Казахский национальный



жүктеу 5.03 Kb.

бет11/61
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   61

Кузекова З. С., Асылбаева М. А. Категория количества.   
Kuzekova Z.S., Asylbaeva M.A. Category of quantity
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

58                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
Taalaybek Abdiyev Doз.Dr. 
 
КIRGIZ DILINDE ETTIRGEN VE ANLAMSAL ЦZELLIKLERI 
 
 
Kırgız dilinde ettirgen fiiler aşagıdaki eklerin 
yardımıyla yapılmaktadır (bunlar kullanım sıklıgına 
göre sıralanmıştır):  
1.  –t; (biyle-t, özgör-t, oku-t, taşı-t, tenti-t, 
çogul-t, kuban-t, muun-t, sool-t) 
2.  –dır (-dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür); 
(caa-dır, kal-tır, aç-tır, buzdur)  
3.  –kız (-kiz, -kuz, -koz,- köz, -gız, -giz, -guz, 
-güz, -göz); (kiy-giz, öt-köz, otur-guz)  
4.  –ır (-ir, -ar, -ur, -or); (ket-ir, öç-ür, sinq-ir, 
bış-ır, uç-ur, aş-ır)  
5.  –kır (-kir, -kar, -kor, -kur); (öt-kör, ut-kur, 
cat-kır, sız-gır, cut-kur)  
6.  –ız (-iz, -uz); (cug-uz, ug-uz, ag-ız, em-iz, 
tam-ız)  
7.  –ıt (-ut, -üt); (kork-ut, ürk-üt, calk-ıt)  
8.  –sцt (kцr-sцt).  
Kırgız dilinde ettirgenin ettirgen (faktitiv)  ve 
serbest  (permissiv) anlamı vardır. Bu anlamsal 
özellikler  şekil bakımından ayrılmaz. Tek bir ettir-
gen eki iki anlamı da karşılayabilir. Ettirgen anla-
mındaki ettirgen (yapılan eylem) öznenin etkisiyle 
gerçekleşmektedir.  Serbest ettirgen de ise bir baş-
kası tarafından kendisine yaptırılan varlık daha ön 
plandadır.  Buradaki hareket kendisine bağlı olduğu 
için etki edenin izniyle gerçekleşir. Başka bir 
ifadeyle engel olmamakta eylemin gerçekleşmesine 
izin vermektedir. (Tipologiya kauzativnıh kon-
struksiy 1969:238).Bu iki anlamdan başka ettirgen 
eki Kırgız dilinde nadiren başka anlamları da 
içermektedir.  
Aşağıda verilen ettirgen ve serbest anlamdaki 
ettirgen fiillerin anlamsal sınıflandırılması durumsal 
özelliklerine göre ortaya çıkmaktadır. Bu açıdan  
anlamsal özelliğinin üç ayrı yönü vardır: 
1) Ettirgen fiilin цznesi olan ismin anlamsal türü 
(canlı/ cansız) 
2) Ettrigen fiilin nesnesi durumundaki ismin 
anlamsal tьrь 
3) Ettirgen fiilin anlamsal türü. Burada eylemi 
gerçekleştiren varlığın duygu hisleri sözkonusudur 
(Kordi 1988:124; Bulıgina 1982:68-82). 
 
Ettirgen Anlamındaki Ettirgenler 
 
I. Hal: Canlı bir varlığın canlı bir varlığa etkisi. 
Etki eden özne, etki edilen nesne durumundadır. Bu 
durum farklı bir yapı gösterirken başka dil unsurları 
da göz önünde bulundurulur. 
 
 
 
a) Etki eden ve etki edilen canlı varlıkların pasif 
olma özelliği, 
b) Etki edenin, etki edilene nasıl, ne şekilde etki 
ettiği, 
1. Etki eden varlık aktif olarak etki edileni bir 
hal, bir biçime getirmek için fiziki eylemde bulun-
maktadır. Etki edilen burada pasiftir. 
Örn.: Mode atasın öl-tür-dü. (Sıdıkbekov 1989: 
154
Mode babasını öl-dür-dü. 
2. Etken varlık aktif olarak etki edilene psiko-
lojik etki eder. 
Örn.: Ermeginq baatır boldu dep  süyün-t-ö-
sünq, Eldiyar (folklor
Ermek’in kahraman oldu diye sevin-dir-ir-sin, 
Eldiyar.  
3. Etki eden, etkileneni aktif olmaya zorlar. 
Цrn.: Ekцц Er-Kişini  şaş-tır-dı. (Sıdıkbekov 
1989:380
İkisi Er-Kişi’ye acele ettirdi.  
4. Hem etki eden hem de etki edilenin ikisi de 
eşit kertede aktif rol oynar. Geçişli fiillerden türe-
miş olan ettirgen fiillerin çoğunluğunda bu özellik 
sözkonusudur. Burada eylemi gerçekleştirenin de 
aktifliği sözkonusudur. 
Al ayalına tamak dayarda-t-tı.  
O hanımına yemek hazırla-t-tı.  
5. Etkin varlık etkilenen varlığın hareketini en-
geller. 
Bir kişi kök kaşkanı tosup buydal-t-tı. (Kasım-
bekov 1970:76)  
Bir kişi gök ala atı  dur-dur-du.  
6. Etki eden pasif, etki edilen aktif olabilir. 
Çal ceke körünüşü menen  oturgandardı özünö 
kara-t-tı. (Jantöşev 1978: 24
İhtiyar, fiziki görünüşüyle oturanları kendisine 
bak-tır-dı.  
 
II.Hal: Canlı varlığın cansız varlığa etkisi. Etkin 
varlık nesne ve aynı zamanda eylemin öznesi duru-
mundadır. Ettirgen geçişsiz fiillerden yapılır. Bu 
durumda eylemi yapan, etken varlığın kendisidir ve 
eylemsel durum değişikliğine neden olur. 
Men öz kılıçımdı kurçu-t-tu-m. (Sıdıkbekov 
1989: 364
Ben  (kendi) kılıçımı keskinleş-tir-di-m.  
David kazanga suu kuyup, ottu tutan-dır-dı. 
(Jantöşev 1978: 198
Devid kazana su koyup ateşi tutaş-tır-dı. 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          59 
 
Emi oşol alakanı ulan-t-a-sınq. (Kasımbekov 
1979: 441
Artık o ilişkiyi devam ettireceksin. 
 
III. Hal: Cansız varlığın canlı varlığa etkisi. 
Etkin varlık; nes, olay vb., eylemin öznesi de canlı 
varlıklar (insan)dır. Ettirgen, geçişsiz fiillerden 
yapılır. Etken varlık etki edilenin fiziksel, duygusal 
ve anlıksal durumun etkiler. 
Kar közdü karık-tır-a-t. 
Kar gözleri kamaş-tır-ır. 
Anı küyüt karı-t-tı. (Sıdıkbekov 1986: 169)  
Onu kaygı  yaşlan-dır-dı. 
 
IV. Hal: Cansız varlığın cansız varlığa etkisi. 
Geçişsiz fillerden yapılır. 
Aptap cerdi kakşı-t-tı. (Sıdıkbekov 1986: 127
Güneş ışıkları yeri  kuru-t-ur. 
Kayrat darttı cenqilde-t-et, kaygı darttı ırba-t-at.  
Çaba derdi azal-t-ır, keder derdi art-ır-ır. 
 
Tepkisel  Ettirgensel Yapılar 
 
İki türü vardır: 
1. Etken ve edilgen konumundaki varlıkların 
ikisi de yapıcı pozisyonunda eşdeğer görevdedir.  
Burada subjenin kendisi ettirgendir. Tepkiselliğin 
göstergesi olarak kendi kendini isimlendirir.  Ettir-
gen geçişsiz fiillerden yapılır ve subje canlı var-
lıklardan oluşur.  
Dinar özün özü alaksı-t-tı  (Sıdıkbekov 1986: 
144
Dinar kendi kendini oyaladı.  
Uşunday  ıyı menen özün özü cenqilde-t-çü. 
(KM
Bu ağlamasıyla kendi kendini rahatla-t-ırdı. 
2. Etki eden ve etki edilen referansal açıdan 
kısmen eşdeğer derecededir. Etken varlığın yalnız 
vücut organları, psikolojik durumu, hareketi vb. 
ettirgen pozisyonundadır.  Tepkiselliğin göstergesi 
objedeki aitilik ekinden bilinmektedir. 
Al kadamın tezde-t-ti. (Jantöşev 1978:224)  
O adımlarını hızlan-dır-dı. 
Olgusal yapılışın özel bir yönü de ettirgen etken 
subjenin düşünce dünyasında var olduğu kabul 
edilmektedir (Tipologiya kauzativnıh konstruksiy 
1969:238). Bunun  gibi ettirgenler –sın yapım eki 
vasıtasıyla isimlerden türetilen fiillerden oluşur.  
A tigil Bübüştü ayalsın-t-ış-a-t. (Sıdıkbekov 
1986: 333
O Bübüşü de kadın gibi görüyorlar. 
Al meni dayıma kedeysin-t-e-t. 
O beni her zaman fakir gцrьr. 
Birok anı balasın-t-ıp, özünün sırın aytpay cür-
gön. (Jantöşev 1978: 238
Fakat onu çocuk görerek kendi sırrını söyle-
memişti.  
Bu tür ettirgenler sayıca az fiillerden de yapıl-
maktadır. 
Мen al kişini atama okşo-t-tu-m. 
Ben o şahsı babama benze-t-ti-m. 
Kısaca yansıma fiillerden yapılan ettirgenler de 
bu gruba girmektedir. Malum olduğu üzere yansıma 
fiiller Kırgız söz varlığında olduğu gibi diğer Türk 
lehçelerinin söz varlığında da çoktur (Lingvisti-
зeskiy entqiklopediзeskiy slovar 1990:222). Yuka-
rıda getirilen örneklerden farklı olarak etki eden, 
etki edilen ve ettirgen kavramı işi gerçekleştirenden 
ziyade konuşanın düşüncesinde ortaya çıkmaktadır. 
Çünkü  eles turandı fiiller insanın görme duyusuna 
dayalı olarak ortaya çıkmaktadır. (Grammatika 
kirgizskogo literaturnogo yazıka 1987:326) Burada 
etki eden varlık da konuşanın düşüncesine bağlı 
olarak görevini yapmaktadır.  Eylemi gerçekleşti-
ren, canlı referentlerden nesnesi ise çoğunlukla 
onun vücut organları giysileri olmaktadır. 
Dinar közün bakıray-t-ıp çoçup ketti. (Sıdık-
bekov 1986: 95
Dinar gцzьnь pцrtle-t-ip korktu.  
 
Serbest Anlamdaki Ettrigenler 
 
Kırgız dilinde ettirgen çatı kendine özgüdür. 
Serbest anlamdaki ettirgen ise bağlama (conteks) 
bağlıdır. Ancak bazı fiiller bağlama dayalı olmadan 
serbest anlamdaki ettirgenlik özelliği de taşıyabilir.  
Ut-up al-ıp, kayra ut-kur-up iy-di-m,-de-di bala. 
(Jusubaliev 1981:37
Зocuk: yendim, daha yen-dir-ip galip geldim dedi. 
Bu tür örnekler diğer Türk lehçelerinde de 
mevcuttur.  (Sultanov 1992:15) Bağlamsal özellik-
lerinin tamamını sınıflandırmak zor olsa da  yine de 
iki kategoride değerlendirmek mümkündür. 
1. Eğer ettirgen etki edene zarar verecek ni-
telikte eylemi bildiren bir fiilden oluşuyorsa bu, 
serbest anlamdaki ettirgen özelliğini taşır. 
2. Eğer ettirgenlik durumu eylemin öznesine 
uygunluk arzediyorsa (bir sakınca göstermiyorsa)  
serbest ettirgen özelliğini taşır. (Tipologiya kau-
zativnıx konstruksiy 1969:31
Serbest ettirgenler iki yönlerini ortaya çıkarırlar.  
Bu iki yön özne ve nesne yönüyle birbirinden 
ayrılır.  Bu tür yapı ve özelliklerin sınıflandırılma-
sında bu yönler dikkate alınır. Serbest ettirgenlerin 
biçim ve özelliklerine bakalım: 
I.  Hal: Canlı referentlerin arasındaki ilişkiler.  
Ettirgen etken, etki edilen etkilenen eylemin öznesi. 
Bunun iki yönü vardır. 
1) ‘Yanlış’ yapmak: Etken rentsel anlamda 
etkilenen eylemin genellikle yapılışta verilmeyen 

60                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
obektisine tamamen uyar. Etki eden, durumu 
dikkate almaz.  
Al Eltereske say-dır-dı. (Sıdıkbekov 1989: 392
O, Elteres’e iğne vur-dur-t-tu. 
Ettirgen eylemin nesnesi, etki eden varlığın  bir 
parçası olarak referansal seviyede kısmi eşdeğer 
özellik taşır.    Bu  da  yapısal açıdan iyelik ekinden 
belli olmaktadır. 
 
Al kolun cılanga çak-tır-dı. 
O elini yılana sok-tur-du. 
Kozu karışkırga kuyrugun cul-dur-du. 
Kuzu kurda kuyruğunu kap-tır-dı. 
 
Başka Türk dillerinde olduğu gibi Kırgız dilinde 
de analitik (çözümsel) fiiller daha çoktur. –a/-y 
ortaç ve yardımcı fiillerden oluşur.  İkinci öğenin 
yardımcı diye adlandırılmasının sebebi mürekkep 
fiile anlamsal açıdan güçlendirerek (ek anlam 
vererek) eylemin nasıl olduğunun ya da modalsal 
anlamını vermektedir.  
Serbest anlamdaki ettirgen yapıda hareketin 
çabukluğunu, bir anda gerçekleştiğini ‘iy’, ‘ciber’, 
‘al’ gibi yardımcı fiillerle ortaya çıkarır.  (Kırgız 
adabiy tilinin grammatikası 1980: 339-342
Bügün at-ım-dın  cügön-ü-n şıpır-t-ıp iy-di-m 
(Sıdıkbekov 1986: 500
Bugün atımın koşumunu çal-dır-dım.  
Bazen bu tür yapılarda ettrigen eylemin 
beklenmediğini, çok çabuk olduğunu veya ettirgen 
nesnenin yanlışlık yaptığını belirleyici özel 
yapıların kullanılışı mümkündür.  
Цrn.: 
Ana, aygır kapıstan biröönö kolkosun bul-dur-
up iydi. (AT
İşte, aygır ansızın birine aort damarını  yırt-tır-
ıver-di. 
2) ‘İzin vermek’ Burada ettirgen durum kendi 
öznesine uygundur ve etki eden varlık sadece ona 
izin verme görevini üstlenir. Yukarıdaki duruma 
göre  sadece olayı gözleyici, durum değerlendirici 
pozisyonuyla ayrılmaktadır. 
Bek, koşundu tüştön-t-ölü. (Kasımbekov 1979: 
417)  
Bek (Bey), orduyu dinlen-dir-eli-m. 
Bazı durumlarda etkin ve serbest anlamdaki 
yapılar tümleçteki  hal ekleri ile farklılık arzeder. 
Serbest yapıda birinci tümleç (ettirgen eylemi 
gerçekleştireni) yükleme halinde, ikinci tümleç ise 
(etki edilen nesne) yönelme halinde olur. Etken 
yapıda ise tersine, birinci tümleç yönelme halinde 
ikinci tümleç ise yükleme halindedir. 
Biz a-nı at-ka min-giz-di-k. 
Biz o-n-u at-a bin-dir-di-k. 
Not: Kırgız dilinde ‘Koyudoru kısrağa bindir’ 
sözü var ve o kadını rezil etmek anlamını verir. 
(Yudahin 1985: 376) Burada tümleç bulunma 
durum eki alamaz. Çünkü bu halde ikinci tümleç 
yani etki edilen varlık kadındır.  
II.  Hal: Canlı ve cansız referanslar arasındaki 
ilişki. 
Bu ilişkinin birinci türünde subekt için hoş 
olmayan  eylemi bildiren geçişsiz fiiller sözkonusu-
dur. Bu değişiklikler belirli bir zamanın  geçmesiyle  
kendi kendiliğinden oluşmaya (gerçekleşmeye) 
başlar. Etken varlık burada yanlış, hoş olmayanı 
ortaya çıkarmaktadır. 
Teri-ni aşata  albagan cıldı-t-a-t, süttü uyuta al-
bagan iri-t-e-t.  
Deriyi tuzlayamayan (tabaklayamayan) çürü-t-
ür, sütü mayalamayan ekşi-t-ir. 
2) Etken varlık kendi yaptığı eylem sonucu, hoş 
olmayanı ortaya çıkarır. 
Alım kolun balkaga canç-tır-ıp aldı. 
Alim elini çekice parçala-t-tır-mış. 
 
Ettirgen Yapıların Başka Yan Anlamları 
 
Assistıv Anlam  
 
Türk dilleri ve onun içinde yer alan Kırgız 
dilinde genellikle subektlerin  ortak eylemi sonucu 
ortaya çıkmaktadır. (Kırgız adabiy tilinin gram-
matikası 1980: 351 
Men atama çöp çab-ış-tı-m. 
Ben babamla ot biзtim. 
Ettirgenle verilen assistiv anlamda ise belli bir 
sonuca ulaşmaya yönelik amaç sözkonusudur. 
 
(Tipologiya kauzativnıh konstruksiy 1969: 31
Böyle ettirgen yapıdaki fiiller az sayıdadır ve 
nadiren  bu fiiller aktanttarının yardımıyla  bu tür 
anlamı verirler. Burada etki edilen varlık şu veya bu 
şekilde eylemi gerçekleştiremediği için etki eden 
varlık yardım eden pozisyonundadır 
Biz uydu tuu-dur-du-k 
Biz ineği doğur-t-tu-k. 
 
Kempir kelindi tцrц-t-tь. 
Yaşlı kadın gelini doğur-t-tu. 
 
Enstrьmantal Ettirgen Anlam  
 
Burada subekt yaptığı eylemde herhangi bir 
araç, aleti (canlı, cansız) kullanır (Onu hareket 
etmeye zorlar).  
Bektaş Asantaydı atı menen omuroolo-t-tu. 
(Sıdıkbekov 1986:235
Bektaş, Asantay’ı atıyla sıkış-tır-dı. (atı-n-ı 
daya-t-tı).  

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          61 
 
Yukarıdaki örnekler faktitif anlamı vermektedir. 
Etken varlığın pozisyonunu bir tarafa bırakırsak 
biçimsel açıdan permissif anlam ortaya çıkmaktadır 
Akmat itti araba menen tepse-t-ip ketti. 
Akmat iti arabaya çiğne-t-ti. 
Enstrümantal etken anlam geçişli fiillerden 
yapılır. Etken biçimin bir türü olarak etkilenen 
varlık, amacı için doğal bir durum ya da varlıktan 
faydalanmaktadır. (Burada‚ "zorunlu kılma", "yarar-
lanma" sözkonusudur.) 
Bala köynöktü küngö kurga-t-tı. 
Çocuk, gömleğini güneşte kuru-t-tu. 
Ketmendi körükkö kızar-t-kıla. (Kasımbekov 
1979: 140)  
Bel (kazma) i körükte kız-dır.  
Burada eylem geçişsiz fiillerden oluşmaktadır. 
 
İteratif ya da İntensif Anlam 
 
Bazı durumlarda eylemin –dır eki işteşlik 
anlamı veren –ış ekiyle birleşip iteratif ya da 
intensif anlamı verir (Kırgız adabiy tilinin gram-
matikası, 1980: 345
böl-üştür- "birkaç parçaya böl" 
Dadabay egin-di bölüştürdü. (Cantöşev, 1978: 174
Dadabay ekin-i böl-üş-tür-dü.  
izde-ştir- "ara-ştır"; 
Men akça izde-ş-tir-di-m.  
Ben para ara-ştır-dı-m.  
oylon-uş-tur- «çok düşün»;  
Al bul iş-ti oylon-uş-tur-du.  
 
 
 
O bu işi çok düşün-dü.  
sura-ştır- «sor-uştur»;  
Kişilerden sura-ştır-ıp, bay özübektin üyün taap 
aldım. (KM)  
Adamlardan sor-uştur-up zengin Özbek’in evini 
buldum.  
Örneklerden de görüldüğü üzere burada işteşlik 
anlamı söz konusu değildir (çünkü eylemi bir şahıs 
yapmaktadır). Bu ettirgen fiillerde de bu şekildedir. 
Ama işteşliğin karşılıklı eylem anlamı korunmak-
tadır, bu da ayrı bir çalışmanın konusudur.  
_________________ 
1.  Zeynep Korkmaz. Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil 
Bilgisi). Ankara, 2003.  
2.  Burul Sagınbaeva. Azırkı türk tilderindegi morfo-
logiyalık paradigmatika (türk cana kırgız tilderi). Bişkek, 2006.  
3.  Tipologiya kauzativnıh konstruktsiy. Morfologiçeskiy 
kauzativ. Leningrad, 1969.  
4.  Kordi E.E. Modalnıe i kauzativnıe glagolı v sovremen-
nom frantquzskom yazıke. Leningrad, 1988.  
5.  Bulıgina 1982 - Bulıgina T.V. K postroeniyu tipologii 
predikatov v russkom yazıke // Semantiçeskie tipı predikatov. 
M., 1982, s.68-82.  
6.  Sultanov V.S. Valentnostnıye kategorii glagola v azer-
baydcanskom yazıke. AKD, Baku, 1992.  
7.  Kırgız adabiy tilinin grammatikası. Frunze, 1980.  
8.  Grammatika kirgizskogo literaturnogo yazıka. Frunze, 
1987.  
9.  AT - "Ala-Too"  
10. Jantöşev K. Kanıbek. Frunze, 1978.  
11. Jusubaliev K. Tolubay sınçı. Frunze, 1981. 
12. Kasımbekov T. Sıngan kılıç. Frunze, 1979. 
13. Kırgız makal-lakaptarı. Frunze, 1985.  
14. KM - "Kırgızstan madaniyatı"  
15. Sıdıkbekov T. Tandalmalar. Frunze, 1986. 
16. 
Sıdıkbekov T. Kök asaba. Frunze, 1989. 
 
 
 
Н. С. Алдашова, 
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ізденушісі 
 
ЕР МЕН ӘЙЕЛ ОБРАЗЫНА ҚАТЫСТЫ ГЕНДЕРЛІК ТЕҢЕУЛЕР 
 
 
Ер  мен  әйел  бейнесін  көркемдеген  теңеу-
лерді іріктеп, ж‰йелеп, гендерлік мәнін ашып 
көрсетуге  болады,  ол  ‰шін  «қазақ  тілінің  тұ-
рақты  теңеулер  сөздігі»  материалын  пайда-
ландық. [1. 319б] 
Теңеу  категориясы – б‰кіл  бейнелеу  көр-
кемдеу  тәсілдерінің  ішіндегі  ең  бастысы,  ең 
пәрмендісі. Бейнелеу тәсілдерінің барлығы да 
өз бастауын осы теңеуден алады.  Сондықтан 
болса керек белгілі бір ұлттың әдебиеттің бей-
нелеу,  көркемдік  ж‰йесі,  оның  көркем  ой-
лауының  ұлттық  ерекшелігі  б‰кіл  бедерімен   
к‰лкі  бояуымен  теңеу  категориясынан  анық 
айқын көрініп тұрады. [2. 3 б.]  
 
 
Соның  ішінде  ерекше  елеулісі – ер  мен 
әйел образына қатысты гендерлік теңеулер.  
Тіліміздегі  гендерлік  теңеулердің  басым 
көпшілігі  әйел  бейнесін  сұлулық  ұғымымен, 
ер  адам  бейнесін  ‰лкендік,  ірілік  ұғымымен 
байланыстыра  сипаттап  дараландырған.  Те-
ңеулерге  образ  болып  қолданылып,  әйел,  ер 
бейнелерімен  ассоциацияланатын  халық  ұғы-
мындағы  бейнелілік негізі – табиғат құбылыс-
тары,  төрт-т‰лік,  аңдар  мен  құстар,  өсімдік- 
тер,  аспан  шырақтары,  шаруашылық  тұрмыс, 
кәсіпке  байланысты  атаулар  т.б.  болса,  осы-
лардың  әрқайсысы  жыныс  өкілдерінің  ген-
дерлік  болмысын  ажыратып  суреттеуде  өз 

62                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
ішінен іріктеліп келіп, сан т‰рлі стильдік реңк 
алған.  Айталық, нардай атандай, өгіздей об-
раздары тек  ер адамға ғана қолданылса, сиыр-
дай  сөзі  тек  әйел  адамға  ғана  тән.  Мысалы,  
сонадай  жерде  қара  нардай  қаңқайып  Игілік 
кетіп  барады. (Ғ.  М‰сірепов);  сиырдай  қы-
зыңды неге жұмсамайсың? (Ө. Қанахин.)   бұл 
теңеулердің  мағыналары  бір–біріне  жақын 
болғанымен,  стилдік  реңктері,  эмоциялық 
бояулары  әр  т‰рлі.  Халқымыздың  сан  ғасыр  
мал өсіру кәсібімен айналысуы ер мен әйелге 
қатысты  көркем  образдар  тудыруға  т‰рткі 
болды.  Атап  айтқанда,  ерге  қатысты  гендер-
лік теңеулер: атан өгіздей, ерттеулі аттай, таң 
асырған тұлпардай  т.б.  образдарымен келсе, 
әйелге  қатысты  гендерлік  теңеулер:  бес  бие-
нің сабасындай,  ботадай, ту биедей бұлықсу, 
сиырдай,  жетім  лақтай,  т.б.  т‰рінде  келген.  
Мысал  келтірейік:  Таң  асырған  тұлпардай  
тұр қалшиып  жалғыз жігіт. (Қ. Аманжолов)  
Өгіздей  дөңкиген қара жөн  Дондағұл  мынау 
екі  балуан    грузчикті  қатар  соққысына  төзе 
алмады. (М.Ә);  Ботадай  нәзік,  с‰йкімді  екені 
анадайдан байқалып тұр. (Ғ.Мұстафин)  
Қазақ  баласының  с‰йегіне  сіңісті  салт-
дәст‰рінің  бірі – аңшылық,  саятшылық,  құс-
бегілік  өнер.  Әуелде  қыран  құс  атып,  аң  ау-
лау, тіршілік етудің  к‰н көрудің  қамы болса, 
кейін  келе  сауық  сайранға  ұласып  көркем 
өнер ретінде дамыған.  Осыған байланысты ті-
ліміздегі  гендерлік  теңеулердің  бірқатары  аң-
дар  мен  құстардың    табиғи  ерекшелігіне,  қи-
мыл әрекеттеріне негізделген.  Олар:  қырдың  
қызыл  т‰лкісіндей,  бұлғындай  бұраң  бел, 
ағашқа өрмелеген ақ тиіндей,  с‰йріктей сұлу, 
тоты  құстай  сылану, ‰кідей  желкілдеу,  ай-
дындағы  аққудай  деп 
әйелге  тән  сұлулықты, 
нәзіктікті  ерекшелесе;  жолбарыстай  дол-
дану,  барыстай  атылу,  тұрымтадай  алғыр 
деп 
ерге  біткен  қайтпас  жігер  мен  мұқаусыз 
қайратты суреттеуде  кеңінен қолданылады.   
Мысалдарға  ж‰гінсек:  Қырдың  қызыл  т‰лкі-
сіндей  құлпырып  тұрған  сұлу  келіншек)   Бұ-
рала басқан сайын бұлғындай бұраң белді қыз-
дың  тар  мықыны  былқ-сылқ  тербеле  т‰сті. 
Жәнібек  барыстай  атылып,  Қарабайды  ат 
‰стінен жұлып алған. [3]  
Қай  ұлт  болмасын,  өзінің  ұзақ  дамуы  та-
рихында эстетикалық ұғым т‰сініктеріне, ша-
руашылық  кәсібіне,  мінез  –құлық,  ырым – 
наным,  сат-дәст‰р  ерекшеліктеріне  байла-
нысты  с‰йкімді  образдары,  сөз  символдары 
олады. Мәселен, г‰л - нәзіктіктің, к‰н – асқақ- 
 
тықтың,  рухани  нұрлылықтың,  хор  қызы-сұ-
лулықтың,  аққу-сұлулықтың,  әсемдіктің  сим-
волы  болып  есептеледі.  Мұндай  образ  сим-
волдар  әсіресе  қыздың,  сұлу  қыздың,  жалпы 
әйелдің  гендерлік  бейнесін  суреттегенде жар-
қырай т‰седі.  Мысалы: «Қыз өңі бейне бір ұл-
біреген қырдың қызғалдағанына ұқсап кетті», 
«Таң  г‰лі  секілді  әдемі  қыз» «Жаннаттан 
шыққан  хорлардай»  т.б.  теңеулерді  келтіруге 
болады.   
Әйел  образының  көркемдік  әлемнің  қыр-
тыс–қабаттары,  ағыс  -толқындары,  құпия  ас-
тарлы мейлінше мол.  Әйел сұлулығының мың 
құбылған сан-салалы сыры қазақ ұғымындағы 
ең  қасиетті    нәрселерге  теңеледі,  ең  «с‰йкім-
ді»  нәрселермен  салыстырылады.[4, 85]  Мә-
селен, «жібектей ‰лбіреп тұрған ақ келіншек» 
«ақ  ж‰зі  ақықтың  көркіндей» «әйелдің  судан 
тұнық,  с‰ттен  ақ  көңілі»  тәріздес  гендерлік 
теңеулер әйелге тән көріктілік, нәзіктік, жұм-
сақтық, жадыраңқылық қасиеттерді айшықта-
ған.  
Ал ер адамның, жігіттің гендерлік тұлғасы 
батылдық  қасиетпен,  ерлік  қимыл  әрекетпен 
көріктеліп, табиғат құбылыстарының  ішкі ди-
намикасымен астасып жатады.  Табиғат құбы-
лыстары, жаратылыс суреттері,  гендерлік тең-
деулерде  жиі  ұшырасады.  Мұндай  теңеулер-
дің  қатарын  арқадан  соққан  борандай,  ала-
таудай  айбат,  теңіздің  толқын  шашқан  се-
ліндей,  асқар  белдей  ерлер,  соққан  желдей 
екпіндеу т.с.с толықтыра т
‰седі.  
Гендерлік  теңеулердің  бірқатары  жігіт-
тікке  тән  жастық  албырттықты,  алғырлық 
пен  өткірлікті    ерекшелеген.  Айталық болат-
тай  берік,  қорғасын  құйылғандай  зіл-зәрлі, 
семсердей өткір т.б.  Мысал келтірейік:  Жам-
болат  атына  сай  болаттай  берік,  құрыш 
білек,  асқан  шебер,  талантты,  ерж‰рек  бо-
лып өсті. (қазақ ертегілері) Мынау қалың бер-
меген, ж‰зіктің көзінен өткендей, қылыштай 
жас  жігіт,  анау  аққудың  көгілдіріндей  жел-
кілдеп өсіп келе жатқан б‰лдіршін қыз.  (С.М)   
Клим  өсті,  жетті,  жігіт  болды,  Семсердей 
өткір,  өжет,  болат  берен.  (Жамбыл)  келті-
рілген  мысалдардан  байқағанымыздай,  жігіт-
тің қайрат –жігері, өжеттігі, өтімділігі, аталған 
заттардың    беріктігімен,  мықтылығымен,  өт-
кірлігімен    ассоциаланып,  жігіттің  гендерлік 
бейнесін  к‰шейте  көрсеткен.  Көріктеу  тәсіл-
дерін  құбылтып  қолданудан  кейіпкерге  тән 
гендерлік  ерекшеліктер  синтаксистік  құры-
лымдағы  теңеулер,  метафоралық  теңеулер, 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          63 
 
эпитеттік  теңеулер,  метанимиялық  теңеулер 
арқылы танылады.   
Көріктеу  амалдарының  ішінде    теңеулер 
әйелдің  сұлулығын    бейнелейтін    актив  тәсіл 
болып  табылады.  Сұлулық,  әсіресе,  әйел  сұ-
лулығын  суреттеуден  қазақ халқының д‰ние-
танымын,  оның  өмірге  көзқарасын  анықтауға 
болады.  Әйелдің  сұлулығы    д‰ниедегі  ең  қа-
сиетті,  қадірлі,  с‰йкімді  заттар  мен  құбылыс-
тарға  теңестіріледі.  Көркем мәтінде  олар әр 
т‰рлі    тәсілмен  қолданылады.  Теңеудің    па-
раллелизм  тәсілінің  классик  ‰лгісі  болып  са-
налатын «Ер Тарғын» жырындағы  Ақж‰ністің: 
Бұқар  барсаң,  қолаң  бар,  Қолаңды  көр  де 
шашым  көр.  Зергер  барсаң  қасында  Алтын-
нан  соққан т‰йме бар, Т‰ймені көр де басым 
көр.  Молдаға барсаң  қасында Қиюлы жатқан 
қалам  бар,  Қаламды  көр  де  қасым  көр.  Әр 
шаһарға  қарасаң,  Құрулы  тұрған  к‰згі  бар, 
К‰згіні  көр  де  көзім  көр.  Самарқанд  барсаң, 
сандал  бар,  Сандалды  көр  де  тісім  көр.    Ұс-
таға  барсаң  қасында  Тартулы  жатқан  сымдар 
бар, Сымды көр де, қолым көр.  Тоғай барсаң, 
тоғайда  домаланған  қоян  бар,  Қоянды  көр  де 
жоным көр.  Қара жерге қар жауар, қарды көр 
де  етім  көр.  Қар  ‰стінде    қан  тамар,  Қанды 
көр де бетім көр – деген монологта сұлу әйел-
дің  көрікті  суреті  ғана  емес,  соны  жеткізіп 
тұрған қыздың  ақыл-парасаты, д‰ниетанымы 
көрініс табады.  
Тіл  ғылымында  теңеу  көркем  ойлаудың 
ұлттық  ерекшелігін  танытатын  бейнелі    кон-
струкция    болып  табылады.  Гендерлік  ерек-
шеліктерді    айқындауда  теңеулер    ерлер  мен 
әйел  затының  образын  ашуға  нақты  көмек-
теседі.  Ерлердің образын суреттеуде теңеулер 
негізінен,  жігіттердің  батырлығын,  дене  біті-
мін  т.б.  басшылыққа  алады  да,  оны  соған 
ұқсас екінші затқа ұқсату, салыстыру арқылы  
ерлерге тән ерекше  белгілердің сапасын арт-
тырады.  Мәселен, «Бәлен балуан кепті, т‰ген 
балуан  кепті!» - деген    к‰ңкілдердің  ішінде 
ауызға    ерекше  т‰скені  «Қара  қыпшақ  Қобы-
ланды  батырдың  ұрпағы–мыс    деген  «Т‰йе 
балуан» атанған біреу. Көріп қайтқандары  ол 
туралы  шошына сөйледі: 
 -  Білектері  адамның  санындай,  саусақ-
тары  білектей,  саны  кеудедей,  кеудесі  киіз 
‰йдей, құлағы тебінгідей, басы қазандай, аузы 
жырта қарыс, екі ерні – екі кес ет, т‰ксиген 
қабағын  біткен  қалың  қас  желкілдеп  кішкене  
көзін  жауып  тұр,  тұла  бойы  т‰ксиген  ж‰н, 
қылдары    жылқының  ту    құйрығынан    қат-
ты» бойының тұрқы  нар т‰йедей, екі иығына  
екі  кісі  мінгендей,  сөйлеген  сөзі    арыстанның 
к‰рілдегені  сияқты. (С.М.) 
‡зіндіде  балуанның білектері, саусақтары, 
саны,  кеудесі,  құлағы,  басы,  аузы,  екі  ерні, 
бойы,  екі  иығы,  сөйлеген  сөзі    оның  ерекше 
қасиетін  танытатын  белгілері  туралы,  сол 
ерекшеліктерді  екінші бір затқа теңеу,  салыс-
тырудың  гендерлік  тұрғыдан  ерекшелігі  та-
нылады.  Қарапайым  адамдарды  ерлер  мен 
әйелдер    тұрғысында  салыстырсақ,  олардың 
әрқайсысына  табиғат сыйлаған өзіне тән ана-
томия – физиологиялық    ерекшелігі  бар.  Ер-
лердің  дене  бітімі  ірі,  к‰ші  басым  екені  бел-
гілі.  Сондықтан  ер  балуанның  білігін  адам-
ның санына, саусағын білекке  т.б. теңеу  мет 
пен образдың  арасында ‰йлесім береді.  Егер 
балуан    әйел  адам  болса,  оған  дәл  сондай 
салыстыру, ұқсату берілмес еді.  Себебі адам-
ның  жыныстық  ерекшелігіне  байланысты 
предмет пен образдың арасында ‰йлесім,  бол-
майды.  Сондықтан  да  көркем  мәтінде  әйел 
затын  байланысты  теңеулер  көбінесе  олар-
дың  сұлулығын,  парасатын,  дене  бітімінің 
нәзіктігін  т.б. суреттейді.  Мәселен, Қасында 
отырған  қызға  қараса:  аршыған  жұмыртқа-
дай  аппақ  ж‰зді,  мөлдір  көзді,  мінезі  ойнақы 
біреу екен. (С.М.)        
Кейіпкердің    психофизиологиялық    ерек-
шелігін танытантын  теңеулер: 
Алтай  Баянауыл  емес,  Махмұт  болсаң  да 
жарар,  Сұлтан  бола  алмассың  деп,  қақтаған 
к‰містей    аппақ  маңдайын    аса  жарасымды-
лықпен    қиыла  араласқан  қара  қасын    кере 
кеңк-кеңк  к‰ліп алған. (О. Б) 
Махаббат  сезімін  танытатын  теңеулер: 
Адасқан  қаздай  қаңқылдап,  әбігерге  шығып, 
жар  іздеген    жабыңқы  ж‰рек    ойда  жоқта 
туласа,  есеңгіретіп  тастайды  екен,  Нұр-
машжан. (О. Б) 
Көңілсіздік жай-к‰йін  танытатын теңеулер:  
Г‰лшахра  езу  тартып,  аппақ  тістерін  
көрсетіп к‰лгенмен, көгілдір мұздай  көзі суық 
қалпы  қалды. (С. Ж‰нісов)  
Қазақ теңеулерінің гендерлік тілдік өрнегі 
портреттік суреттеулермен нақыштала т‰скен. 
Әйел  мен  ерге  тән  мінез-  құлық,  қимыл 
әрекет, тұлға тұрпат ерекшеліктерін көркемдік 
қырынан  тануда  портреттік  теңеулердің  рөлі 
к‰шті.   Атап көрсетсек, 
 
А) әйелдің гендерлік портреті

64                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
- дидар ж‰зі (беті): айнадай ай ж‰зі, ақша  
беті  айдындай,  майдағы  қызыл  г‰лдей    беті, 
аршыған ақ жұмыртқадай аппақ өңді; 
-  шашы:  торғындай  толқынды,  тал  шы-
бықтай  өрілген  қолаң  шашы,  жібектей  өріл-
ген қолаң шашы, с‰мбілдей қара шашы; 
-  мойны:  аққу  құстың  мойнындай,  ақ 
торғындай мойны;  
-  қасы-көзі,  кірпігі:  қарлығаштың  қана-
тындай  қап–қара  қасы,  айдай  сызылған  қас-
тары,  шолпандай  алтын  кірпігі,  қос  жұлдыз-
дай  қос  жанары,  тұнжыраған  қарақаттай 
көздері;   
- ерні: оймақтай ерте піскен б‰лдіргендей, 
қызғалдақтың  ‰лбіреген  жапырақтарындай 
әдемі; 
- тісі: меруерттей тісі, ақ маржандай тісі. 
-  төсі:  ақ  көбіктей,  қос  алмадай,  бұзыл-
маған алмұрт тәрізді  ақ төсі; 
-  саусағы:  мақпалдай  ақ  саусағы,  с‰йрік-
тей нәзік саусағы 
-  белі:  қылдай  жіңішке,  көк  шыбықтай 
солқылдайды  аш  белі,  тал  шыбықтай  бұраң-
дайды нәзік бел, тартқан сымдай нәзік белі; 
-  тұлға-тұрпаты:  жайықтың  боз  талын-
дай,  қамыстай  әдемі  тұлғасы,  аппақ  қардай 
денесі, ақтығы наурыздың ақша қарындай;  
-  лебізі,  к‰лкісі:  жаздың  лебіндей  лебізі,  
сыбызғыдай  жіңішке  даусы,  к‰містей  сың-
ғырлаған ‰н, к‰лкісі к‰міс қоңыраудай; 
- қимылы: жібектей жеңіл,  ақ мамықтай, 
ақша  бұлттай  нәзік,  оттай  ойнақшып,  сұқ-
сырдай сыланған, қаздай майпаңдаған; 
 -  мінезі: уыздай таза, балға ашытқан қы-
мыздай  тәтті,  жаздағы  таңдай  сызылған 
мінез,  аршылған  к‰містей  ақ  жарқын, ‰лбі-
реген толқындай нәзік ж‰ректі, бұлтсыз к‰н-
дей нәзік жайдары т.б т‰рінде бейнеленген.  
Тілімізде  әйелге  арналған  тұрақты  теңеу-
лердің    басым  көпшілігі  ақ  т‰спен,  ақ  т‰сті 
заттармен ассоциацияланады. Мәселен, ақ ма-
ралдай керілген, атқан таңдай аппақ ақ етің, 
аппақ  нұрдай  аққу  қыз,  жұмыртқадан  ақ 
келін,  ақ  к‰містей  сенің  ж‰зің,  жібектей 
‰лбіреп тұрған ақ келіншек, ақ мамықтай қыз 
тәріздес  теңеулер  әйелдің  дидар  сұлулығы 
мен  жан-д‰ние  әсемдігін  сипаттауда  ерекше 
орын алады.  
Ә) ер адамның гендерлік портреті

1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   61


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал