Казахский национальный



жүктеу 5.03 Kb.
Pdf просмотр
бет24/61
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   61

Г. К. Кайдарова 
АРТИКУЛЯЦИЯ СОГЛАСНЫХ ЗВУКОВ В СОСТАВЕ СЛОГА 
  
В статье рассматривается проблема артикуляции согласных звуков казахского языка в составе слога. 
G. K. Kaydarova 
ARTICULATION OF CONSONANTS IN THE CONTENT OF SYLLABLE 
 
This article deals with the problem of articulation of consonant sounds of the Kazakh language in the content of a 
syllable. 
 
 
 
 
 
 
 
Н.Д. Қошанова, 
Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-т‰рік университетінің доценті,  ф.ғ.к. 
 
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ БАСТАУЫШТЫҢ ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕРДЕН  
ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ 
 
 
Сөйлемнің  тұрлаулы  м‰шелерін  арнайы 
қарастырған  ғалым  Т.Сайрамбаев  қазақ  тілін-
дегі  бастауыштың  жасалу  жолдарын  төмен-
дегіше топтастырады: 
1. Жеке  сөз  таптарынан  болған  дара  бас-
тауыштар. 
2. Көмекші есімді к‰рделі бастауыштар. 
3. Көмекші етістікті к‰рделі бастауыштар. 
4. Шылау сөзді бастауыштар. 
5. Модаль сөзді бастауыштар. 
6. Т‰йдекті тіркесті бастауыштар. 
Бастауыштың  мұндай  жасалу  жолдарын 
сығымдай  т‰ссек, ‰лкен  ‰ш  топқа  топтасты-
руға болар еді деп көрсетеді: 
1. Дербес мағыналы сөздер арқылы. 
2. Дербес  мағыналы  сөз + көмекші  сөз 
арқылы. 
3. Тұрақты тіркестер арқылы [1:114]. 
Бастауыштық  тұлға – атау  тұлғасы.  Әйтсе 
де,  Ж.Болатов  атау  тұлғасы  тек  бастауыштың 
ғана тұлғалық көрінісі емес, атау тұлғалы сөз 
мағынасына,  орнына  қарай  анықтауыш,  то-
лықтауыш,  пысықтауыш,  баяндауыш  қызмет-
терін  де  атқара  береді  деп  көрсетеді [2]. 
Әрине,  атау  тұлғасы  басқа  септік  тұлғала-
рының  нольдік  тұлғада [3:29] берілуімен  ша-
тастырылады. 
 
 
Бастауыш болатын сөз  атау тұлғада тұрып 
бастауыш  болады.  Десе  де  ол  сөздер  т‰бір 
тұлғада,  көптік  тұлғада,  тәуелдеулі  қалпында  
тұрады.  Тұрақты  тіркестер  де  осы  тұлғалық 
сипатқа ие. 
Атау (нольдік) тұлғалы тұрақты тіркестер-
дің  бастауыш  болуы  дегенде  тұрақты  тір-
кестердің соңғы сыңарына көңіл бөлеміз.  
Көп жағдайда тұрақты тіркестерді сөйлем-
дегі синтаксистік қызметіне қарай талдағанда, 
тұрақты  тіркестердің  критерийіне  жауап  бер- 
 
мегеніне  қарамастан,  қолданылу  аясы  тұрақ-
ты, білдірер мағынасының тұтастығы, сөйлем-
дегі  синтаксистік  шартты  мағынасы  ескері-
леді. Мысалы: Оның осы сырт пішінінде жай-
саң  сері  мінез  бар  (М.Д‰зенов).  Алдымда  бә-
секе деген екі тосқауыл кезең тұр. Бірінен өту 
‰шін  т‰гі  шыққан  ж‰рек,  балуан  білек  керек 
(М.Әуезов).  Алып  қашса,  құдайға  ш‰кір, 
ауылдағы  бір  шөп  желке  азайды  (газеттен). 
Жарманы кесіп өтетін табан жол көзге айқын 
шалынды  (Н.Сералиев).  Тепсе  темір  ‰зетін 
атан жілік айналдырған аз жылдың ішінде аш 
аруаққа айналды (О.Бөкеев).  
Сын есім + зат есім құрамды тұрақты тір-
кестерден  де  бастауыштар  көптеп  жасалады:  
 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          139 
 
ақ  сақал,  тірі  жетім,  биік  мансап,  боз  бала, 
боз қырау, ақыр заман, суық сөз, жылы хабар, 
жас  өспірім,  ақ  көңіл,  самал  жел,  сары 
уайым,  сом  тұлға,  терең  сыр,  сұм  ажал,  қа-
лың ой, есіл ер, ала көңіл, өлі ж‰н, көбік ауыз, 
ашық ауыз,  ақ  сұңқар т.б.  Мысалы:  Жылама, 
Мағыш, жылама, Алладан өлім тілеме, Қолдан 
ұшқан  ақ  сұңқар  қайтіп келіп  қонбайды  (Абай). 
Сұм ажал қасында отырған адамдардан имен-
бей қарттың көз жұмар шағын шыдаммен к‰-
тіп  отыр  (М.Д‰зенов).  Мұнда  бір  терең  сыр 
жатыр  (С.Тұрысов).  Надан  қара  халық  ондай 
сөздеріңе  елгізетін  шығар  (М.Дулатов).–  Жа-
ңалықтың  ‰лкенін  есте  отыр,  балам,  біздің 
елге  де  қаладан  әтред  шығыпты  деген  ұзын 
құлақ  бар  (С.Елубаев).  Бұралқы  сөз  к‰лмекке 
жақсы  (мақал).  Көңілдегі  көрікті  ой  ауыздан 
шыққанда  өңі  қашады  (Абай).  Бұл  д‰ниенің 
ләззаты  бәрі  сонда,  ойсыз  құлақ  ала  алмас 
ондай  сыйды  (Абай).  Дуалы  ауыз  сөз  табар, 
Құлашымды жазайын (Н.Байғанин). 
Сыңарлары  зат  есім  мен  есімшемен  тір-
кесте  келген  тұрақты  тіркесті  бастауыштар: 
бой  баққан,  есебін  тапқан,  ана  көрген,  ата 
көрген, ала қойды бөле қырыққан, құдайға тіл 
тигізген,  бақиға  жеткен,  бата  оқыр,  бет 
ашар,  көңіл  ашар,  той  бастар  т.б.  Мысалы: 
Есебін  тапқан  екі  асар  (мақал).  Есбай,  Қар-
лығаш:  Басталды  ойын,  басталды  бет  ашар! 
(М.Әуезов).  Құдайдың  ақ  ажалы  қазір  жетіп, 
Бата  оқыр  болар  ма  еді  осы  тойда  (С.Торай-
ғыров).  
Сыңарлары есімше мен зат есімнен болған 
атау  тұлғасында  бастауыш  болуға  бейім  тұ-
рақты  тіркестер:  шіріген  жұмыртқа,  айтыс-
қан  сөз,  алысқан  қол,  қағысқан  кеуде,  атар 
таң,  көрер  к‰н,  атар  таң  батар  к‰н,  қорық-
пас  ж‰рек,  айнымас  көңіл,  босамас  буын  т.б. 
Мысалы:  Атар  таң,  көрер  к‰н  жоқ  болған 
соң,  не  дейін  (М.Әуезов).  Кедейге  сірә,  атар 
таң,  батар  к‰н  бар  ма? (М.Дулатов).  Найман-
ның  ішінде  шіріген  жұмыртқа  бар,  білемін 
(М.Әуезов).  Сыңарлары  заттанған  сын  есім-
дерден  болған  тұрақты  тіркесті  бастауыштар: 
Қалай  дегенмен  де  Құлагердей  ерен  ж‰йрік 
Ақаннан  басқа  бір  адамда  болмайды  (А.Жұ-
банов). Әсіре қызыл тез оңар, бәрінен де сол-
ғын  озар  (мақал).  Игі  жақсы  да  әр  т‰рлі 
(М.Мағауин). 
Барыс  жалғаулы  сөздің  қимыл  есімімен 
тіркесте  келуі  арқылы  да  тұрақты  тіркестер 
атау  тұлғада  бастауыштық  қызметте  жұмса-
лады:  Қарапайымдылыққа  мейлінше  жарлы 
екенсіз,  оты  жоқ  кеудеге  нан  пісіру  –  жігіттің 
соры…(Е.Әкімқұлов).  Сол  антты  енді  ж‰зеге 
асыру  талап  етіледі  (Қ.Қамбаров).  Байқаңыз, 
мұндай уақытта оққа ұшу оңай (М.Жұмабаев). 
Жалпы мұндай сәт – тығырыққа тіреліп, ойға 
бату  Ждақайдың  өмірінде  болмаушы  еді 
(С.Елубаев). 
Табыс  жалғаулы  сөздің  қимыл  есімімен 
меңгеріле  байланыста  берілген  тұрақты  тір-
кесті  бастауыштар.  Табыс  жалғауы  көбінесе 
жасырын  к‰йде  келеді.  Мысалы:  Куәлар  бол-
маған жағдайда ант беру талап етіледі («Жеті 
жарғы»).  Енді,  жұрт  жаңғырту  керек  еді 
(М.Әуезов).  Бірақ  қорқақтан  жөн  жосық  сұ-
рау ақылдылық емес (С.Бақбергенов).  
Шығыс септікті сөздің қимыл есімімен тір-
кесте  берілуі  арқылы:  Осы  қатердің  өтінде 
ж‰ріп,  алты  жолдың  бірін  істен  шығару  бар 
тындырғанымыз  болды  (Б.Майлин).  Ерінің 
ұрлығын  біле  хабарламаған  әйелі  мен  баласы 
жазаға  тартылмайды,  өйткені  ‰лкеннің  ‰стінен 
шағым айту әбестік саналады («Жеті жарғы»). 
Жоғарыдағы  ойларды  сұрыптай  келіп,  тұ-
рақты  тіркестердің  әдеттегі    сөздердің  бас-
тауыш  болуы  сияқты  атау  тұлғада  (нольдік) 
тұруы тұрақты тіркестердің соңғы сыңарының 
қай сөз табынан болуының мәні зор. Тұрақты 
тіркестер  қай  сөз  табынан  құрылса  да,  суб-
стантивтеніп,  атау  тұлғада  бастауыш  қызме-
тінде жұмсалады, баяндауышпен предикаттық 
қатынаста қиыса байланысады. 
Көптік жалғаулы  тұрақты тіркесті бас-
тауыштар. Әдеттегі жеке сөздердің бастауыш 
болуының  бір  ерекшелігі – көптік  жалғаулы 
сөз атау тұлғасында тұруы, тұрақты тіркестер 
де атау тұлғалы көптік жалғауында бастауыш 
қызметінде  жұмсалады.  Көптік  жалғауы  тұ-
рақты  тіркестердің  соңғы  сыңары  қай  сөз 
табынан болмасын жалғана береді. 
Тұрақты  тіркестердің  соңғы  сыңары  зат 
есімнің  көптік  тұлғада  келуі:  Ашық  ауыздар 
қалып  та  қояды  (Ж.Аймауытов).  Орман  ішін-
дегі жалғыз аяқ жолдар да ерегіскендей бірде 
жаудың  ‰лкен  колонналары  ағылып  жатқан 
шоссеге  тіреліп,  енді  бірде  сол  жаққа  қисық 
тартып  әлек  қылады  (Т.Ахтанов).  Тұрақты 
тір-кестердің  соңғы  сыңары  есімшенің  көптік 
тұлғада  келуі:  Төрелер  мен  молдаларға  қол 
көтергендер 27 қой,  оларды  ренжіткендер 9 
қой айып төлеуге тиіс («Жеті жарғы»). Өзіне-
өзі қол салғандар бөлек жерленеді («Жеті жар-
ғы»).  Кейде  жалғыз-жарым  ауа  жайылатын-
дар  болады  (Ж.Айм.).  Соңғы  сыңары  т‰бір 
тұлғалы  етістікке  көптік  жалғауы  жалғанып, 

140                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
тұрақты тіркестер бастауыш қызметінде жұм-
салады.  Мысалы:  Жау  ж‰ректер,  ұр  да  жық-
тар, ұрылар соғысамыз деді (Ж.Аймауытов). 
Соңғы  сыңары  –ғыр, -гір, -қыр, -кір  жұр-
нақты  алғыс-қарғыс  мәнді  тұрақты  тіркес-
терге  көптік  жалғауы  жалғанып,  атау  септі-
гінде бастауыш қызметінде жұмсалады: Көзің-
нен  таса  болса,  әлгі  тұқымың  өскірлер  өрік 
пен  алманы  қоймайды  (С.Сарғасқаев).  Сада-
ғаң кеткірлер әулие екен (М.Дулатов). 
Тәуелдік  жалғаулы  тұрақты  тіркесті  бас-
тауыштар.  Тұрақты  тіркес  тәуелденіп  жұм-
салған  кезде  оңаша,  ортақ  тұлғаларында, ‰ш 
жақта  жұмсала  береді.  Тілімізде  тұрақты 
тіркестердің табиғи т‰рде тәуелденіп келуі де, 
есім  тұрақты  тіркестердің  де  тәуелденіп  бас-
тауыш  болуы  да  кездеседі.  Тұрақты  тіркес-
тердің  ‰ш  жақта  тәуелденіп  бастауыш  болу 
жағдайларына тоқталайық. 
Тәуелдік жалғаулы  І жақты тұрақты тір-
кесті  бастауыштар.  Кейбір  тұрақты  тіркес-
тер  құрамында  тәуелдік  жалғауының  бірінші 
жақтық  көрсеткіші  табиғи  бастапқы  көрсет-
кішіне айналады. Мысалы: Ұрлық т‰бі – қор-
лық дегенімен, өз басым қорлық көрген жерім 
жоқ (Қазақ ертегілері). Қайран ғана, қор бол-
ған есіл басым-ай (Ауыз-екі тілде).  
Тұрақты тіркестер қай сөз табынан болма-
сын  тәуелдік  жалғауының  бірінші  жағында, 
жекеше,  көпше  т‰рінде  қолданыла  береді. 
Мысалы: Жақсылыққа – жақсылық, кеудемде 
шыбын жаным тұрса, қарымтасыз қалмаспын 
(Е.Әкімқұлов). Азан шақырып, қазанның құла-
ғын  қағып  қойған  атым  аталмай,  қара  бала 
атанған  едім  (Қ.Жармағанбетов).  Бәйге  атын-
дай  аңқылдар  Тұла  бойым  шіміренді  (Абай). 
Маманның  матап  алдым  қызын  өзін,  Саған 
жоқ  алты  аласым,  бес  бересім  (М.Әуезов). 
К‰ш көлікті былай қойғанда, он екіде бір сай-
манымыз  жоқ  (Т.Дәуренбеков). «Байтал  т‰гіл 
бас  қайғы»  дегендей,  төрт  жылда  төрт  қара 
таппай,  табан  ақы,  маңдай  теріміз  тамағы-
мыз  бен  киімімізден  артылмайды  (Ж.Жұма-
қанов). 
ІІ  жақты  тәуелдік  жалғаулы  тұрақты  тір-
кесті  бастауыштар:  Барыңнан  жоғың,  ашың-
нан  тоғың  жақсы  (мақал).  Бес  к‰ндік  өмірің 
бар ма, жоқ па? (Абай). Ат нөпір шимай жа-
сағаның кімге дәрі (Е.Әкімқұлов). Сағила екеуің 
қосылып,  жер-көкті  бастарыңа  көтеретін-
дерің қайда? (М.Дулатов
). 
Тәуелдік  жалғауының  ІІІ  жағындағы  тұ-
рақты  тіркесті  бастауыштар.  Сыңарлары  зат 
есімдерден  болып,  тәуелдік  жалғауының  ІІІ 
жағындағы  бастауыштар:  Қашанда  қазақ  ара-
сында  жер  дауы,  жесір  дауы  біткен  бе? 
(Е.Тұрысов).  Ауылдың  алты  ауызы  болсын,- 
деп емеурін жасады (М.Әуезов).  
Тұрақты тіркестер сыңарлары есімше + зат 
есімі  тәуелдік  жалғауының  ІІІ  жағында  келіп 
тіркес  құрауы  арқылы  да  бастауыш  жасалы-
нады:  Өсер  елдің  баласы,  алдымен,  өріс  ізде-
мейді, дос-жаран іздейді (С.Бақбергенов). Бас-
қа  барар  жері,  басар  тауы  болмаған  соң, 
ауылға  беттеді  (Т.Дәуренбеков).  Жақсылық-
тың да, жамандықтың да қыл мойынға тақал-
ған шағы ауыр тиеді адамға (Қ.Жұмаділов).  
Тұрақты  тіркестің  соңғы  сыңары  қимыл 
есімінің    тәуелдік  жалғауының  ІІІ  жағында 
тұрып,  бастауыш  болуы:  Жоқ,  тартып  алуға 
болмайды,  қалалы  жерде  ондай  жұмыстың 
т‰бі  насырға  шауып  кетуі  м‰мкін  (М.Ду-
латов).  Тілегі  болмай,  әйелі  қыз  туып,  көмек 
т‰гіл енді бой жетіп қалған қызының жасауы 
к‰ннен  к‰нге  сары  уайым  болып  келе  жатыр 
(М.Д‰зенов).  Әсіресе  шешесі  қайтыс  бол-
ғанда, естісе де дым сызбай жатып алуы бұ-
рынғыдан  бері  бұғып  ж‰рген  кек  отына  май 
болып құйылды (О.Бөкеев). 
Сондай-ақ,  тұрақты  тіркеске  көмекші  де 
етістігі  есімше  тұлғасында  тәуелдік  жалғауы-
ның ‰шінші жағын жалғап тіркесуі арқылы да 
бастауыш  болады.  Мысалы:  Ел  іші – алтын 
бесік дейтіні қайда, әлде басыңа іс т‰сіп, қы-
сылған  шағыңда  немесе  өзге  жұрттың  бо-
дауында ж‰рсең – қадыры білінер ме?! (О.Бө-
кеев).  Қазақтың  «мұндай  тірлікті  итке  бер-
месін»  дегені  менің  басымда  емес  пе? (О.Бө-
кеев). 
Тұрақты тіркестегі тәуелдік жалғаулы сөз-
дің ілік септікті сөзбен тіркесте келуі де м‰м-
кін, не болмаса ілік жалғаулы сөз тіпті тұрақ-
ты  тіркес  құрамына  енбеуі  де  м‰мкін.  Тұрақ-
ты тіркес құрамындағы ілік септіктің ашық не 
жасырын  т‰рі  тәуелдік  жалғаулы  сөзбен  бас-
тауыш болса, ал тұрақты тіркестің құрамынан 
тыс  тұрған  ілік  жалғаулы  сөз  тұрақты  тір-
кестің анықтауышы болады.  
Көмекші сөзді тұрақты тіркесті бастауыш-
тар. Тұрақты тіркесті бастауыштың жасалуы-
ның  тағы  бір  жолы – көмекші  сөздердің  қа-
тысуы  арқылы.  Тілімізде  бірқатар  тұрақты 
тіркестер  шіркін,  атаулы,  сорлы,  байғұс  тағы 
да  басқа  көмекші  сөздердің  тіркесуі  арқылы 
жасалып,  атау  тұлғада  тұрып  бастауыш  бо-
лады.  Мысалы:  Адам  шіркін  к‰йбең  тіршілік-

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          141 
 
тен  қолы  босап,  т‰нгі  аспанға  қарап  жатқан 
кейбір  сәттерде  оның  ой-санасы,  алдымен 
анау  жұмбақ  әлемнің  тұңғиығын  шарлап  ке-
теді  (Ш.  Айтматов).  Шарықтап  шар  тараптан 
көңіл  сорлы,  таппаған  бір  тиянақ  не  өткен 
қуыс? (Абай).  
Тұрақты  тіркестерге  шылау  сөздерінің  де 
тіркесіп  келіп,  бастауыш  болуына  себебін  ти-
гізеді.  Мысалы:  Ауыл  адамдары  тайлы-тая-
ғына  дейін  осылай  қарай  ж‰гіріп  келеді 
(Т.Дәуренбеков).  Қол  ұстатар,  шаш  сипар, 
қыз  көрсетер,  к‰йеу  көрсетер  сияқтылар  – 
ежелден  келе  жатқан  қазақтың  атақты  ырым-
дары (М.Әуезов).  
Тұрақты  тіркесті  бастауыштардың  жаса-
луына сондай-ақ кебі, көрі көмекші есімдердің 
де  қатысы  болатын  мына  мысалдардан  көрі-
неді:  Әйтпесе,  жау  жағадан  алғанда,  бөрі 
етектен кебі боп ж‰рер (Ә.Әлімжанов). Сыр-
дың  суы  сирағынан  келмейдінің  кері  көрініп 
тұр  (Газ.).  Іш  қазандай  қайнайды,  к‰ресуге 
дәрмен жоқтың кері келіп тұр (Қ.Аманов).  
Де  көмекші  етістігі  есімше  тұлғасында 
тұрақты  тіркестермен  тіркесте  бастауыш  бо-
лады. Ондайда көбінесе сөйлемнің баяндауышы 
осы,  рас,  бар,  қиын
  деген  сияқты  сөздер  бо- 
 
лады. Мысалы: Өлмегенге өлі балық деген осы 
(Қ.Аманов).  Қарай  гөріңдер,  жаман  иттің  
атын  бөрібасар  қояды  деген  рас  екен-ау 
(Қазақ ертегілері). «Тас т‰скен жеріне ауыр» 
деген  бар  ғой.  Демеймін  менің  қайғым  саған 
батар (С.Торайғыров).  
Қорыта  айтқанда,  тұрақты  тіркестерден 
болған  сөйлем  м‰шелерінің  құрылымдық  ерек-
шеліктеріне  арнайы  тоқталуымыздың  басты 
себебі осы мәселенің т‰п төркіні проф. М.Ба- 
лақаев  пен  проф.  Т.Сайрамбаев  тұрады.Қазақ 
тіліндегі  т‰йдекті  тіркестер  мен  олардың  ма-
ғыналық, құрылымдық сипаты М.Балақаев ар-
қылы  зерттеуін  тапса,  тұрақты  тіркестер  сөй-
лем  м‰шелердің  жасалуының  бір  жолы  екен-
дігін  баса  көрсеткен  ғалым – Т.Сайрамбаев. 
Яғни  жалпы  қазақ  тілінің  синтаксисі  ғылы-
мының  басында  М.Балақаев  тұрса,  Т.Сайрам-
баевтың  қазіргі  қазақ  тілі  синтаксисінің  қа-
лыптасуындағы еңбегі ерекше.  
_____________ 
1.  Сайрамбаев  Т.  Сөйлемнің  тұрлаулы  м‰шелері. 
Алматы,  1991.  
2.  Болатов  Ж.  Синтаксистің  кейбір  мәселелері. // 
Қазақ тілі мен әдебиеті, 1959,N4. 
3. 
С.Исаев.  Қазіргі  қазақ  тіліндегі  негізгі  грамматика-
лық ұғымдар. Алматы, 1992.
  
 
Н. Д. Кошанова 
ПОДЛЕЖАЩИЕ, ВЫРАЖЕННЫЕ УСТОЙЧИВЫМИ СОЧЕТАНИЯМИ  
В СОВРЕМЕННОМ КАЗАХСКОМ ЯЗЫКЕ 
 
В  этой  статье  рассматриваются  структурные  особенности  подлежащих,  выраженных  устойчивыми 
сочетаниями в современном казахском языке.  
 
N. D. Koshanova 
THE SUBJECTS EXPRESSED BY STABLE COMBINATIONS IN MODERN KAZARH LANGUAGE 
 
      The article deals with the structural peculiarities of subjects expressed by stable combinations in the modern Kazarh 
Language. 
 
 
 
В. И. Супрун, 
д.ф.н., профессор Волгоградского государственного  
социально-педагогического университета 
Г. Б. Мадиева, 
д.ф.н., профессор, КазНУ им. аль-Фараби 
 
СЕМАНТИКА СОБСТВЕННЫХ ИМЕН: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ 
 
 
Вопрос  о  наличии  или  отсутствии  значе-
ния  у  имён  собственных – перманентный  для 
ономастических  исследований.  Дискуссии  по 
этому  вопросу  ведутся  учёными  с  момента  
зарождения  ономастики  как  науки (1973: 45- 
 
 
112). В современной лингвистике существуют  
различные  взгляды  на  вопрос  о  значении  и  
семантике  имени:  от  структурно-языкового 
содержания  имени  собственного, «редуциро-
ванного»  или  ослабленного  значения  имени 

142                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
собственного,  энциклопедического  значения 
до  полного  отрицания  значения  у  имени  соб-
ственного (Мадиева, Супрун  2011: 145-146).  
Для Е.С. Отина значение онима – реально 
существующий  факт  языковой  действитель-
ности: «онимы не только способны выполнять 
свою прямую и изначальную функцию – быть 
именами объектов окружающего нас мира, но 
и  проникаются  вторичным,  дополнительным 
понятийным  содержанием,  становятся  в  речи 
экспрессивно-оценочными  заместителями  имён 
нарицательных» (2004: 5). По  его  мнению, 
коннотонимы  со  вторично  развившимися 
созначениями  являются  ономастической  уни-
версалией, присущей словарному составу боль-
шинства  языков  мира  (там  же).  Составитель 
первого  в  славянской  лексикографии  словаря 
коннотативных онимов воплотил в жизнь идею 
Л.В. Щербы – «определить  вторые  “нарица-
тельные”  значения  собственных  имён» (1974: 
279).   
В  недавно  вышедшей  в  Болгарии  онома-
стической  энциклопедии  имеется 7 статей  об 
ономастической семантике, правда, сведённые 
в конце концов к двум исходным: значение на 
оним, значение на име, ономастично значение, 
ономастична семантика, съдържание на име, 
значение  на  име,  смисъл  на  име  (Балкански, 
Цанков 2010: 148-149). Определения,  пред-
ставленные в этой энциклопедии, в целом кор-
респондируют  с  пониманием  лексического 
значения слова, определённым в ЛЭС: «содер-
жание  слова,  отображающее  в  сознании  и  
закрепляющее  в  нём  представление  о  пред-
мете, свойстве, процессе, явлении и т.д.» (Гак 
1990: 261). Введённые в обе дефиниции слова 
сведения  и  содержание  можно  рассматривать 
как  синонимичные:  сведения  ‘факты,  данные, 
характеризующие  кого-л.  или  что-л.’,  содер-
жание ‘отображённая в нашем сознании сово-
купность  существенных  признаков  предмета 
или  ряда  однородных  предметов  (в  логике)’ 
(Ефремова/III: 204, 343). В  указанной  болгар-
ской  энциклопедии  термины  референт  и  де-
нотат используются как синономы: денотат 
на  име  ‘всякий  объект  или  явление,  которые 
имеют  индивидуальное  имя,  носитель  имени, 
объект  номинации,  референт  собственного 
имени’ (Балканский,  Цанков 2010: 97). Опре-
деление  референта  собственного  имени  отли-
чается  только  отсылкой  к  денотату  и  допол-
нительным терминосочетанием объект имено-
вания  (там  же: 392).  В  книге  имеются  также 
термины  ономастичен  референт  (там  же: 
309),  обект  на  именуването,  обект  на  но-
минация, назоваване (там же: 286).  
В  русской  лингвистической  традиции  под 
референтом  понимается  «объект  внеязыковой 
действительности, который имеет в виду гово-
рящий,  данный  речевой  поток;  предмет  ре-
ференции» (Булыгина,  Крылов, 1990б: 410-
411).  Под  денотатом  может  рассматриваться 
как обозначаемый предмет, так и «множество 
объектов  действительности  (вещей,  свойств, 
отношений,  ситуаций,  состояний,  процессов, 
действий  и  т.д.),  которые  могут  именоваться 
данной  единицей  (в  силу  её  языкового  зна-
чения)» (Булыгина, Крылов, 1990а: 128-129). 
Следует  согласиться  с  мнением  В.Г.  Гака, 
что  всякое  слово  в  языке  обладает  лекси-
ческим  значением (1990: 262). Ученый  опре-
деляет,  что  имена  собственные  содержат  эле-
менты  сигнификативной  стороны  значения, 
так как подводят единичный объект под неко-
торый  класс  объектов (1990: 262). При  этом 
различаются  языковые  выражения  с  постоян-
ной  референцией  (Луна,  Земля,  Солнце,  Ход-
жа Насреддин), имеющие одноименный дено-
тат,  и  единицы  с  переменной  референцией, 
имеющие  многоэлементные  денотаты  (Булы-
гина,  Крылов 1990а: 129). Возможно,  имеет 
смысл  говорить  об  особом  онимическом  зна-
чении  слова.  Сравним,  например,  семанти-
ческие  структуры  слов  Волга  и  река  (семы 
апеллятива  определены  по  БТС: 1114 и 
Ефремова/III: 115, онима – по  БЭС: 219 и 
РВВО: 84-88).  
 

жүктеу 5.03 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   61




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет