Казахский национальный



жүктеу 5.03 Kb.

бет20/61
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   61

рек  сөздері  сөйлеу  барысында  айтылған  ойға 
сөйлеушінің жеке көзқарасын (міндеттеу) біл-
діру ‰шін жұмсалып, толық лексикалық мағы-
надан айырылған сөз ретінде қолданылып тұр.   
Қазақ  тілінде  міндеттілік  модальдік  мағы-
наны  негізінен  керек,  қажет,  тиіс,  міндетті 
сөздерінің қатысуымен жасалатын, -у қажет, -
у керек, -у(-уға) міндетті, -уы (-уі) тиіс сияқты 
аналитикалық  форманттар  береді.  Бұл  сөздер 
сөйлеушінің  сөйлемде  айтылған  хабардың 
ақиқаттығын нақтылау, міндеттеу мағынасын-
да жұмсалады. 
Мысалы: Барлық нәрсенің іргетасы – білім 
болуы тиіс. Жоғары білімді, кәсіптік тұрғыда 
білікті  мамандардың  өз  саласын  жетік  мең-
геруі және қоғамдағы экономикалық әлеумет-
тік өзгерістерге, техника мен технологиялар-
ға ғылыми негізде баға бере алуы және олар-
дың жолдары мен даму ‰дерісін болжай білуі 
міндетті.  
Керек сөзі екі т‰рлі мағынада жұмсалады: 
негізгі лексикалық мағынасында және модаль-
дік  мағынада.  Лексикалық  мағынасында  өз 
алдына  сөйлем  м‰шесі  ретінде  қолданылады. 
Мысалы:  Маған  керек  кітап  бітіп  қалыпты
Мұнда  керек  сөзі  анықтауыш  қызметінде 
жұмсалып тұр.  
Ал  модаль  мағынасында  таза  көмекші  сөз 
орнында  қолданылады.  Мысалы:  Қазақ  тілі 
қазақ болып қалуымыз ‰шін керек болса, қазақ 
тілді  маман  қазақ  ұлты  ақ  отауының  шаңы-
рағын ұстап тұратын тұлға ретінде керек.  
Мұнда керек сөзі сөйлеу барысында айтыл-
ған ойға сөйлеушінің жеке көзқарасын білдіру 
‰шін жұмсалып, толық лексикалық мағынадан 
айырылған сөз ретінде қолданылып тұр. 
Сөйлеушінің  сөйлем  мазмұны  мен  ақиқат 
шындықтың  өзара  қатынасы  жөніндегі  бол-
жалын м‰мкін, бәлкім сөзі де береді. Мысалы: 
М‰мкін ол ‰йінде емес шығар. ‡йінде болуы да 
м‰мкін. 
Сөйлеу  барысында  айтылатын  ойға  сөй-
леушінің  тілегі  мен  ниетін  білдіруі  тілек 
модальдігі арқылы ж‰зеге асады. Мысалы,  
Ел тәуелсіздігі мәңгілік болғай! Ертең қар 
жаумаса екен. Ең болмаса бір жақсы қызмет 
бұйырса еді. Ол апасының осыншама жасаған 
жақсылықтарын  білсе  игі  еді.  Әлемді  аузына 
қаратқан Аcтана көркейе берсе екен. 
Тілек модальдігін жасайтын форманттар:  
-ғай еді (-қай еді, -гей еді, -кей еді) анали-
тикалық  форманты:  қайтқай  еді,  көрсеткей 
еді, алғай еді, біткей еді
-са  игі  форманты:  сұраса  игі  еді,  білсе  игі 
еді, кешірсе игі еді, келсе игі еді
-са  еді  форманты:  бұйырса  еді,  білсем  еді,  
ұмытпасаң  еді,  көрсең  еді,  қонсаң  еді,  шыда-
саңыз еді, ұнасаңыз еді
-са  екен  форманты:  өтсеңіз  екен,  келсе 
екен, ұтсам екен, озсаң екен, қалса екен.      
Cөйлеу  барысында  айтылған  ойға  сөйлеу-
шінің  ниетін,  ықыласын,  ойын  білдіруі  қалау 
модальділігі арқылы беріледі. Мысалы:  
Менің театрда қандай қойылымдар ж‰ріп 
жатқанын білгім келеді. Жастардың көпшілігі 
‰лкен  қалада  тұрғысы  келеді.  Менің  туған 
жеріме,  туған  еліме  міндет  емес,  қызмет 
еткім келеді. 
 Сөйлеушінің сөйлем мазмұнына көзі жет-
кендігін,  ол  жөніндегі  сенімін  білдіру  ‰шін  е 
көмекші  етістігінен  қалыптасқан  екен,  еді  
модаль  сөздері  сөз  таптарының  қай-қайсы-
сымен  де  тіркесіп  келе  береді.  Алайда  ‰немі 
модальдік  мағына  білдіре  бермейді.  Мысалы, 
Оның жауапты екендігі ісінен көрініп тұр. 
Сонымен  бірге  модаль  сөздер  негізгі 
лексикалық мағынаны білдірумен қатар, басқа 
сөздермен тіркескенде, к‰рделі м‰шенің құра-
мында  көмекші  қызмет  атқарып,  қосымша 
модальдік мағынаға ие болады.  
_______________ 
1.  Кеңесбаев С.К. Қазақ тілінің грамматикасы. І бөлім. 
– Алматы, 1956. 
2.  Исаев  С.,  Нуркина  Г.  Сопоставительная  типология 
казахского и русского языков. Учебное пособие. –Алматы, 
1996. –272 с. 
3.  Қазақ грамматикасы. Астана, 2002 
4.  Ысқақов  А.  Қазіргі  қазақ  тілі:  Морфология. – Ал-
маты, 1974.  
5.  Оралбай  Н.  Қазіргі  қазақ  тілінің  морфологиясы. – 
Алматы, 2007. – 388 б.  
6.  Оразбаева  Ф.Ш.,  Сағидолда  Г.,  Қасым  Б.,  т.б.  Қа-
зіргі қазақ тілі. – Алматы, 2001. – 534 б. 
7.  Салқынбай А. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы, 2008. - 462 б.  
8.  Сайрамбаев  Т.  Қазақ  тіл  білімінің  мәселелері. – 
Алматы, 2010. –640 б. 
 
 

116                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
Иманкулова Салтанат Меркибаевна 
МОДАЛЬНЫЕ СЛОВА И СПОСОБЫ ВЫРАЖЕНИЯ МОДАЛЬНОСТИ 
 
В данной статье рассматриваются выражение модальности в казахском языке, 
 
пути и способы  образования, 
ее современная структура, а также морфологическая и синтаксическая взаимосвязь.   
 
Imankulova Saltanat Merkibaevna 
MODAL WORDS AND WAYS OF EXPRESSING MODALITY 
 
This article discusses the expression of modality in Kazakh language, ways and means of formation and its modern 
structure, also morphological and syntactic interrelation  in a sentence.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ж. Т. Исаева, А. Е. Тәттібаева, 
С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ҰМУ 
 
АТАЛЫМ ЖАСАУДАҒЫ СӨЗДІҢ АССОЦИАЦИЯЛЫҚ МАҒЫНАЛАРЫ 
 
 
Сөз  мағынасын  когнитивтік  аспектіде  қа-
растыруда,  мағынаны  тіл  қолданушының  ой-
лау  және  сөйлеу  әрекетінің  мақсатына  қарай 
пайдалануы  аясында  зерделеуде  концепт  ту-
ралы айта кетуіміз орынды. Тіл білімінде кон-
цепттермині  әрт‰рлі  деңгейде  қолданылады. 
Мысалы: Ю.С.Степановтың көрсетуінше, кон-
цепт  адам  санасында  нақты  ұғымдар  т‰рінде 
емес,  сөз  тудыратын  ассоциациялар,  т‰сінік-
тер, ұғымдар жиынтығы ретінде қабылданады. 
«Концепт  не  только  мысляется,  они  пережи-
ваются.  Они - предмет  эмоций,  симпатий  и  
антипатий,  а  иногда  и  столкновений» [1, 13]. 
Концепт  тіл  білімінде  сөздің  қолданылу  мен 
мағынасын байланыстырушы когнитивті негіз 
ретінде танылады. Концепт пен ұғым термин-
дерінің  аражігі  айқын  ашылып  көрсетілмеген 
тілдік терминдер болып табылады. Ол туралы 
тіл  білімінде  пікір  қайшылығы  соңғы  зерттеу 
еңбектерінде де айтылады. 
Концепт термині тілдік бірліктердің тілден 
тыс  т‰сініктер  мен  ұғымдардың  тіл  бірлік-
терін  қолданылуындағы  маңызын  т‰сіндіреді. 
Метафоралардың  концептерді  жасаудағы  ма-
ңызы  туралы  В.Н.Телия  былай  дейді: «Мета-
фора - это способ создания новых концептов, 
с использованием   знаков, уже имеющихся в 
данной  семиотической  системе» [2, 48]. Кон-
цептте  сөздің  беретін  барлық  мағыналары, 
ұғымдары  жинақталып,  ол  адамның  ассоциа-
циялы  ойлауымен    байланысып  жататыны 
белгілі.  Концепт - сөздердің  ассоциациялық 
өрісімен тікелей байланысты ұғым.  
Тіл  қолданушының  қатысуымен  ж‰ргізі-
летін  ассоциациялық  эксперименттер  негізін- 
 
 
де  анықталатын  сөздің  ассоциациялық  мағы-
налары  сөз  таңбалар  нысан  беретін  білім  қо-
рына  байланысты.  Аталым  жасауда  ассоциа-
циялар  белсенді  қызмет  атқарады.  Адамның 
санасындағы  заттар  мен  құбылыстардың  бей-
несінің өзге бір нысанның бейнесін елестетуі, 
оны еске т‰сіруі ойлаудың құрылымдық ерек-
шеліктерінің  әлемді  танудағы  қызметін  же-
ңілдетеді.  Бірліктердің  жасалуынан  осындай 
‰рдістердің іздерін айқын байқаймыз.  
Шартты  т‰рде  алғанда  сөздің  ассоциа-
циялық өрісінде сол нысан туралы адам сана- 
сындағы  т‰сінік,  ұғым  жиынтығы  көрініс 
табады.  Ассоциациялық  өріс  тіл  қолданушы 
ортаның  тілдік  бірліктердің мағынасын  тілдік 
қолданыста,  жалпы  қабылдаудағы  т‰сініктер-
ге  негізделеді.  Тіл  әлеуметтік  құбылыс  бол-
ғандықтан,  ол  тілдік  ортамен  және  де  жеке 
адамның танымымен байланысты. Сондықтан 
да тілдік бірліктердің жасалуы адамның  пси-
хологиялық  ерекшеліктерімен  ішкі  жан  д‰-
ниесі,  ойлауы,  қабылдауы,  жадыда    ұстауы 
сияқты  әрекеттермен  астасып жатады.  
Адам  жадының  құпиясы - әлі  ашылып 
болмаған  ғажайып  әлем.  Ол  туралы  көне  за-
маннан  қазіргі  ғылым  мен  техника  дамыған 
кезең  ғалымдарының  пікірлері  ұшан-теңіз. 
Мысалға,  Августин  Аврелий: «Жадыда  сырт-
қы әлем сезімдері жалпылама және жекелеген 
қалыпта сақтаулы.  Көзім денелердің  форма-
ларын  мен  бояуларын,  жарықты,  құлағым 
әлемдегі  алуан  т‰рлі  дыбыстарды,  мұрыным 
иістерді,  аузым  дәмді,  денем  қатты  мен  жұм-
сақты, ыстық пен суықты, тегіс пен қатпарды, 
жеңіл мен ауырды таниды, қабылдайды. Осы-

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          117 
 
ның  бәрі  жадыда  өңделеді,  ой  салады,  қажет 
болса  еске  т‰сіріледі.  Олар  белгілі  тәртіппен 
сананың қалтарыстарында, қоймаларында сақ-
талады» - дейді [3, 51]. Адам  санасында  қор-
шаған әлем нысандары туралы ақпараттардың 
ж‰йелі т‰рде сақталуы тілдің қатынас құралы 
ретінде пайдалануын жеңілдетеді.  
Номинативтік  бірліктің  туындауы  адам 
танымы, психологиялық ‰рдістері мен ұлттық 
д‰ниені  тану  әрекеттерінің  нәтижелі  көрінісі 
болғандықтан,  кез  келген  метафоралану  ар-
қылы  жасалған  атауға  бейнелілік  тән.  Адам 
қоршаған  заттарнемесе  құбылыстарды  олар-
дың  берер  барлық  мәліметтерімен  қоса  есте  
сақтайды.  Кез  келген  нысан,  оның  к‰нделік-
тегі  өмірдегі  орны,  қасиеті,  сипаты,  қызметі, 
ерекшелігі  сияқты  белгілермен  адамдық  бай 
тәжірибенің  бақылаушылық,  бағалаушылық 
‰рдістері  негізінде  жете  танылып  жадыда 
сақталынады.  Адамның  қоршаған  ортаны  қа-
былдауында,  заттарға,  ұғымдарға  т.б.  нысан-
дарға атау беруде сол жадыдағы мәліметтерді 
белгілі  бір  логикалық  т‰сіндірмелерге  негіз-
деп  қайта  жаңғыртып  атаужасауда  белсенді 
сипат  алуға  әкеледі.  Және  де  бұл  тәсіл  тіл 
қолданушыларға (адресатқа) т‰сінікті де әсер-
лі  болып  қабылданады.  Бұл  атаулардың  ішкі 
мағыналық  құрылымында  ұқсатудан  бейне 
т‰зіледі. Метафора табиғатының құпия сыры-
на ‰ңілген ғалымдар оларды:  

  заттардың  көзге  көрінетін  ұқсас  белгі-
леріне;  

  заттардың  қарама-қайшылықты  м‰лде 
алшақ  белгілерінен  ассоциациялы  ұқсастық 
белгілеріне  байланысты  туындайтынын  атап 
көрсетеді.  
Зерттеулерде көрсетілгендей метафоралау-
да  сыртқы  пішін,  әрт‰рлі  қасиет,  сыр-сипат, 
қимыл,  іс-әрекет,  бейне  т.б.  ұқсастықтар  та-
нылады  және  де  жоғары  ассоциациялы-бей-
нелі ойлауда ж‰ргізілетін іс-әрекеттер негізін-
де атаулар жасалынады.  
Санадағы нысан туралы мәліметтердің көп 
сатылықпен  орналасуы  туралы    А.А.Залев-
ская: «Переплетение  и  пересечение  разнооб-
разных  связей  и  оценок  хранится  в  памяти 
одновременно  вместе  с  набором  стратегий 
поиска  единиц  сочетаемости  единиц  в  от-
дельных  ярусах/подъярусах» - деп  көрсетеді 
[4, 164]. Сөз  мағынасы  берер  аппараттардың 
әрт‰рлі  байланысы  мен  бағалануы  олардың 
жадыдағы  орналасу  сатылары  белгілі  тәртіп-
пен  құрылғандықтан  тез  еске  т‰сірілуге  және 
қолдануға  жағдай  жасайды.  Белгілі  бір  зат 
туралы  сұрақ  туса,  біз  оларды  міндетті  т‰рде 
ойша  т‰рін,  т‰сін,  қызметін  елестету  арқылы 
жадымыздан  іздестіреміз.  Егер  жадымызда 
сол  нысан  туралы  білім  қоры  болса,  санада 
оның  қалыптасқан  бейнесі  де  болады.  Ассо-
циациялар  адам  тәжірибесі  арқылы  жинақ-
талған  мәліметтердің  өзара  байланысынан 
туындайды.  Ассоциациялық  өрісте  таңбалар 
беретін  білім  қоры,  олардың  бейнелері,  се-
мантикалық  және  грамматикалық  қатынас-
тары,  бағалауыштық  және  де  өзге  де  мағына-
лар  жинақталады.  Сондықтан  да  сөздің  ассо-
циациялық өрісінде сол таңбаның беретін бар-
лық мәліметтері болады.  
Сөз  мағынасының  осы  тұрғыда  қаралуы 
оның  психологиялық  құрылымына  бойлауды 
талап  етеді.  Сонымен  қатар,  ассоциациялы 
ойлау  арқылы  көне  мағыналар  жаңа  ұғым- 
дарға  іргетас  болып,  екіншілік  мағыналар 
жасалады.  Ассоциация  сөздің  ішкі  мағына- 
лық  құрылымы  мен  оның  денотациясы  ара-
сындағы  байланысты  да  сипаттайды.  Екін-
шілік  мағынаны  жасау  мақсатында  ұқсас 
нысандардың  қасиеттері  санада  салысты-
рылады. 
Метафоралы  мағыналы  сөздерге  бейнелік 
қасиеті  тән.  Сөздерді  бейнелі  қолданудың 
генесологиялық,  психологиялық,  прагматика-
лық  және  тілдік    алғышарты  бейнелік  заттар-
дың ұқсастығын байқап, тануда жатыр. Ұқсас-
тық  қатынастар  сөздің  материалдық  сыртқы 
тұрпатынан  оның  басқа  нысандармен  ұқсас-
тығынан  танылады.  Ұқсастық - ассоциативті 
ойлау  ‰рдісінің  жемісі.  Сондықтан  да,  гнесо-
логиялық  аспект  психологиялық  аспектімен 
астасып  жатыр.  Психологиялық  тұрғыда  тіл-
дегі  бар  атаулар,  сөздер  жаңа  т‰сініктер  мен 
ұғымдарға т‰рткі болады. Атаулар мен заттар-
дың  бейнесінен  жаңа  ұғымдар,  мағыналар 
туындайды. Метафоралар ассоциациялы ойлау 
ж‰йесінің  жемісі  болғандықтан,  кейде  тек 
адам  санасындағы  жасалған  образдардың  ұқ-
састығынан  да  туындап  жатады.  Заттардың 
белгілері  қаншалықты  әр  алуан  болған  сияқ-
ты,  олардың  санадағы  т‰зілер  бейнесі  де  әр 
қилы.  Бейнеліліктің  прагматикалық  алғы-
шарттары  айтушының  тыңдаушыға  жеткізер 
ойының  әсерлі,  ұғынықты  болуына  байла-
нысты  метафоралардың  туындауына  жағдай 
жасады. Мысалы: Әдебиет идеологияның қол-
жаулығына  айналды. (Ана  тілі, 1999) Қалай 
десек  те,  экономика  к‰ретамыры  темір  жол 

118                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
басына ‰лкен қауіп төніп тұрғаны анық (Т‰р-
кістан, 1999). Осы  мысалдардан  метафо- 
ралы  мағыналы  біріккен  атаулардың  айту- 
шының  белгілі  бір  мақсатына  сай  қолданы-
лады. 
Метафора белгіленген категориялық шекті 
бұзушы  болғандықтан,  дайын  бейне  өзге  ны-
санның қасиетін сипаттайды. Метафоралы ма-
ғыналы  атаулардың  жасалуына  негіз  болатын 
сөздің  коннотациялы  мағынасының  бір  семасы 
немесе  семалар  бірлестігі  мағыналық  өзгеріс-
ке ұйытқы болады. Жоғарыда келтірілген тіл-
дік  деректен  алғашқы  бейнеден  қажетті  мағына 
«қардың  ұзақ  жатуы», «уайымға  салыну»  мағы-
налары  немесе  ақпараттары  алынып  өзге  құ-
рылымға  өтіп  отырғаны  байқалады.  Метафо-
ралануға  тілдік  таңбаның  астарындағы  білім 
қорындағы  айтушының  мақсатына  қарай  қа-
жетті  ақпараттары,  семалары  алынып,  таңба-
ның мағынасының ауысуына әкелген. 
Метафорадағы  бейнелілік  аталымдардың 
мағыналарын  анық  т‰сінуге,  уәждемелелік 
белгілерін,  уәжділігін  айқындауға  жағдай  жа-
сайды.  Ұқсастық  әрекетінің  негізінде  туын-
дайтын  сөздердің  бейнелілік  қасиеті  олардың 
аталымға қарай икемделуінде бірте-бірте сол-
ғын  тартады.  Бейнелілік  олардың  ішкі  мағы-
налық  құрылымында  сақталады.  Бейнелілік 
атаудың  заттық,  нысандық  қасиетіне  жақын 
болғандықтан,  сөздің  таңбалық,  тілдік  сипа-
тының  артуы  оны  бірте-бірте  кейінге  ысы-
рады. Ал метафоралардың адамның белгілі бір 
прагматикалық мақсатына байланысты  көңіл-
к‰йін  білдіруде  сөздің  бейнелі  қолданысы 
қажетті әдіс ретінде жұмсалады.  
Метафоралау - сөзжасамдық  ‰лгілер  тә-
різді  лексикалық  қорды  толтырушы  әдіс.  Бі-
рақ ол сөзжасамдық ‰лгі сияқты айқын да қа-
рапайым  емес.  Метафора - таныммен  байла-
нысты  к‰рделі  құбылыс.  Тура  мағыналы  сөз-
дерді  бейнелі  қолдану,  олардың  мағыналық, 
қолданыстық  өрісіндегі  бір  белгілерді  атау 
беруші  нысан  бейнесімен  ұқсату,  теңестіру 
арқылы  атау  жасауда  адамның  ассоциациялы 
ойлауы басты қызмет атқарады. 
Ассоциация  психологтардың  тұжырым- 
дамасында  ойлау  ‰рдісінің  ажырамас  бір  бө-
лігі  ретінде  танылады.  Қоршаған  орта  зат- 
тары мен құбылыстарысанада өзарабайланыс-
тылығымен  сақталады.  Осы  байланыстар  не-
гізінде  ұқсастықтар  мен  өзгешеліктер  айқын-
далады.  
Ассоциациялы  ойлау  да  жалпы  ойлау  ‰р-
дісінің  бір  т‰рі  ретінде  анализ,  синтез  және 
жалпылаудан тұрады. Анализ - бұл нысанның 
белгілі бір қасиетін,  элементін, сипатын бөл-
шектеп айқындау әрекеті деп танылады. Яғни 
анализде бір заттың белгілі бір қасиеті маңыз-
ды  болып,  ол  алғы  шепке  тартылады.  Ал 
синтезде  элементтер  бір  ортақ  белгілерімен 
біріктіріледі. Психологияда анализ бен синтез 
ойлауда  бір-бірімен  байланыста  әрекет  етеді. 
Әсіресе,  ұқсатуда  санада  алдымен  синтездеу, 
яғни  белгілі  бір  нысандарды  бірқатарда  қа-
былдау болады, сонан соң анализ, яғни салыс-
тыра  отырып  олардың  ортақ  немесе  ерекше 
қасиеттері айқындалады. Бұл салыстыру жал-
пылауға әкеледі. Ал жалпылау олардың ұқсас 
белгілеріне  немесе  ерекше  белгілеріне  қарай 
ж‰ргізілуі  м‰мкін.  Мысалы,  г‰лдерді  т‰сіне 
қарай  ортақ  бір  топқа  біріктіруіміз  м‰мкін. 
Осындай  біріктіру  терең  анализ  емес  ‰стірт 
анализдің  нәтижесі  болғандықтан  ешқандай 
құндылығы болмайды.  
Метафоралану  ұқсату  заңдылығы  арқылы  
ж‰зеге  асырылатыны  туралы  ғалымдар  пікірі 
бір жерден  шығады. Тек ұқсастықтың сипаты 
біркелкі  бола  бермейтіні  туралы  да  ғылыми 
еңбектерде    ескеріледі.  Ұқсастық  заңдылығы 
метафоралауда  қалай  көрінеді,  атау  жасауда 
ұқсастық қалай назарға ілігеді деген сұрақтар 
туады.  Сөзқосым  атауларының  семантикасын 
қарастырғанда  олардың  барлығында  ұқсату 
айқын  көріне  бермейді.  Дегенмен,  ұқсату, 
яғни  аналогия  метафораланудағы  басты  психо-
логиялықәрекетретіндетанылады. Тілдік алғы-
шарттар  тілдің  таңбалық  сипатының  бейне-
лілік  тудырудағы  маңызына  байланысты. 
Яғни,  тілдегі  тура  мағыналы  атаудың  сыртқы 
таңбалық,  ішкі  мағыналық  құрылымы  негі-
зінде  ауыспалы  мағына    туындайды.  Әрине, 
бұл  алғышарттар  сөз  мағынасының  дамуы 
сияқты  к‰рделі  мәселені  жан-жақты  сипаттап 
бере  алмайды.  Ауыспалы  мағынаны  тура  
мағына негізінде туындайды деген қарапайым 
қағидамен  т‰сіндіру  жеткіліксіз.  В.К.Хар-
ченко  тілдік  бірліктердің  мағына  өзгерістігін 
тұрпат  (форма),  мазмұн  және  қолданылым 
‰штігінде  т‰сіндіруде  кезігетін  кедергілердің 
себебін  былай  деп  көрсетеді: «Біріншіден, 
сөздің  тұрпатының  материалдық  жағын  ғана 
қабылдау,  яғни  сөзді  графикалық  және  ды-
быстық  кешен  ретінде  ғана  тану.  Екіншіден, 
мағынаның    функционалдық  сипатына  назар 
аудармау. ‡шіншіден,  сөзді  морфологиялық, 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          119 
 
синтаксистік және лексикалық тұрғыда бірлік 
ретінде  қарастырмаудан».  Тіл  бірліктері  ең 
алдымен қатысымдық, қолданымдық мақсатта 
сөйлеуде  жұмсалатындықтан,  олардың  праг-
матикалық  тұсы  басты  назарда  болу  керек 
деген пікірдеміз. Бірліктердің ішкі мағыналық 
құрылымы, қолданыстағы      ерекшеліктері  ке-
шенді  қарастырылуы  керектігін  соңғы  кезде 
зерттеушілер  жиі  айтып  ж‰р.  Бұл    функцио-
налдық  лингвистиканың  мәселелерінің  әлі  де 
болса шешімін таппай жатқан тұстарының бар 
екенін дәлелдей т‰седі. 
______________ 
1.  Степанов  Ю.С.  Константы.  Словарь  русской  куль-
туры.  Опыт  исследования. - М:  Языки  русской  культуры, 
1997. 
2.  Телия В.Н. //Метафора в языке и тексте. –М, 1998.  
3.  Жарықбаев  Қ.,  Озғанбаев  Ө.  Жантануға  кіріспе. -
Алматы, 2000. 
4.  Залевская  А.А.  Введение  в  психолингвистику. 
- М.: РГГУ, 2000. 
 
 
Тәттибаева А.Е., Исаева Ж.Т. 
АССОЦИРОВАННЫЕ ЗНАЧЕНИЯ СЛОВ 
 
В статье рассматривается ассоцированные значении слов и их экспрессивно-оценочная функции.  
 
Tаttibaeva A.E., Isaeva J.T. 
ASSOCIATE MEANINGS OF WORDS 
 
The article considers the associative meanings of the words and their expressive and evaluative functions. 
 
 
 
 
Ю. Д. Куличенко, 
ст. препод. КазНУ им. аль-Фараби, доктор PhD 
 
ЛЕКСИЧЕСКОЕ ВЫРАЖЕНИЕ ПЕРЦЕПТИВНЫХ ОБРАЗОВ   
ПОЛИТИЧЕСКОГО ДИСКУРСА 
 
 
 
Специфика лингвистического анализа лек-
сических  выражений  перцептивных  образов 
политического  дискурса  заключается  в  неод-
нозначном  понимании  и  нечетком  опреде- 
лении самих терминов «перцептивный образ», 
«дискурс»  и  «политический  дискурс».  Необ-
ходимость  в  определении  данных  дефиниций 
привела к созданию следующего определения: 
языковая единица перцептивного образа поли-
тического дискурса представляет собой лекси-
ческое выражение психического образа, полу-
ченного путем сенсорного восприятия посред-
ством  использования 5 основных  органов 
чувств  человека  (зрение,  слух,  осязание,  обо-
няние,  вкус).  Основой  для  обнаружения  и 
выделения данных лексических единиц послу-
жило  наличие  таких  языковых  маркеров,  как 
прилагательные  горький/сладкий,  холодный/ 
горячий,  громкий/тихий,  черный/белый,  те-
невой, кровавый и др. в сочетании с абстракт-
ными  категориями  политического  дискурса. 
Сам  термин  политический  дискурс  вобрал  в 
себя  все  события  и  реалии  окружающей  дей-
ствительности  так  или  иначе  связанные  с  
 
 
политическими процессами, происходящими в 
нашем обществе и получившими отражение в  
письменной  и  устной  речи  представителей 
политических  структур  и  средств  массовой 
информации. 
Исследование  перцептивного  восприятия 
мира  посредством  органов  чувств  человека  и 
его  отражение  в  языковых  единицах  является 
одной из актуальных проблем в языкознании. 
Особую  остроту  научных  исследованиям  в 
данном  направлении  придает  тот  факт,  что  
перцептивные  единицы  принадлежат  созна-
нию,  и  ученым,  изучающим  этот  вопрос  при-
ходится  проводить  свои  исследования  на 
грани лингвистики и психологии, что, в свою 
очередь,  вносит  весомый  вклад  в  развитие 
достаточно  молодой  и  интересной  науки – 
психолингвистике, а также помогает раскрыть 
все  многообразие  и  многогранность  взаимо-
связи  языковой  системы  и  мыслительных 
процессов  человека.  Как  правильно  заметила 
выдающийся  казахстанский  ученый,  основа-
тель школы социолингвистике в Казахстане – 
Элеонора  Дюсеновна  Сулейменова: «Язык – 

120                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
уникальный объект, который постоянно «рас-
шатывает» 
складывающуюся 
лингвисти-
ческую  парадигму,  выводя  науку  о  себе  в 
новые  «реальности» [1, 
с.80].  Именно  эта 
подвижность  языковой  системы  позволила 
исследовать  с  психолингвистической  точки 
зрения  феномен  существования  и  развития 
перцептивного  образа  политического  дис-
курса  на  материале  языка  казахстанских 
средств массовой информации. 
Актуальность  лингвистического  анализа 
языковых  единиц  перцептивных  образов 
обусловлена тем фактом, что данные лексемы 
представляю  собой  отражение  современной 
языковой  картины  мира  и  ментальных  про-
цессов  человека,  позволяющие  понять  слож-
ную  природу  языка.  С  одной  стороны  языко-
вые  единицы  перцептивных  образов  полити-
ческого  дискурса  являются  прямым  результа-
том  когнитивной  обработки  социально  зна-
чимой информации и авторской интенции, а с 
другой – они  представляют  собой  психолин-
гвистический  феномен,  в  котором  зафиксиро-
ваны  динамические  процессы  изменения  об-
щественного  сознания,  накладывающего  осо-
бый  отпечаток  на  языковую  картину  мира 
народа  в  соответствии  с  меняющимися  осо-
бенностями  его  мировосприятия  и  миропони-
мания.  Перцептивный  образ,  построенный  на 
непрямом  метафорическом  значении  лекси-
ческих  маркеров  является  когнитивным  и 
дискурсивным  феноменом,  который  высту-
пает в роли инструмента и орудия существую-
щей  структуры  власти,  направленных  на 
воздействие  и  управление  общественным 
сознанием. 
Политика  стала  частью  современного 
общества,  что  отразилось  на  всей  системе 
русского языка. Несмотря на то, что в послед-
ние  десятилетия  все  уровни  языка  подвер-
глись  изменению  и  переосмыслению,  ярче 
всего  и  нагляднее  процесс  политизации  лек-
сики  заметен  в  языке  средств  массовой  ком-
муникации – газет,  журналов,  радио  и  теле-
видения.  Поскольку  письменная  фиксация 
этого  процесса  дает  возможность  более  де-
тально и глубоко проанализировать современ-
ное  состояние  и  развитие  перцептивных 
образов  политического  дискурса  особое  вни-
мание  следует  уделить  перцептивным  языко-
вым единицам политического дискурса, пред-
ставленного  на  страницах  современных  рус-
скоязычных казахстанских СМИ. 
В  настоящее  время  лексическая  система 
русского языка претерпевает изменения почти 
так же стремительно, как и языковые единицы 
политического  дискурса.  Многие  наблюдае-
мые  в  настоящее  время  явления  в  развитии  и 
функционировании  русского  языка  в  сред-
ствах  массовой  информации,  особенно  в  об-
ласти  перцептивных  образований  в  сфере 
политики,  возможно,  окажутся  недолговеч-
ными  и  не  закрепятся  в  языке  в  качестве 
нормы,  но  даже  в  этом  случае  важно  зафик-
сировать эти процессы лексического преобра-
зования и изучить их.   
Основные изменения в языке средств мас-
совой  информации,  так  или  иначе  обуслов-
ленные  изменениями  в  общественно-полити-
ческой жизни, можно разделить на следующие 
этапы: политизация некоторых групп лексики; 
деполитизация  некоторых  политических  тер-
минов; активизация некоторых семантических 
моделей,  выражающих  оценку  личности  как 
общественно явления; метафоризация как вы-
ражение  оценки  общественно-политической 
ситуации. 
Яркой  особенностью  языка  современных 
средств  массовой  информации  является  про-
цесс  нагнетание  отрицательных  эмоций.  В 
большинстве  случаев  весь  набор  полити-
ческих  метафор  используется,  прежде  всего, 
для  отображения  негативных  сторон  поли-
тической  ситуации  в  целом.  Отмечая,  этот 
пейоративный,  т.е.  содержащий  отрицатель-
ную оценку, характер политической метафоры 
Г.Н. Скляревская  утверждает,  что  «это  явле-
ние  имеет  не  только  языковую  природу,  но  и 
психологическую,  и  социальную,  и  его  еще 
предстоит исследовать с позиции аксиологии» 
[2, с.11]. 
Отрицательную  семантику  перцептивных 
лексических  единиц  политического  дискурса 
можно  проследить  на  следующих  примерах, 
представленных  на  страницах  казахстанских 
средств массовой информации.  
Сладкая жизнь закончилась [3]
–  Не  получилось  ли  так,  что бывшая 
«хо-
лодная война» в Европе теперь сместилась в 
Среднюю Азию? [4]
Представленная  выше  перцептивная  лек-
сика  формирует  отрицательную  субъективно-
оценочную  модальность  публицистического 
текста  независимо  от  традиционной  поляри-
зации  оценочных  коннотаций  таких  понятий, 
как  «холодный – горячий», «горький – слад-

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          121 
 
кий», «темный – светлый», «громкий – ти-
хий»:  холодная  война – горячая  точка,  горь-
кая  жизнь – сладкая  (пассивная)  жизнь, 
громкий скандал – тихая война.  
Наблюдаемые  повсеместно  деструктивные 
тенденции  проявляются  и  на  уровне  рефе-
ренции,  и  в  самом  языке.  Это  наглядно  про-
слеживается  в  устойчивой  сочетаемости  слов 
цвет, вкус, звук, запах в таких семантических 
полях,  как  война,  смерть,  криминал,  власть
деньги
цвет  крови,  звук  траурного  марша, 
реквиема, канонады, 
вкус крови, запах пороха 
и серы, войны, денег, власти.  
В  то  время  я  отчетливо  почувствовал 
запах войны. Это страшный запах [5]
Четвертые сутки на Ближнем Востоке не 
утихают
  звуки  артиллерийской  канонады  и 
автоматных очередей [6]
Богатство  и  разнообразие  перцептивного 
восприятия  окружающей  действительности 
дало  возможность  разделить  лексические 
единицы  перцептивных  образов  на 5 типов. 
Основанием  для  такой  классификации  послу-
жило существующее различение чувственного 
восприятия  (зрительное,  звуковое,  осязатель-
ное,  обонятельное,  вкусовое)  в  соответствии  
с  пятью  перцептивными  органами  человека, 
на  основе  которого  было  выделено 5 основ-
ных перцептивных образа политического дис-
курса:  
  зрительный  перцептивный  образ  поли-
тического дискурса; 
  звуковой  перцептивный  образ  полити-
ческого дискурса; 
  осязательный перцептивный образ поли-
тического дискурса; 
  одоративный перцептивный образ поли-
тического дискурса; 
  вкусовой  перцептивный  образ  полити-
ческого дискурса. 
Зрительный  перцептивный  образ  поли-
тического  дискурса  представлен  метафори-
ческими  моделями,  созданными  с  помощью 
маркированных слов, содержащих указания на 
цветовые характеристики объекта, в большин-
стве  случаев  выраженные  с  помощью  при-
лагательных  цветообозначения – белый,  чер-
ный,  красный,  синий,  голубой,  розовый,  зо-
лотой,  и  цветовой  насыщенности – прозрач-
ный, яркий и т.д. 
…Для  пущей  убедительности  Имангали 
Нургалиевичу  Тасмагамбетову  всего-то  и 
осталось сделать 
прозрачной работу прави-
тельства  и  опять  окончательно  победить 
коррупцию[7]. 
Наиболее  популярными  маркерами  в  дан-
ной  категории  оказались  такие  слова,  как 
блестящий  (
блестящая  операция,  «блестя-
щий» министр), яркий (яркая карьера, яркий 
политический  след),  прозрачный  (
прозрачная 
работа, 
прозрачные выборы, прозрачная дея-
тельность).  Из  всей  цветовой  гаммы  в  боль-
шей  своей  массе  преобладают  следующие 
цвета – красный,  чаще  всего  связанный  с 
образом  крови,  смерти  (красные  дни  войны, 
партия 
красных (коммунистическая партия)), 
розовый (
розовый министр, розовые сны пре-
зидента),  голубой  (
голубое  топливо,  голубой 
министр),  зеленый  (
зеленая  власть,  зеленый 
коридор  власти),  золотой,  как  самый  излюб-
ленный  оттенок  желтого  цвета  среди  журна-
листов,  связанный  с  цветом  денег  (золотых 
монет),  и  выступающий  символом  власти, 
богатства  (золотая  верхушка  парламента, 
золотые работодатели). 
Изучая  язык  средств  массовой  информа-
ции,  изобилующий  всевозможными  цвето-
выми  метафорами,  вслед  за  О.Н. Григорьевой 
невозможно не отметить всеобщего «стремле-
ния все «покрасить» в определенный цвет» [8, 
с.58].  Эта  тенденция  свойственна  как  нашей, 
так и зарубежной прессе. Власть окрашена во 
все  цвета  радуги:  черный  полковник,  партия 
красных  (коммунистов),  розовый  министр, 
голубая  мечта  чиновника  (мечта  о  газе) (для 
сравнения  в  Российской  периодике:  розовый 
Примаков, красный Зюганов, партия зеленых), 
зеленая должность, золотые работодатели, 
партия 
зеленых
Иногда  журналисты,  чтобы  привнести  в 
политическую  статью  бульшую  эмоциональ-
но-экспрессивную  окраску  описываемых  со-
бытий,  бульшую  образность  и  красочность, 
прибегают  к  созданию  сложных  окказиональ-
ных  метафорических  выражений  по  сути 
недопустимых  в  сухом  и  жестком  языке 
политики.  Что  подтверждается  появлением 
таких  образных  сравнений  вроде  кровавый 
котел  расправы,  кровавые  путчи  и  подобные 
им. 
А  площадь,  по  иронии  судьбы  нареченная 
именем  покойного  генсека  Л.  Брежнева,  ко-
торый  гордился  своей  связью  с  Казахстаном 
и  его  народом,  превратилась  в 
кровавый 
котел расправы над молодой порослью этого 
народа. И по истечении стольких лет жутко 

122                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
вспоминать,  как  гуляли  по  головам  безза-
щитных  людей  дубинки  и  саперные  лопатки, 
как натравливали на толпу собак, обливали на 
жутком  морозе  из  брандспойтов  пожарных 
машин,  теснили  громадой  бронетранспор-
теров [9]. 
В  современном  политическом  дискурсе 
очень  отчетливо  наметилась  тенденция  окра-
шивать  особо  значимые  политические  собы-
тия.  Так,  многие  революции  теперь  имеют 
собственные  цвета,  например,  украинская 
революция  в  качестве  ведущего  цвета  сразу 
выбрала оранжевый и теперь сочетание «оран-
жевая  революция»  у  всех  стойко  ассоци-
ируется  с  политической  борьбой  за  власть  в 
Украине.  Причем  в  этой  стране  не  только 
революция  имела  свой  идентификационный 
цвет,  но  и  оппозиция  ведущей  власти,  не 
долго  думая,  избрала  своим  символом  синий 
цвет,  а  позже  появилась  и  партия  зеленых, 
борющаяся за «гармонизацию взаимодействия 
человеческой  цивилизации  и  природной 
среды» [10]. За грузинской революцией закре-
пилось  название  «розовая  революция»,  и  тот 
же  цвет  выбрали  иранские  женщины,  борю-
щиеся  за  собственные  права  в  ультраислам-
ской  стране,  где  вся  власть  и  принадлежит 
исключительно  мужчинам.  Граничащая  с  Ка-
захстаном, Республика Кыргызстан, в отличие 
от  Украины  не  сразу  выбрала  цвет  своей 
революции. Ввиду стремительности развиваю-
щихся  событий  эта  революция  несколько  раз 
меняла  свой  колер,  начиная  с  «желтого» (по 
аналогии  со  светофором – цвет  перемен), 
перешла  на  «абрикосовый»,  затем  «цвет 
цветущего  миндаля»  и  под  конец  «тюльпано-
вый». Также неоднократно меняла свои цвето-
вые  названия  и  антисирийская  революция  в 
Ливане – с  «розовой»  на  «красно-белых  ле-
денцов»  и  в  завершении  на  «кедровую»  в 
честь  ливанского  кедра,  украшающего  флаг 
страны.  Цветовые  обозначения  плотно  вошли 
в политический обиход и стали неотъемлемой 


1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   61


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал