Казахский национальный



жүктеу 5.03 Kb.
Pdf просмотр
бет25/61
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   61

Волга 
река 
Река 
Водный поток 
Крупнейшая в 
Европе 
Естественный 
Широкая 
Непрерывный 
Раздольная  
Значительный 
Символ России 
Со стоком с 
площадей бассейна 
Матушка  
Текущий в русле 
Впадает в 
Каспийское море 
От истока до устья 
 
Бросается  в  глаза,  что  у  апеллятива  выяв-
лены действительно семы – минимальные пре-
дельные единицы плана содержания (Новиков 
1990: 437), тогда  как  у  гидронима  представ-
лены  «осколки»  географической,  когнитив-
ной,  лингвокультурной  и  пр.  информации. 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          143 
 
Семы  апеллятива  предельны,  а  у  гидронима 
устойчива  только  денотативная  связь,  осталь-
ные параметры произвольны, зависят от инди-
видуального  объёма  знаний  и  чувствований 
носителя  языка.  Е.С.  Отин  определяет,  что 
«типичным, узуальным для названия Ташкент 
в  русской  речи  является  его  собственно  то-
понимное  значение  ‘столица  Узбекистана’» 
(2004: 8). Видимо,  можно  выделить  также  и 
более  общее  значение  ‘город’,  свойственное 
всем ойконимам, основанное на их первичной 
денотативной  семе,  ср.  определение  слова 
столица ‘главный город страны’ (БТС: 1272). 
Чем известнее имя собственное, тем боль-
ше  у  него  информационных  и  ассоциативных 
сем.  Семантическую  структуру  гидронима 
Волга  можно  было  расширить  значительным 
числом других ассоциативных характеристик: 
транспортная  артерия,  гидроэлектростан-
ции  и  водохранилища,  крупные  города,  Жи-
гули,  песни,  Стенька  Разин,  издалека  долго
колыбель  моя  и  мн.  др.  У  названий  незначи-
тельных  рек  такого  семантического  объёма 
нет,  фактически  присутствует  только  денота-
тивная  связь:  Гуселка – река  (РВВО: 111). 
Этот  гидроним  может  существовать  только  в 
составе апеллятивно-онимического комплекса 
(Широков 2001: 3). Однако  и  в  этом  случае 
объём семантики приведенного гидронима мо-
жет увеличиваться за счёт расширения сферы 
использования названного этим именем объекта, 
его узнаваемости, значимости для использую-
щих это название и т.п.  
Обязательность / факультативность  функ-
ционирования  онима  в  составе  апеллятивно-
онимического  комплекса  определяется  отне-
сением  имени  собственного  к  ядру  или  пери-
ферии  онимического  поля.  Ядерные  консти-
туенты,  к  которым  относятся  антропонимы 
(Супрун 2000: 17), употребляются без апелля-
тивного сопровождения (ИванИванов), тогда 
как  периферийные  единицы  проявляют  свою 
семантику  только  в  сочетании  с  дифферен-
цирующим  нарицательным  именем:  конфета 
«Ромашка» – детский сад «Ромашка» – кафе 
«Ромашка» – ансамбль  «Ромашка» –стихот-
ворение  «Ромашка».  Антропонимы  с  тер-
минами  родства  образуют  неделимые  еди-
ницы  прагмаономастического  характера:  дядя 
Коля,  тётя  Надя,  бабушка  Ира,  дедушка 
Слава и пр. (Супрун 2000: 20). Сравним в ка-
захской культуре: Роза апаАрман ағаАйман 
тәте и т.п. Н.Д. Арутюнова говорит о стрем-
лении  к  таксономической  дифференциации 
онимов  с  помощью  категориального  сущест-
вительного:  фабрика  «Красная  роза»,  кино-
театр  «Художественный»,  улица  Пречистенка 
и пр. (1999: 35).  
У  разных  типов  онимов  может  быть  раз-
личная семантическая структура. Так, для рус-
ского отчества главным является деривацион-
ное  значение.  С  помощью  суффиксов  -ович/-
ич, -овна/-ична/-инична  выражается  понятие 
‘сын / дочь  человека,  носящего  имя,  от  кото-
рого  образовано  отчество’.  Дополнительно  у 
русского  отчества  проявляются  этнокультур-
ные  семы  ‘в  сочетании  с  именем  является 
наиболее  вежливой  формой  обращения  к 
человеку’, ‘в  деревенской  и  городской  рабо-
чей  среде  может  использоваться  самостоя-
тельно  как  уважительное  обращение’.  В  ка-
захской  лингвокультуре  такими  маркёрами 
служат термины родства ул ‘сын’, кыз ‘дочь’, 
которые  в  совокупности  с  именем  отца  обра-
зуют  отчество:  Баянжанулы  (в  этом  случае 
аффиксоид  -улы  выполняют  функцию  рус-
ского  суффикса,  показателя  мужского  рода  -
ович/-ич)  и    Баянжанкызы  (аффиксоид  -кызы 
используется  в  значении  русского  показателя 
женского рода -овна) (Мадиева 2010: 164). 
Для  фамилий  деривационная  семантика, 
лежащая в их основе, затемняется, на первый 
план  выходит  значение  ‘наследственное  се-
мейное именование человека, прибавляемое к 
личному  имени,  переходящее  обычно  от  отца 
к детям’ (БТС: 1415). Не все русские фамилии 
являются  суффиксальными  образованиями 
(Арнаут,  Мельник,  Автух,  Артюх,  Андрус), 
многие  не  имеют  посессивных  формантов 
(Суперанский,  Подольский,  Успенский,  Архан-
гельский,  Аржановский,  Артельный,  Атаман-
ский).  Для  фамилий  важной  является  диффе-
ренцирующая  сема  ‘указывает  на  принадлеж-
ность  человека  к  определённой  семье’ (По-
дольская 1988: 140). 
Исландское отчество в связи с отсутствием 
фамилий  у  этого  народа  в  большей  степени 
берёт  на  себя  номинативно-идентификацион-
но-дифференцирующую  функцию,  выделяя 
комбинацией  имени  и  отчества  отдельного 
человека  и  объединяя  с  помощью  отчеств 
детей одного исландца: Elin Olafsdottir, Ingюor 
Olafsson; Sveinbjцrn Sveinbjцrnsson; Bjцrk Guр-
mundsdottir.  Исландское  законодательство 
вообще  запрещает  иметь  фамилию,  делая  ис-
ключение  только  для  натурализированных 

144                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
иностранцев и их потомков. Отсутствие фами-
лии  наполняется  при  этом  в  социуме  этно-
культурным  содержанием: ‘типичный  ислан-
дец, не иностранец’.  
Подобная  двухкомпонентная  система  имя 
+  отчество  существуют  также  и  у  других 
народов.  У  родовитых  монголов  до  ХХ  века 
антропонимическая формула состояла из трёх 
частей:  родовое  имя,  отчество,  личное  имя, 
однако  при  социализме  родовые  имена  были 
запрещены, остались только имена и отчества:  
Ж‰гдэрдэмидийн  Г‰ррагчаа  (сначала  идёт 
отчество – имя  отца  в  родительном  падеже, 
затем  личное  имя).  Русские  женщины,  выйдя 
замуж за монголов, брали в качестве фамилии 
имя или отчество мужа. С 2000 г. в Монголии 
вновь  разрешены  фамилии.  Некоторые  вер-
нули  прежние  родовые  имена,  другие  при-
думали фамилии по роду деятельности или на 
других  основаниях:  космонавт  Гуррагча  взял 
себе  фамилию  Сансар  ‘космос’.  В  Эфиопии 
семьи  также  не  имеют  постоянных  фамилий. 
Ребенку  даётся  имя,  после  которого  следует 
имя  отца:  у  эфиопского  стайера  и  марафонца 
Хайле  Гебреселассие  отца  зовут  Гебреселас-
сие  Бекеле;  известный  амхарский  писатель 
Мэнгысту  Лемма  родился  от  Лемма  Хайлу. 
Сложнее  система  именования  у  арабов,  она 
включает  отчество,  дедичество  и  даже  имена 
более  далёких  предков,  которые  могут  счи-
таться семейными именами: Мухаммед Ахмед 
Амир Сулейман Шараф-Эль-Дин < личное имя 
Мухаммед, отец Ахмед, дед Амир, прадед Су-
лейман, прапрадед Шараф-Эль-Дин.  
Для  понимания  онимической  семантики 
важно  рассмотрение  имён  собственных  как 
части  речи.  Среди  имён  собственных  встре-
чаются глагольные слова, словосочетания раз-
личного  состава,  структуры,  равные  предло-
жению  (см.  многочисленные  примеры – Мат-
веев 2006: 5). Трудно установить частеречную 
принадлежность  онима  в  языках  изолирую-
щего  и  полисинтетического  строя:  в  первых 
сложно  отличить  сложное  слово  от  словосо-
четания  (в  китайском  языке,  например),  для 
вторых  характерно  включение  в  состав  гла-
гола-сказуемого прямого дополнения и других 
членов  предложения  (Журинская 1990: 511), 
что  сказывается  на  структуре  и  восприятии 
микротопонимов и других имён собственных. 
Однако  даже  такая  специфика  онимов  не 
позволяет  усомниться  в  субстантивности  имени 
собственного.  Только  став  именем  существи-
тельным,  оним  выполняет  все  свои  функции: 
номинативно-идентификационно-дифференци-
рующую,  информационную и  экспрессивную, 
познавательную и аккумулирующую (Подоль-
ская 1988: 145). Много ещё будет написано об 
онимической семантике. Эта проблема постоян-
но  получает  новые  импульсы  для  размыш-
ления  при  обращении  к  ранее  не  исследован-
ным или слабо изученным именам, к специфи-
ческим  разрядам  и  типам  онимов,  к  языкам 
разной типологии и генеалогии.  
_____________ 
1.  Алефиренко  Н.Ф.  О  природе  ономастической  се-
мантики // Ономастика  Поволжья:  Тез.  докл. VIII между-
нар. конф. Волгоград: Перемена, 1998. С. 165-168. 
2.  Арутюнова  Н.Д.  Язык  и  мир  человека.  М.:  Языки 
рус. культуры, 1999. 896 + XV c. 
3.  Балкански  Т.,  Цанков  К.  Енциклопедия  на  българ-
ската  ономастика:  Към  основите  на  българската  оно-
мастика / Великотърновски  ун-т  «Св.  св.  Кирил  и  Мето-
дий»;  Център  на  българска  ономастика  «Проф.  Николай 
Ковачов». Велико Търново: Фабер, 2010. 552 с. 
4. БТС = Большой толковый словарь русского языка  / 
Гл. ред. С.А. Кузнецов. СПб.: Норинт, 1998. 1536 с. 
5.  Булгаков  С.В.  Настольная  книга  священно-цер-
ковно-служителей. Ч. I-II. М.: Издат. отдел Моск. Патриар-
хата, 1993. 1172 с. (единая  пагинация) (Репринт.  Воспро-
изведение изд. 1913 г.). 
6.  Булыгина  Т.В.,  Крылов  С.А.  Денотат // Лингвисти-
ческий энциклопедический словарь / Гл. ред. В.Н. Ярцева. 
М.: Сов. энцикл., 1990а. С. 128-129. 
7. Булыгина Т.В., Крылов С.А. Референт // Лингвисти-
ческий энциклопедический словарь / Гл. ред. В.Н. Ярцева. 
М.: Сов. энцикл., 1990б. С. 410-411. 
8.  БЭС = Большой  энциклопедический  словарь / Гл. 
ред.  А.М.  Прохоров.  Изд. 2-е,  перераб.  и  доп.  М.:  Больш. 
Рос. энцикл.; СПб.: Норинт, 2001. 1456 с.  
9.  Гак  В.Г.  Лексическое  значение  слова // Лингвисти-
ческий энциклопедический словарь / Гл. ред. В.Н. Ярцева. 
М.: Сов. энцикл., 1990. С. 261-263.  
10.  Ефремова  Т.Ф.  Современный  толковый  словарь 
русского языка. В трёх томах. М.: АСТ; Астрель, 2006. 
11.  Журинская  М.А.  Типологическая  классификация 
языков // Лингвистический  энциклопедический  словарь / 
Гл. ред. В.Н. Ярцева. М.: Сов. энцикл., 1990. С. 511-512. 
12.  ЛЭС = Лингвистический  энциклопедический  сло-
варь / Гл. ред. В.Н. Ярцева. М.: Сов. энцикл., 1990. 685 с. 
13.  Мадиева  Г.Б.  Имя  собственное  в  контексте  позна-
ния. Алматы: Арыс, 2010. 240 с. 
14.  Мадиева  Г.Б.,  Супрун  В.И.  Теоретические  основы 
ономастики:  Учеб.  пособие.  Алматы:  Арыс;  Волгоград: 
Перемена, 2011. 280 с.  
15.  Матвеев  А.К.  Апология  имени // Известия  Урал. 
гос.  ун-та  (Екатеринбург). 2001, №21.  Проблемы  образо-
вания, науки и культуры. Вып. 11. С. 86-92.  
16.  Матвеев  А.К.  Ономастика  и  ономатология // 
Вопросы ономастики (Екатеринбург). 2005, №2. С. 5-10. 
17. Матвеев А.К. Ономатология. М.: Наука, 2006. 292 с. 
18.  Новиков  Л.А.  Сема // Лингвистический  энцикло-
педический  словарь / Гл.  ред.  В.Н.  Ярцева.  М.:  Сов.  Эн-
цикл., 1990. С. 437-438.   
19.  Отин  Е.С. Русская  ономастика  в  Русской  энцикло-
педии. Иван. Иванов // Русская ономастика и ономастика Рос-
сии: словарь. М.: Школа-Пресс, 1994. С. 7-11, 85-90, 91-92.  

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          145 
 
20.  Отин  Е.С. Материалы  к  Словарю  коннотативных 
собственных  имён  (буква  А) // Восточноукраинский  лин-
гвистический сборник. Вып. VI. Донецк, 2000. С. 108—151. 
21.  Отин  Е.С. Словарь  коннотативных  собственных 
имён. Донецк: Юго-Восток, Лтд, 2004. 412 с. 2-е изд. М.: А 
Темп, 2006. 440 с. (Сер. Филологические словари русского 
языка). 
22. Подольская Н.В. Словарь русской ономастической 
терминологии.  М.:  Наука, 1978. 198 с. 2-е  изд.
,
  перераб.  и 
доп. 1988. 192 с. 
23.  РВВО = Крюкова  И.В.,  Супрун  В.И.  Реки  и 
водоёмы  Волгоградской  области:  Гидронимический  сло-
варь.  Изд. 2-е,  перераб.  и  доп.  Волгоград:  Изд-во  ВГАПК 
РО, 2009. 380 с. 
24. Суперанская А.В. Общая терия имени собственого. 
М.: Наука, 1973. 366 с. 
25. Супрун В.И. Ономастическое поле русского языка 
и  его  художественно-эстетический  потенциал:  Моногра-
фия. Волгоград: Перемена, 2000. 172 с. 
26. Флоренский П.А. Имена: Сочинения. М.: ЭКСМО-
Пресс;  Харьков:  Фолио, 1998. 912 с. (Сер.  Антология 
мысли). 
27.  Широков  А.Г.  Русская  урбанонимия  в  диахрони-
ческом  освещении:  апеллятивно-онимические  комплексы. 
Автореф. дисс. … канд. филол. наук. Волгоград, 2001. 20 с. 
28.  Щерба  Л.В.  Языковая  система  и  речевая  деятель-
ность. Л., 1974. 
  
Супрун В.И, Мадиева Г. Б. 
Жалқы есімдердің семантикасы: мәселелері мен шешу жолдары 
 
Мақала жалқы есімнің семантикасын ашу мәселелеріне және онимдік лексиканың ерекшелігін сипаттаудағы 
әр т‰рлі көзқарастарға арналған. 
 
Suprun V.I., Madieva G.B. 
Semantics of proper names: problems and ways of solution 
 
The article is devoted to the semantics problems of the proper names and various ways to the description of the 
specifics of onoma vocabulary. 
 
 
 
П. Т. Медетбекова, 
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ доценті, ф.ғ.к., medet_73@mail.ru 
 
МЕН/ БЕН / ПЕН / ЖӘНЕ ЖАЛҒАУЛЫҚ ШЫЛАУЛАРЫНЫҢ  
КВАНТИТАТИВТІ ТАЛДАУЫ 
  
 
Б‰гінгі  таңда  тіл  білімі  ғылымының  дәс-
т‰рлі квантитативті және квалитативті лин-
гвистиканың  дамуы  жаңа  ақпараттық  техно-
логияны қолдану мен лингвистиканы компью-
термен  меңгеруге  зор  ықпалын  тигізеді.  Бұл 
тұрғыда  квантитативті  талдаудың  тілдік  эле-
менттер  табиғатын  тереңірек  пайымдауға 
м‰мкіндік беретінін атап өткен жөн. 
Тіліміздегі  Мен/бен/пен,  және  жалғаулық 
шылауларының  қызметін  қазақ  тіл  білімінің 
жалпы  типологиялық  ерекшелігі  тұрғысынан 
квантитативті  зерттеуі  бойынша,  сондай-ақ 
аталмыш жалғаулықтардың т‰рлі стиль мәтін-
дерінде  қолданылу  сипатына  орай  функцио-
налды-семантикалық  талдауын  да  қамтиды. 
Квантитативті  талдау  ‰шін  осы  жалғаулық-
тардың таңдалуы олардың әмбебапты ерекше-
ліктеріне  бағытталған – кез  келген  тілдегі 
жиілік  категориялардың  бірі  ретінде  жалғау-
лықтар  тілдердің  жалпы  типологиялық  белгі-
лерін танытуға қабілетті, т‰рлі стиль мәтінде- 
рінде  т‰рліше  қолданылады,  мәтінге  автор-
лықты анықтауда сенімді белгі бола алады.    
 
 
Квантитативті  және  квалитативті  тал-
дау  тіл  білімінде  кеңінен  тараған  және  оның 
тармақталуына  негіз  болған.  Сондықтан  да 
квантитативті өлшемдер тілдің жаратылысын, 
табиғатын  бейнелеу  арқылы  оның  ішкі  меха-
низмін  терең  тануға  тигізер  көмегі  зор.  Сөз 
ж‰йесін  зерттеуде  квантитативті  және  квали-
тативті  тіл  білімінің  атқарар  қызметі  ерекше.  
Тілді  зерттеудің  квантитативті  (сандық) 
және квалитативті (сапалы) талдаулары тіл бі-
лімі  тарихында  әр  т‰рлі  мезгілде  және  бір-
біріне тәуелсіз дамып келді. Алайда бұл тәсіл-
дер  бір-біріне  қарама-қайшы  бола  алмайды. 
Қазіргі  таңда  тіл  білімінде  квалитативті  және 
квантитативті  әдістерді  синтездеу,  тілдік  өл-
шемдерді және сандық әдісті кеңінен қолдану 
–  жинақталған  мәлімет  пен  жиіліктің  маз-
мұнын береді.  
Квантитативті лингвистика тілдің лексика- 
семантикалық  ж‰йесін,  морфологиялық  және 
синтаксистік құрылымы мен мәтіндердің сти-
листикалық ерекшеліктерін  объективті  т‰рде 
анықтайды. 

146                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
Мен/бен/пен фонетикалық варианттарының 
дыбыстар  ‰ндестігіне  сәйкес  пайда  болғаны 
қазақ  тіл  білімінде  аталып  өткенімен,  оның 
табиғаты  терең  танылған  жоқ,  әр  варианттың 
өзіндік ‰ндесетін дыбыстары және шылаулар-
дағы  бұл  сингармонизмнің  тілдің  типология-
лық  (морфологиялық)  ерекшелігіне  қатысы, 
соған орай туындайтыны сөз болған емес.       
Бұл  тұрғыда  квантитативті  лингвистика 
фонетикалық  варианттың  әр  ‰ндесе  алатын 
дыбыстарын  ғана  емес,  сонымен  бірге  сол 
дыбыс  ‰ндестігіне  негізделген  варианттың 
мәтінде таралу жиілігінің сандық көрсеткішін 
де  анықтауға м‰мкіндік береді.  
Дыбыстардың  өзара  ‰ндесуі  барысындағы 
фонетикалық  варианттардың  сандық  жиілік 
көрсеткіші тілдің типологиялық (морфология-
лық)  құрылымының  аталған  жалғаулық  шы-
лаулардағы  көрінісін,  ықпалын  саралауда 
с‰йенетін дерек болып табылады.  
Жалпы тіл білімінде тіл мен сөйлеуде көрі-
ніс табатын тілдік бірліктердің қызмет ету си-
патын анықтауда квантитативті және квалита-
тивті  әдістер  қолданылады.  Квантитативті 
математикалық  тіл  білімінде  шартты  т‰рде 
алгебралық  лингвистика  деп  аталатын  бағыт 
айқындалған  болатын.  Квантитативті  әдістер-
ді тіл білімінің кейбір бөлімдерін математика-
лық сипаттауда қолдануға болады.       
Тіл  көптеген  өлшемдері  бар  көп  деңгейлі 
к‰рделі  ж‰йе  болып  табылады.  Дәл  осындай 
ж‰йеге ықтималдық теориясы, математикалық 
статистика,  ақпарат  теориясы  және  тағы  бас-
қалары  сөйлеуде жиі  кездесетін белгілі  шарт-
тармен  байланысты  кездейсоқ  тіл  құбылыс-
тарының  статистикалық  заңдылықтарын  қа-
растыруға  с‰йенеді.  Егер  ауызша  және  жазба 
тіл  ағынындағы  қандай  да  бір  тілдік  бірлік-
тердің  пайда  болуын  кездейсоқ  оқиғаға  жат-
қызуға  болатын  болса,  онда  статистикалық 
зерттеуде  мұндай  жағдайлар  ықтималдылығы 
болуы м‰мкін. Қазақ тіл білімінің дамуы сөз-
дердің тек фонетикалық, грамматикалық кате-
гориялары мен морфологиялық кластарын ес-
керіп  қана  қоймай,  сондай-ақ  тілдің  барлық 
сөздік қорын әдеби аспектіде де, жалпы тілдік 
тұрғыдан  да  ескеруді  болжайды.  Бұл  орайда 
отандық  ғалымдардың  М.  Балақаев,  Р.  Сыз-
дық,  Н.  Уәлиев  пен  А.  Алдашева,  И.  Ұйық-
баев,  С.  Бизақовтардың  қазақ  тіл  мәдениеті, 
тілдік  норма,  әдеби  тіл  нормасының  қалып-
тасуы мен дамуы, тілдегі варианттылыққа ар-
налған  еңбектерінде қарастырылады. 
Әр т‰рлі стильдік бояудағы қазақ мәтінде-
рінде  шылаулардың  қолданылуын  статисти-
калық  есептеу  Қазақ  грамматикасында (1980) 
атап  көрсетілген  ережені  бұзудың  көптеген 
себептерін айқындауға м‰мкіндік береді [1].  
Тіл  қандай  да  ықтималды-статистикалық 
заңдарға бағына отырып,  элементтері сөйлеу-
де  қолданылуға  болатын  құрылым  ретінде 
қарастырыла  алады.  Егер  бұл  осылай  болса, 
онда  статистикалық  әдістемені  қолданудың 
объективті  қажеттілігі  т‰сінікті  болып  шы-
ғады,  өйткені  дәл  осы  әдістеме  әр  т‰рлі  ста-
тистикалық  заңдар  әрекетін  аңғаруға  арнайы 
бейімделген,  тіл  білімінің  қолданатын  дәс-
т‰рлі мойындалған әдістемелері тілдік бірлік-
тердің  өзін-өзі  сапалық  сипаттау  ‰шін  қо-
лайлы, бірақ олар статистикалық табиғаты бар 
генетикалық  және  функционалдық  заңды-
лықтарды  айқындау  және  тану  ‰шін  м‰лдем 
тиімсіз. Сондықтан да лингвистер статистика-
лық  әдістемелер  мәселелеріне  т‰рлі  қырынан 
келуге айрықша назар аударады.  
 Бұл шарттардың негізі ретінде статистика-
ның тілдің квантитативті өлшемдер  әдістеме-
сімен  дәст‰рлі  бірлігін  айтуға  болады.  Бұл 
бірлік  аса  қажет,  себебі,  лингвист  сөз,  сөз 
табы,  сөйлем  м‰шелері,  сөйлем  т‰рлері  және 
т.б.  категориялардың  статистикасын  қолдана 
алады,  яғни  сандық  интерпретация  тікелей 
т‰рде  сапалық  талдаумен  ұштасады.  Статис-
тика  өздігінен  тілдің  қарапайым  бірліктерінің 
сапалық  сипатын  тануды  қамтамасыз  ете  ал-
майды. Дегенмен, статистика тілдік бірліктер-
ді сапалық талдау нәтижесіне с‰йене отырып, 
ж‰зеге  асырған  олардың  қолданылуы  мен 
дамуының  заңдылықтарын  көрсетеді  және 
жаңа  зерттеу  деңгейінде  сапалық  бағаға  негіз 
болады.  Бұл  мәселеде  қазақ  тілі  материалы 
бойынша статистикалық зерттеулер ж‰ргізген 
проф.  А.Қ.  Жұбановтың  пікірі  маңызды,  ға-
лымның есептеуінше, тілдік құбылыстың жиі-
лігі – универсалды тілдік категория. Бұл жер-
де тіл зерттеу барысында тек математикалық, 
дәлірек  айтсақ,  статистикалық  әдіс-тәсіл  мен 
математикалық  өрнекті  қолдану  туралы  ғана 
сөз болып отырған жоқ, сонымен бірге сандық 
сипат  белгілі  бір тілдің  ішкі  табиғатына  объек-
тивті  т‰рде  тән  деп  т‰сінген  жөн.  Шынында 
да, б‰гінгі таңда тіл құрылымындағы сапалық 
және  сандық  сипаттар  іштей  тығыз  байла-
ныста болатыны к‰мән туғызбайды. Тілді ста-
тистикалық  тәсілдермен  зерттеу  тілші-маман-
дардың субъективті тұжырымдарын не объек- 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          147 
 
тивті шындыққа айналдыруға көмектеседі не-
месе оның теріс екендігін дәлелдеп береді [2, 11].  
Тіл  білімінде  статистиканы  сәтті  қолдану-
дың    келесі  шарты  ғалымдардың  статистика 
базасында шешілетін лингвистикалық міндет-
тердің  типтерін  аз-кем  айқын  т‰сінуі,  статис-
тиканың  тілдік  құрылымның  әр  т‰рлі  салала-
рындағы және нақты тілдік немесе сөйлеу ма-
териалынан зерттеу абстракциясының әр т‰рлі 
баспалдақтарындағы  м‰мкіндіктерін  ұғыну 
болып саналады. 
Мен/бен/пен, және жалғаулық шылаулары-
ның  типологиялық  құрылымын  анықтайтын 
және  осы  функционалдық  тілдік  бірліктердің 
т‰рлі стильдік мәтіндерде қолданылу жағдай-
ларын  көрсететін  квантитативті  өлшемдердің 
қажеттілігімен айқындалатынын бірнеше жағ-
дайларға  байланысты  негізделеді.  Атап  айтар 
болсақ: а) мәтіндегі мен/бен/пен vs. және жал-
ғаулық  шылауларының  таралу  жиілігін  кван-
титативті талдау арқылы; ә) әрбір варианттың 
мәтіндегі  орын  алу  жиілігінің  көрсеткіштері 
негізінде  мен/бен/пен,  және  жалғаулық  шы-
лауларының  тілдегі  жалпы  қызмет  сипатын  
толықтыруға байланысты; б) мен/бен/пен, және 
жалғаулық шылауларының табиғатын сандық-
стилистикалық  және  функционалды-семанти-
калық  тұрғыда  талдау  қажеттілігіне  байла-
нысты;  в)  мен/бен/пен,  және  жалғаулық  шы-
лауларының  т‰рлі  стилистикалық,  сондай-ақ 
т‰рлі  жанрлық  сипаттағы  мәтіндердегі  қыз-
метін квантитативті талдау қажеттілігі. 
Осы  аталған  жайлардың  барлығын  анық-
тап,  тілдік  бірліктерді  қазіргі  квантитативті 
лингвистика тұрғысында сипаттауда маңызды 
деп санаймыз.  
Мен/бен/пен  жалғаулық  шылаулары  фоне-
тикалық  варианттарының  қолданылу  аясы 
тілдің  жалғамалы  сипатымен,  типологиялық 
(морфологиялық)  құрылымының  ерекшелігі-
мен сәйкестікте т‰сіндірілді. 
Квантитативті өлшемдердің көмегімен стиль-
дік  тұрғыдан  әр  т‰рлі  мәтіндерде  кездесетін 
мен/бен/пен  жалғаулық  шылауларының  вари-
анттары  мен  және  жалғаулық  шылауы  жиілі-
гінің    сандық  көрсеткіштерінің  нәтижесі  өз 
алдына нақтылықты беретінін атап өткен жөн.  
Фонетикалық  варианттар  болып  табыла-
тын  мен/бен/пен  жалғаулық  шылауларының 
барлық  кезде  бірізді  тәртіппен (1-мен; 2-бен
3-пен)  орналасуы  олардың  т‰рлі  стильдер 
мәтіндерінде  қолданылу  жиілігінің  сандық 
көрсеткіштерінен  гөрі,  дыбыстық  ‰ндестікке 
негізделетіні  анықталды.  Жалғаулық  шылау-
лардың  бірізді  осындай  ретпен  орналасуында 
да  тағы  тілдің  морфология-типологиялық  ерек-
шелігінің  зор  рөл  атқарып  тұрғанын  көреміз. 
Яғни, қазақ лингвистерінің бұл жалғаулық шы-
лауларды  осы  тәртіппен  орналастырулары  қан-
дай-да  бір  заңдылықты  саналы  т‰рде  ескер-
мей-ақ,  тілдің  ‰ндестікке  құрылған  табиғаты-
ның итермелеуінің нәтижесі болып отырғанын 
аңғарамыз. Өзге тілді тұтынушы лингвист бұл 
шылауларды әдеттегідей тәртіппен автоматты 
т‰рде  орналастыра  қоюы  екіталай,  қазақ  тілі-
нің  ‰ндестікке  негізделген  морфология-типо-
логиялық табиғатының осы шылаулардың ор-
наласуынан іздеу ойға келе бермесі анық.    
Мен  жалғаулық  шылауының  бен  және  пен 
жалғаулық  шылауынан  ‰немі  бұрын    тұруы-
ның  себебі  оның  барлық  стильдер  мәтінде-
рінде  таралу  жиілігінің  жоғары  көрсеткішке 
ие болуы тұрғысынан дәлелденеді. 
Сандық  талдау  сапалық  талдаумен  ұштас-
тырылып,  жалғаулық  шылаулардың  семанти-
касы мен қызметі зерттеуді, ыңғайластық жал-
ғаулықтар  парадигмасына  енетін  аталмыш 
шылаулардың  функционалды-семантикалық 
антиномиялары  ашылуы;  қазақ  тілін  өзге  тіл 
ретінде  меңгеру  барысында  осы  жалғаулық 
шылаулардың  өзара  орын  ауыстыру  м‰м-
кіндіктері зерттеуге негіз болады; сандық тал-
дау  көмегімен  осы  шылаулардың  қолданы-
луына  байланысты  тілдік  норма  тұрғысын-
дағы  ережелерді  анықтауға  талпыныс  жаса-
лады;  мен/бен/пен,  және  жалғаулық  шылау-
ларының  публицистикалық,  көркем  әдебиет, 
ғылыми  стильдердегі  квантитативті  өлшем-
дерін  талдау  нәтижесінде    шылаулардың  са-
палық белгілері туралы жасалған тұжырымдар 
өз алдына жаңалық берері де сөзсіз. 
Сөйтіп,  квантитативті  линвистика  әдісте-
рінің  көмегімен  алынған  сандық  көрсеткіш- 
тер мен/бен/пен фонетикалық варианттарының 
тілде  пайда  болуы  және  олардың  әдеттегі 
бірізді тәртіппен орналасуы дыбыстық ‰ндес-
тік  тән  қазақ  тілінің  морфология-типология-
лық  құрылымына  сәйкес  негізделеді  деген 
тұжырым жасауға м‰мкіндік береді. 
Мен/бен/пен  мен  және  жалғаулық  шылау-
ларының  сандық  жиілік  көрсеткіштеріндегі 
айырмашылықтары,  сондай-ақ,  олардың  тіл-
дегі  функционалды-семантикалық  м‰мкіндік-
теріне  де  байланысты.  Егер  мен/бен/пен  жал-
ғаулық шылаулары бір ғана мағыналық топқа 
енетін  бірліктерді  байланыстыруға  қабілетті 

148                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
болса,  және  жалғаулық  шылауы  өте  белсенді 
қолданыста,  ол  сөз  таптарының  әр  т‰рлі  ма-
ғыналық топтарына енетін тілдік бірліктердің 
өзара  байланыстарының  барлығында  дерлік 
орын  алады.  Мысалы:  Көк  т‰с — аспанның, 
ауа  мен  судың  белгісі.  Тудағы  к‰н  бейнесі — 
геральдика заңы бойынша — байлық пен бере-
кенің  белгісі.  Ұлттық  өрнек — қазақ  халқы-
ның  мәдениетін,  поэтикалық  және  көркем 
танымын, өнерін білдіреді (Е. Шаймерденұлы
Қазақ  елінің  рәміздері).  Мемлекеттік  тудың 
барлық  белгілері  бар  жалаушалар  да  болады. 
Олар  келіссөз  ‰стелдеріне  қойылады,  ресми 
қонақтарды  қарсы  алу  және  шығарып  салу 
кезінде машиналарға қадалады. 
Мен/бен/пен  мен  және  жалғаулық  шылау-
лары  синтаксистік  мәнмәтінге  тікелей  бағы-
нышты  көмекші  сөздер  ретінде  таныла  оты-
рып,  олар  бірыңғай  м‰шелердің  мазмұнын-
дағы  семантикалық  ортақ  белгілермен  бірге 
айырмашылықтарды  да  аңғартады,  яғни  мен/ 
бен/пен  жалғаулық  шылаулары  өздері  байла- 
ныстыратын  сөздерді  топтастырып,  өзара  
жақындастырады,  ал  және  жалғаулық  шы-
лауы  байланысқа  т‰сіп  тұрған  ұғымдардың 
дербестігін  сақтап,  олардың  даралануы  қажет 
етілген жағдайда қолданылады, сонымен бірге 
оның ‰стіне, әрі, тағы сияқты бірліктердің де 
семантикасын өз бойында қамтиды.  
Мен/бен/пен,  және  жалғаулық  шылаулары  
 
барлық функционалдық стильдерде қолданыс-
қа  ие,  алайда  олардың  сол  стильдерде  қол-
данылу  жиілігінің  көрсеткіштері  бірдей  бол-
мауы да заңдылық.  
Мен/бен/пен  жалғаулық  шылаулары  ва-
рианттарының  квантитативтік  көрсеткішінің 
жалғамалы тіл – қазақ тілінің ‰ндестігі құры- 
лымына  сәйкес  типологиялық  белгілерге  тәу-
елділігін  анықтауына  орай,  мен/бен/пен  мен 
және  жалғаулық  шылауларының  функцио-
налды-семантикалық,  функционалды-стилис-
тикалық ерекшеліктерін сипаттауына, аталмыш 
жалғаулықтардың  қолданылуындағы  ортоло-
гиялық сәйкестіктер мен сәйкессіздіктерді анық-
тауына байланысты көрсетіледі. 
Сонымен  қатар,  тіл  білімінде  варианттар-
ды зерттеп, оның мәнін т‰сіндіруде т‰рлі қы-
рынан зерттелуі де байқалады, себебі вариант-
тылық  мәселесі  көпқырлы.  ХХ  ғасырдың  ор-
тасынан бастап қазіргі уақытқа дейін ол отан-
дық  және  шетелдік  ғалымдардың  т‰рлі  тіл 
білімі  салалары  мен  бірқатар  аралас  ғылым-
дардың  зерттеу  нысаны  болып  табылатынын 
да айтып кетуді қажет етеді. 
______________ 
1  Қазақ  грамматикасы. Фонетика.  Сөзжасам. Морфо-
логия.  Синтаксис / Қазақстан  Республикасы  Білім  және 
Ғылым  министрлігі.  А.  Байтұрсынов  атындағы  Тіл  білімі 
институты.  – Астана, 2002. – 784 б. 
2  Джубанов  А.Х.  Квантитативная  структура  казах-
ского текста. – Алма-Ата: Наука, 1987. – 11 с.  
 

жүктеу 5.03 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   61




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет