қосып,  талайдың  таңдайын 
қақтырған  жыраулық,  жыршылық,  сөйлесе 
тілінен  бал  тамған,  д‰йім  жұртты  аузына  қа-
ратқан  шешендік,  алқа  топтың  алдында  жыр 
семсерін жарқылдатып жан алып, жан берісіп 
сөз  сайысына  т‰скен  айтыскерлік  қазақ  хал-
қының  баға  жетпес  байлығы,  көп  халықта 
кездесе бермейтін айрықша өнер екені даусыз. 
Сондықтан  да  бұл  өнер  т‰рлері  туралы  сали-
қалы ғалымдарымыздан бастап, жас ізденуші-
лерге дейін пікір айтпағаны кемде-кем. Б‰гінгі 
таңда  халқымыздың  басқа  мәдени  мұралары- 
мен  қатар  өсіп-өніп,  дамып  келе  жатқан  бұл  
 
 
өнер  салаларына  қызыға  қараушылық  көбей-
месе азайған жоқ. 
Ұзақ  жылдар  бойы  Республикамыздың 
т‰кпір-т‰кпірін  аралап  халқымыздың  жырау-
лық,  жыршылық  өнерін  жандандыруға  ат  
салысқандықтан,  Республикалық  теледидар-
дың  «Халық    қазынасы»  атты  бағдарламасы-
нан талай термеші, жыршы, жырауларды көр-
сетуге  мұрындық  болғандықтан,  қазақ  хал-
қының шешендігі туралы арнайы зерттеу ж‰р-
гізгендіктен  және  айтыс  деген  аламан  бәй-
генің  қайта  жаңдануының  орта  тұсында  ж‰р-
гендіктен осы қасиетті ‰ш өнер туралы қалам  

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          229 
 
терберлік  уақыт  туған  тәрізді.  Қолдарыңызға 
тиіп  отырған  мақала  осы  ойлардың  жемісі. 
Қазақ халқының жыршылық-өнері туралы ал-
ғаш  келелі  пікір  айтып,  қазақ,  қырғыз  жыр-
шылық өнерін зерттеуді қолға алған М.Әуезов 
еді.[1] 
Қазақ  халқының  эпикалық  жырларын 
тудырушы,  қалыптастырушы,  қалың  елге 
таратушы  өнер  иелерін  халқымыз  жырау, 
жыршы  деп  атаған.  Бұл  туралы  кезінде 
Ә.Марғұлан  өз  еңбегінде  жан-жақты  айтып 
өткен де еді.[2]   Бірақ солай бола тұрса да бұл 
жыр  айтушы,  шығарушылар  типтерінің  өзін-
дік  тарихи  бар  екені  даусыз.  Оның  белгісін 
Б.Кенжебаев,  Ә.Қоңыратбаев,  М.Жолдасбеков, 
С.Қасқабасов,  Ш.Ыбраев,  Б.Әбілқасымов, 
Е.Тұрсынов  және  т.б.  ғалымдарымыз  айтып 
кеткен ұзан, бақсы, қиссашы, термеші, шешен, 
жырау, жыршы секілді атаулардан көреміз. 
Қазақтың  эпикалық  жыр  айтушылардың 
өнеріне  ‰ңіле  қарап,  жете  саралағанда  көңіл  
аударатын ортақ және өзіндік сырлар, дәст‰р-
лер  аз  емес.  Соның  бірі  жыр  айтушылықтың 
өнер  адамына  қонуы  туралы  аңыз,  әңгіме, 
т‰сініктер.  Жалпы  бұл  ұғым  әлем  фолькло-
ристикасында  біршама  кең  тараған.  Оның 
мысалын англо-саксон аңыздарынан да көруге 
болады.  Онда  дарынды  Кэдион  (бақташы) 
далада  ұйықтап  қалып  т‰с  көретіні,  т‰сінде 
бейтаныс адам келіп жыр айтуды ұсынатыны, 
соның  нәтижесінде  оның  жыр  айтып  кеткен-
дігі  айтылады.  Ойраттардың  тулчисі  Этэн 
Гончикке жыр қону туралы: «Великан подъехал 
к  отороплому  Этэн  Гончик,  и  спросил  его, 
хочет  ли  он  стать  певцом  эпопей…  Великан 
тогда  ударил  Гончика  по  плечу  и  скрылся… 
этого  времени  Гончик  почуствовать  в  себе 
способности  петь  героические  эпопеи,  стал  и 
признавал,  что  дар  получил  от  самого  царя 
драконов  являвщего  к  нему  под  видом  вели-
кана», – деген  пікір  де  қызғылықты.  Т‰сінде 
аян беру, соның нәтижесінде жыр айту қонған 
деген  аңыз  әңгіме  Орта  Азия  халықтарының 
ішінде  де  кең  тараған.  Мысалы  манасшы 
Тыныбек  далада  ұйықтап  қалғанда  т‰сінде 
өзіне  Манас  қырық  чорасымен  келіп  «Ма-
насты»  айтуға  кеңес  бергенін  айтса,  өзбек 
бахшиларының  көпшілігі  жыр  айтуды: «алла-
тағаланың»  айтуымен  меңгергенін  айтады. 
Сондай-ақ  т‰рікменнің  Наджеп  оғлан  бақ-
шысы  т‰сінде  «қырық  жігіт»  келіп  жырды 
аузына  шарап  етіп  құйғанын  аңыз  етеді.[3] 
Бұндай  аңыз  әңгімелердің  біразы  қазақ  жыр 
айтушыларына  байланысты  да  айтылады.  Бұл 
ретте «Қырымның қырық батыры» циклының 
алғашқы  айтушыларының  бірі  болған  Мұрын 
жыраудың  ұстазы  Абылдың  айтқанына  көңіл 
аударып  көрейік: «Отызға  келген  кезім,  ерте 
қой  өргізіп  келіп,  ұйықтап  қалсам  біреу  бір 
сұйық  нәрсені  аузыма  құйып  жіберді,  жұтып 
жібердім.  Ояна  келсем  кеудемді  өлең  кернеп 
барады екен. Осыдан былай қарай ақын болып 
кеттім.» Осындай аңыздың бірі Базар жырауға 
байланысты  мынандай  нұсқада  айтылады: 
«Бала кезімде далада қозы бағып ж‰ріп ұйық-
тап  қалыппын.  Т‰сімде  ақ  киімді,  ақ  таяқты, 
ақ  сақалды  бір  кісі  келіп: «Балам  маңдайыңа 
берейін  бе,  таңдайына  берейін  бе?» – деп  сұ-
рады. «Ата  таңдайыма бер», - деп оянып кет-
сем,  өлең  айтып  ояныппын».  Мазмұны  осы 
тексте  тек  «т‰сінде»  өлең  аласың  ба,  көнек 
аласың  ба? – деген  аңыз  Қожабай  жырауға, 
«дорбалап аласың ба, қапшықтап аласың ба?» 
–  деген  аңыз  Қашаған  жырауға  байланысты 
айтылады.  Мұндағы  көңіл  аударатын  бір 
мәселе  т‰ркі  халықтарында  бұл  әңгіме,  аңыз-
дарда  жыр  қонды  деген  жәй  ғана  айтылмай, 
оны  халық  сеніміндегі  қасиетті  нәрселерге 
(Манастың  чоролары,  қырық  санына,  ақ 
т‰ске)  байланыстырып  айтып  және  әңгіменің 
тоқ  етер  т‰йінінің  өзі  жыр  ұйқасынан  (маң-
дайына-таңдайына,  көген-өлең,  арбалап-дор-
балап)  тұруы.  Сондай-ақ  бұл  ұйқаспен  айты-
латын  сөздердің  бір  сыңары  міндетті  т‰рде 
байлықты,  екіншісі  өнерді  меңзейді.  Бар 
дарын тек өлеңді таңдауы да кездейсоқ айтыл-
ғандық  емес,  астарлы  сыры  бар  ұғым.  Қазақ 
халқының сөз өнерін ғана емес, тіпті, өміріне 
байланысты  айтылатын  ежелгі  тотемдік  мәні 
бар аңыздың бірі адамдардың киесі жолбарыс, 
қасқыр,  т‰лкі,  құс  болуы.  Оның  бір  мысалын 
Жамбылдың  «жолбарысынан»  Кемпірбайдың 
«көк  кептерінен»  де  көруге  болады.  Осындай 
әңгіменің бірін Шашубай Қошқарбаев та айт-
қан: «Он  төрт  жасымда  т‰сімде  таудан  тауға 
құс болып ұшып, қонып жеміс жеп ж‰р екен-
мін.  Сол  т‰стен  кейін  өлең  айтып  кеттім.»[4, 
256] 
Дарынды,  өнерге  икемі  бар  адамдардың 
т‰с  көруін  жоққа  шығаруға  болмайды.  Оның 
сырын  т‰сіну  ‰шін  біріншіден  аталған  адам-
дардың  өміріне,  творчестволық  кемелденуіне 
тереңірек  зер  салған  дұрыс.  Өз  өмірін  өнерге 
арнаған,  кейін  жырдың  қонуы  туралы  аңыз-
әңгіме  айтқан  өнерпаздардың барлығы  дерлік 
жасынан  сөз  құдіретіне  ден  қойып,  соны  иге-

230                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
руге  психологиялық  жағынан  тұтас  берілген. 
Белгілі  өнер  адамдарының  сөзін  тыңдап, ‰лгі 
алған.  Бар  тілегі,  арманы  сөз  өнері  болған 
анық  таланттың  т‰сіне  енді  өлең,  жыр  кір-
мегенде  не  кіруі  керек?  Тек  оны  баяндауда 
халық арасындағы «сөз қонды» деген ұғымды 
пайдаланып,  осы  арқылы  өз  дәрежесін  көте-
руді  де  көздегені  рас.  Бірақ  мұның  да  әр  ха-
лықта  өзіндік  астары  болған.  Мысалы  манас-
шылар  «жыр  қонды»  дей  отырып,  өзінің  ал-
дындағы  жырды  ‰йретуші  ұстаздарын  айтуға 
онша  құлықты  болмаса,  қарақалпақ,  қазақ 
жыр айтушылары өз ұстаздарының есімін құр-
метпен  атап,  ұстазының  ‰лгі  алған  жырау-
ларының алдындағы бес-алты өкілін де айтып 
отырған. 
Осы  мәселенің  бір  қыры  ақындық,  жыр 
айту өнерінің ұрпаққа беріліп, генеологиялық 
тұрғыда  тарауы  да  көңіл  аударуға  тұрарлық. 
Болашақта  арнайы  зерттеуді  керек  ететін  бұл 
мәселеге  тоқталып  жатпай-ақ  бірер  мысал 
келтірсек  Д‰збенбет  жыраудан  оның  баласы 
Жиенбайға,  одан  оның  баласы  Р‰стембекке, 
одан  оның  баласы  Көшеней,  Бидасқа,  Көше-
нейден  Арбалыға,  Бидастан  Барболға  жыр 
айтудың  жалғасқанын  тілге  тиек  етуге  бо-
лады.  Сондай-ақ  Қазақстанның  халық  ақыны 
Көкен  Шәкеевтің  әкесі  Шәкей  сол  Ақан-
серінің  атақты  серілерінің  бірі  болса,  баласы 
Ербол,  Еркеш  өнер  саласына  бет  бұрғанын 
айта кеткен жөн.  
Жырау,жыршы  және  музыкалық  аспап.  
Жырау,  жыршылардың  жыр  айту  дәст‰рінің 
негізгі сипаттарының бірі – жыр айтуда музы-
калық  аспаптарды  кеңінен  пайдалануы.  Жал-
пы  қазақ  эпостарында  аты  аталатын  музы-
калық  аспаптың  алғашқыларының  бірі  -
сыбызғы.  Негізінен  лиро-эпикалық  эпостарға 
тән  к‰й  сазын  ойнайтын  бұл  аспап,  қарачай-
ларда  «сыбызһье»,  балкарларда  «сыбызхе» 
деген  атаумен  жыр  айтушыны  с‰йемелдейтін 
музыкалық  құрал  ретінде  аталады.  Эпикалық 
жырды орындауда тікелей айтушының пайда-
ланған  бірінші  музыкалық  аспабы  ретінде 
қазақ  халқында  қобыз  аталады.  Ә.Қоңырат-
баев қобызды (купу) Орхон-Енисей жырларын 
айтушылардың пайдаланған құралы деп қара-
ғанмен бұл аспаптың сөз өнерімен қатысы ал-
ғаш  бақсыларға  байланысты  айтылады.  Ұзақ 
уақыт жыр с‰йемелдеу құралы болған бұл ас-
пап, кейін Марабай, Нысанбай, Жанақ секілді 
ақын-жыршылардан соң тікелей бақсылардың 
культтік,  не  музыканттардың  к‰й  ойнау  құ-
ралы  ретінде  қалған.  Қобыз  аспабы - өзбек-
терде  (кобуз),  қарачай-балкарларда  (қыл  қо-
буз),  ойраттарда  (хур),  татар,  кабордин,  осе-
тиндерде  (капыр  қобуз)  ежелден  жыр  айту-
шылар пайдаланған аспап.[5,123] 
Өзінің  сарынын  қобыздан  алды  делінетін 
домбыра  аспабы-қазақ  жыр  айтушыларының 
кеңінен пайдаланған музыка аспабы. Ән салу, 
к‰й  шерту,  жыр  айту  домбырасыз  болмаған 
десе  де  болады.  Домбыраның  кезінде  ‰ш 
ішекті т‰рі де болған. Өнер адамдарына алып 
ж‰руге ыңғайлы, не керемет музыкалық сазды 
салуға  болатын  бұл  аспапты  шебер  игеру  де  
жыр  айтқыштықтың  бір  компоненті  деп 
есептелген. Музыкалық с‰йемелдеу дәст‰ріне 
тікелей  байланысты  құбылыстың  бірі – жыр 
айтушылардың  жыр  айтар  алдында  ұзақ  эпи-
калық сарындағы к‰й шертіп толғануы. Бұның 
сырын  О.Нұрмағамбетова: «Жырау  не  сразу 
приступает  к  исполнению  эпоса.  В  начале  он 
основательно  подготавливает  и  себя  и  ауди-
торию… Так перед тем, как приступить к ска-
занию.  Джамбул  и  Нурпеис  играли  кюй 
(музыкалные  пьесии,  сюжеты)» -,  деп  т‰сін-
діреді.[4,236] Эпос айтушылардың музыкалық 
сазын көп зерттеген Б.Ерзакович Шәкір Әбенов 
«Қыз  Жібек»  жырын  айтар  алдында  ұзақ 
«Қорамжай»  атты  к‰й  тартатынын  айтады. 
Жыр  айтар  алдында  эпикалық  к‰й  сарының 
ойналуының  тамыры  тереңде  жатқанын  хал-
қымызда  эпостармен  аттас  «Қамбар», «Көр-
ұғлы» және т.б. көптеген к‰йлер бар екенінен 
көруге  болады.  Бұл  болашақ  музыка  зерттеу-
шілерін к‰тіп тұрған проблеманың бірі. 

1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   ...   61


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал