Казахский национальный



жүктеу 5.03 Kb.

бет1/61
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   61

 ISSN 1563-0223 
Индекс 75878; 25878 
 
ӘЛ-ФАРАБИ атындағы 
ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
 
 
ҚазҰУ 
ХАБАРШЫСЫ
 
 
ФИЛОЛОГИЯ  
СЕРИЯСЫ 
КАЗАХСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ  
УНИВЕРСИТЕТ имени АЛЬ-ФАРАБИ 
 
ВЕСТНИК  
КазНУ
 
 
СЕРИЯ  
ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ 
 
 
Алматы                                                               №1 (135)                                                                   2012 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1992 жылдың 22 сәуірінен бастап 
шыға бастады 
 
Тіркелу куәлігі № 766 
 
 
Редакциялық алқа: 
 
Әбдезұлы Қ. 
 (ғылыми редактор),  
Әбдиманұлы Ө.  
(ғылыми редактордың 
 орынбасары),  
Зуева Н. Ю. (жауапты хатшы),  
Әбішева У.К., Алтынбекова О.Б., 
Жолдасбекова Б.Ө., Есімова Ж.Д., 
Күркебаев К., Сағындық Н.Б.,  
Таева Р.М., Темірболат А. 
 
 
ҚазҰУ ХАБАРШЫСЫ 
 
ФИЛОЛОГИЯ СЕРИЯСЫ
 
 
№ 1 (135)
 
 
Шығарылымға жауапты  
С. М. Иманқұлова 
 
 
ИБ № 5718 
Басылуға 20.02.2012 жылы қол қойылды.  
Пішімі 70х110 1/16. Көлемі 29,66 б.т. Офсетті қағаз.  
Сандық басылыс. Тапсырыс № 291. 
Таралымы 500 дана. Бағасы келісімді. 
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 
«Қазақ университеті» баспасы. 
050040, Алматы қаласы, әл-Фараби даңғылы, 71. 
«Қазақ университеті» баспаханасында басылды 
 

 Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2012
 
МАЗМҰНЫ  
 
 
Бұл басылым профессор Талғат Сайрамбайұлы Сайрамбаевқа арналады 
 
ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ҒАЛЫМ ТҰЛҒАСЫ:  
ПРОФЕССОР Т. САЙРАМБАЕВТЫҢ ҒЫЛЫМДАҒЫ ІЗІ 
 
Өмірзақ Айтбайұлы. ПРОФЕССОР ТАЛҒАТ САЙРАМБАЙҰЛЫ САЙРАМБАЕВТЫҢ  
ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ ........................................................................................................... 3 
Сайрамбаев Т. ТІЛШІ-ҒАЛЫМ МӘУЛЕН БАЛАҚАЕВТЫҢ АЗАМАТТЫҚ, 
ҰСТАЗДЫҚ ҚЫРЛАРЫ ХАҚЫНДА ......................................................................................................... 5 
Ф.ғ.д., профессор Т. Сайрамбаев. ҰСТАЗ ЖӘНЕ ОНЫҢ ШӘКІРТТЕРІ ..............................................7 
Ф.ғ.д., профессор Т. Сайрамбаев. ТҰЛҒА. ЖАР. АНА ......................................................................... 11 
Шаймерденова Г. АСЫЛ МҰРАТ ЖОЛЫНДА ....................................................................................... 13 
Салқынбай А. Б. Т. САЙРАМБАЕВ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ СИНТАКСИСІ ................................................... 15 
Смағұлова Г. ТАЛҒАТ САЙРАМБАЙҰЛЫ:  КЕМЕЛДІК ПЕН КЕҢДІК ........................................... 18 
Тасымов А. ПРОФЕССОР Т. САЙРАНБАЕВ - ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІ 
СИНТАКСИС САЛАСЫНЫҢ БІЛГІРІ ....................................................................................................... 21 
Ермекова Т. Н. CИНТАКСИСТІК Ж‡ЙЕНІ ТҰТАСТЫРА ЗЕРТТЕУШІ ТҰЛҒА ............................ 23 
Әлісжан С. Қ. ПРОФЕССОР Т.САЙРАМБАЕВ ЖӘНЕ СӨЗ ТІРКЕСІ СИНТАКСИСІНІҢ  
КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ .................................................................................................................................. 25
 
Елеуова А. С. ПРОФЕССОР Т.САЙРАМБАЕВТЫҢ ЗЕРТТЕУЛЕРІНДЕГІ  
ҚАЗАҚ ТІЛІ СИНТАКСИСІНІҢ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ .............................................. 29 
Төлеуп М. М. Т. САЙРАМБАЕВТЫҢ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СӨЗ ТІРКЕСІ МЕН  
СӨЙЛЕМ СИНТАКСИСІ ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ ................................................................................. 31 
Жылқыбай Г. Т.САЙРАМБАЕВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СӨЗ ТІРКЕСІ ТЕОРИЯСЫНА  
ҚАТЫСТЫ ҰСТАНЫМЫ ............................................................................................................................ 34 
Қарабаева Х. Ә. ПРОФЕССОР Т. САЙРАБАЕВТЫҢ ҚАЗАҚ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫН  
ЗЕРТТЕУГЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІ ..................................................................................................................... 39 
Өтебеков С. СӨЙЛЕМ ЖӘНЕ ОНЫҢ БЕЛГІЛЕРІ ЖӨНІНДЕГІ Т.САЙРАМБАЕВТЫҢ 
ҚАҒИДАЛАРЫ ЖАЙЫНДА ........................................................................................................................ 42
 
 
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ӘЛЕМ БЕЙНЕСІ 
 
Абдрахманова Ж. Ә. ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕРДІҢ ПЛЕОНАЗМ ҚҰБЫЛЫСЫ  
АРҚЫЛЫ ҚАЙТА ЖАҢҒЫРУЫ ................................................................................................................. 46 
Аширова А. МЕҢГЕРІЛЕ БАЙЛАНЫСҚАН ЕСІМДІ СӨЗ ТІРКЕСІНІҢ Т‡РЛЕРІ .......................... 49 
Ақымбек С. ДАУЫСТЫ ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІНІҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ .................................................... 53 
К‰зекова З. С., Асылбаева М. А. САН ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӨРІСІ ТУРАЛЫ ..................... 55 
Taalaybek Abdiyev Doз.Dr. КIRGIZ DILINDE ETTIRGEN VE ANLAMSAL ЦZELLIKLERI ............ 58 
Алдашова Н. С. ЕР МЕН ӘЙЕЛ ОБРАЗЫНА ҚАТЫСТЫ ГЕНДЕРЛІК ТЕҢЕУЛЕР ........................ 61 
Әубәкірова А. Е. НЕОНИМДЕРІНІҢ ӨМІРЛІК КЕЗЕҢДЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ ........................ 65 
Әлімтаева Л. ҚОЗҒАЛЫС АТАУЛАРЫ РЕТІНДЕГІ ЕТІСТІКТЕРДІҢ ҚҰРАМЫ ............................ 69 
Байымбетова Р. КӨНЕ Т‡РКІЛЕРДІҢ МИФОЛОГИЯЛЫҚ Д‡НИЕТАНЫМЫНДАҒЫ  
ҰМАЙ ЖӘНЕ ҚҰТ ҰҒЫМДАРЫНЫҢ ТІЛДЕГІ КӨРІНІСІ .................................................................. 73 
Елікбаев Б. ЕСІМДІ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІНІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ-ТҰЛҒАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ 
ЖӘНЕ СЫҢАРЛАРЫ АРАСЫНДАҒЫ МАҒЫНАЛЫҚ БАЙЛАНЫС ................................................. 76 
Есматова М. Т. ОРАЛХАН БӨКЕЙ ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ  
ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ҚОЛДАНЫСЫ ............................................................................................... 80 
Оданова С. А. КІРМЕ Т‡БІР СӨЗДЕРДІҢ ‡НЕМДЕЛУІ ...................................................................... 85 
Омарова Б. А. АБАЙДЫҢ ҚАРА СӨЗДЕРІНДЕГІ ЕСІМДІКТІ ЕСІМДІ СӨЙЛЕМДЕР .................. 89 
Отарбекова Ж. К. ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІ МОРФОЛОГИЯСЫ МЕН СӨЗЖАСАМЫНДАҒЫ 
К‡РДЕЛІ ЕТІСТІК  МӘСЕЛЕСІ ЖАЙЫНДА ........................................................................................... 93 
Өмірбекова Р. Қ.  СИНТАКСИСТЕГІ ОРАЛЫМДАРДЫҢ ЕРЕКШЕ БІР ТҮРІ –  
ЕЛІКТЕУІШТІ ЕСІМШЕЛІ ОРАЛЫМ ЖАЙЫНДА ................................................................................ 96 
Жұмағұлова А. Ж. ЗЕРТТЕУДІҢ ЖАҢА НЫСАНЫ –  
Ғ. М‡СІРЕПОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ .................................................................................................... 99 
 
 
 
 

Жұмағұлова А. Ж. Ғ. М‡СІРЕПОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ РУСИЗМДЕРДІҢ ҚОЛДАНЫСЫ.................................................................................................................... 103 
Икрамова Э. ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНДЕГІ ИНВЕРСИЯ ...................................................................................................................................................................... 106 
Иманалиева Ғ. Қ. ЕЛІКТЕУІШТЕРДІҢ ЭМОЦИОНАЛДЫ  ҚЫЗМЕТІ .......................................................................................................................................................... 109 
Иманқұлова С. М. МОДАЛЬДІЛІК МАҒЫНАЛАРЫНЫҢ БЕРІЛУІ ............................................................................................................................................................... 113 
Исаева Ж. Т., Тәттібаева А. Е. АТАЛЫМ ЖАСАУДАҒЫ СӨЗДІҢ АССОЦИАЦИЯЛЫҚ МАҒЫНАЛАРЫ ....................................................................................... 116 
Куличенко Ю. Д. ЛЕКСИЧЕСКОЕ ВЫРАЖЕНИЕ ПЕРЦЕПТИВНЫХ ОБРАЗОВ  ПОЛИТИЧЕСКОГО ДИСКУРСА ..................................................................... 119 
К‰ркебаев К. ӨЛЕҢ МӘТІНІНДЕГІ  ЕТІСТІКТЕРДІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ  ТІРКЕСІМДІЛІГІ ................................................................................................................ 125 
Қадырқұлов Қ. ЖАҢА СӨЗДЕР МЕН ЖАҢА СӨЗ ҚОЛДАНЫСТАРДЫҢ АЙЫРЫМ БЕЛГІЛЕРІ ....................................................................................................... 127 
Қасым Б. Т‡РКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ К‡РДЕЛІ ЕТІСТІКТЕР МЕН АНАЛИТИКАЛЫҚ ФОРМАЛЫ ЕТІСТІКТЕР .................................................................................. 131 
Қайдарова Г. Қ. ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАРДЫҢ БУЫН ҚҰРАМЫНДАҒЫ АРТИКУЛЯЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ................................................................... 135 
Қошанова Н.Д. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ БАСТАУЫШТЫҢ ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕРДЕН ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ ..................................................................................... 138 
Супрун В. И., Мадиева Г. Б. СЕМАНТИКА СОБСТВЕННЫХ ИМЕН: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ ....................................................................................................... 141 
Медетбекова П. Т. МЕН/ БЕН / ПЕН / ЖӘНЕ ЖАЛҒАУЛЫҚ ШЫЛАУЛАРЫНЫҢ КВАНТИТАТИВТІ ТАЛДАУЫ ....................................................................... 145 
Мұхамеджанова А.Т. І.ЕСЕНБЕРЛИННІҢ «ҒАШЫҚТАР»  РОМАНЫНДАҒЫ МЕҢГЕРІЛЕ БАЙЛАНЫСҚАН ЕСІМДІ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ ............................ 148 
Өтебеков С. СӨЙЛЕМ ЖӘНЕ ОНЫҢ БЕЛГІЛЕРІ ЖӨНІНДЕГІ Т. САЙРАМБАЕВТЫҢ ҚАҒИДАЛАРЫ ЖАЙЫНДА ................................................................... 153 
Рысбай Б. Ә. НҰРПЕЙІСОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ СИНКРЕТИЗМ ҚҰБЫЛЫСЫ ............................................................................................................................ 156 
Сманова Б. Л. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ФАЗАЛЫҚ ЕТІСТІКТЕРДІҢ ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ...................................................................................................... 159 
Сырлыбаева Г. Т.  ҚАРСЫ МӘНДІ  ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ ............................................................................................................ 161 
C‰йінжанова Ж. К. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ МЕҢГЕРІЛЕ БАЙЛАНЫСҚАН ТІРКЕСТЕРДІҢ ЛЕКСИКАЛАНУЫ .................................................................................. 165 
Темірбекова Г. Қ. АТАУЛЫ СӨЙЛЕМДЕРДІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ЖӘНЕ ГРАММАТИКАЛЫҚ БЕЛГІЛЕРІ ......................................................................................... 168 
Тураева А. Т. ЖІКТЕУ ЕСІМДІКТЕРІНІҢ БЕЛГІЛІЛІК МӘНГЕ ҚАТЫСЫ .................................................................................................................................................. 171 
Шойбекова Ғ. Б. СӨЗЖАСАМНЫҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ ТӘСІЛІ .................................................................................................................................................................... 174 
Шыныбекова А. К. СӨЗ ТІРКЕСТІ  ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ  ЖАСАЛУЫ .................................................................................................................................. 177 
Чалтикенова Л. А. МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ВАРИАНТТАР МЕН СИНТАКСИСТІК ВАРИАНТТАРДЫҢ АРАЛАС КЕЛУІ ............................................................. 181 
Хасенова А. Н. ҚИМЫЛ ЕСІМДІ САБАҚТАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМДЕР .................................................................................................................................................. 185 
 
ТІЛ-ҚҰРАЛДЫҢ ТҰЛҒА ТОЛЕРАНТТЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ МАҢЫЗЫ 
 
 
Асанбаева С. А. ТІЛ ЖӘНЕ ӨМІР САЛАЛАРЫ, ЖАРНАМА САЛАСЫНДА ТІЛДІ ҚОЛДАНУДЫҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ ...................................................... 191 
Авакова Р. А., Баймухамбетова Э. М. ЕУРОПАДАҒЫ Т‡РКІТАНУ ҒЫЛЫМЫ: ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ БАҒЫТТАРЫ ............................ 195 
Авакова Р. А., Занадил Жулдыз  М. ҚАШҚАРИ «ДИУАНИ ЛҰҒАТ-ИТ-Т‡РІК»: ҚЫТАЙ Т‡РКІТАНУШЫЛАРЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІНДЕ ................................. 201 
Авакова Р. А., Сайлауова А. А. Т‡РКІ МИФОЛОГЕМАЛАРЫ: ХАЛЫҚ САНАСЫНЫҢ МӘДЕНИ-РУХАНИ ТЕТІГІ .................................................................. 203 
Әбдірешова Ә. Б. БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫНДАҒЫ ҚҰҚЫҚ ҚОРҒАУ ТАҚЫРЫБЫ ................................................................................................... 208 
Әмірова М. КӘСІБИ ТІЛДІ ‡ЙРЕТУДЕГІ КОММУНИКАТИВТІК БАҒЫТ .................................................................................................................................................. 211 
Әбдіғалимова Ж. Т‡РКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ ТОПОНИМИКАЛЫҚ АТАУЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ НЕГІЗДЕРІ ...................................................................................... 213 
Байболат Л. Б. ҚАЗАҚ ТІЛІН ЕКІНШІ ТІЛ НЕМЕСЕ ШЕТ ТІЛІ РЕТІНДЕ МЕҢГЕРУ ТАЛАПТАРЫНЫҢ  
МАЗМҰНЫН ЖАСАУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ .................................................................................................................................................................................... 216 
Балабекова Қ. Ш. CӨЗ ТІРКЕСТЕРІН ДАМЫТА ОҚЫТУ ................................................................................................................................................................................. 219 
Бектемирова С. Б., Әуесхан Р. ОРАЛМАН ҚАЗАҚТАРДЫҢ ЖЕРГІЛІКТІ ХАЛЫҚ ТІЛІНЕ БЕЙІМДЕЛУІ ....................................................................................... 222 
Байымбетова Р. КӨНЕ Т‡РКІЛЕРДІҢ МИФОЛОГИЯЛЫҚ Д‡НИЕТАНЫМЫНДАҒЫ ҰМАЙ ЖӘНЕ ҚҰТ ҰҒЫМДАРЫНЫҢ ТІЛДЕГІ КӨРІНІСІ........... 225 
Бұлдыбай А. С. ЖЫРАУЛЫҚ, ЖЫРШЫЛЫҚ ӨНЕР .......................................................................................................................................................................................... 228 
Д‰йсенғазин Д. М. ТЕСТ ЖАСАУДЫҢ ТАРИХЫ МЕН ТЕОРИЯСЫ ............................................................................................................................................................. 232 
Ергубекова Ж. ЭТНОМӘДЕНИ «БАТЫР» КОНЦЕПТІСІНІҢ ГИПЕРБОЛИКАЛЫҚ Т‡РДЕ СУРЕТТЕЛУІ ...................................................................................... 234 
Ж‰сіпова Б. Т‡РКІСТАН ТҰРҒЫНДАРЫ ТІЛІНДЕГІ ТАҒАМ АТАУЛАРЫНА БАЙЛАНЫСТЫ СӨЗДЕР ....................................................................................... 237 
Ильясова Н. СӨЙЛЕУ ҰҒЫМЫНЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ МӘНІ ............................................................................................................................................................... 240 
Исаева Ж. Т., Тәттібаева А. Е. КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ТІЛІНДЕГІ КЕЙБІР ЛЕКСИКАЛЫҚ БІРЛІКТЕРДІҢ  
ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ............................................................................................................................................................................................................................... 244 
Көпбаева Ж. МӘТІННІҢ ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ РЕТІНДЕ ЕРЕКШЕЛІГІ .............................................................................................. 247 
Қалымбетова А. Ж. ЛЕКСИКА-ГРАММАТИКАЛЫҚ БӨЛІК БОЙЫНША ҚАЛЫПТАСАТЫН БІЛІК-ДАҒДЫЛАР ...................................................................... 249 
Қамаева С. А. МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ ОҚЫТУДАҒЫ ТҰЛҒАЛАР ТАҒЫЛЫМЫ ...................................................................................................................................... 252 
Құрманаева А. Ж. ІСҚАҒАЗДАР ТІЛІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН НЕГІЗГІ Т‡РЛЕРІ ............................................................................................................................. 255 
Құлмамырова Ж. Қ. АНЫҚТАУЫШ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ  ҚАЗІРГІ АРАБ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ................................................ 259 
Құзар Ж. «АҚ  ЖӘНЕ ҚАРА» КОНЦЕПТІСІНІҢ ҚАЗАҚ-АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ЛИНГВОМӘДЕНИ СИПАТЫ................................................................... 262 
Мамаева М. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СТАНДАРТТАРҒА СӘЙКЕС ТІЛДІ ОҚЫТУДАҒЫ ЖАҢА БАҒЫТ ................................................................................................... 266 
Молдакашева Б., Мақышева К. МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ  ҚАЗАҚ АУДИТОРИЯСЫНДА ОҚЫТУДЫҢ ТЫҢ ӘДІСТЕРІ .............................................................. 269 
Мағжан С. ЫМ ТІЛІ ЖӘНЕ ТАБИҒИ ТІЛ ............................................................................................................................................................................................................... 271 
Мұхамеджанова А., Ахметова Т. КӘСІБИ ЛЕКСИКАНЫ МЕҢГЕРТУДІҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ ........................................................................................................... 274 
Мекебаева Л. А. КӨРКЕМ СӨЗДІҢ ЗЕРГЕРІ .......................................................................................................................................................................................................... 279 
Нұрәділ Н. ЖАЗУШЫ СӘБИТ МҰҚАНОВ ЖӘНЕ ОҚЫРМАН (С. Мұқанов хаттары негізінде) .............................................................................................................. 282 
Нұржанова Б. Н. АРНАЙЫ МАҚСАТТА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ТІЛ МӘСЕЛЕСІ .......................................................................................................................................... 285 
Нұржігітова Г. МАМАНДЫҚПЕН БАЙЛАНЫСТЫРА ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ ......................................................................................................... 288 
Рахимова А. М. АДАМНЫҢ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫҚ СИПАТЫ: ШЕШЕНДІК СӨЗ ӨНЕРІ ..................................................................................................................... 291 
Рысбаева Г. «КӨК БӨРІ» ЖӘНЕ «АЮ» ТОТЕМІНЕ ҚАТЫСТЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ ................................................................... 295 
Сатбекова А. А. ЖОБАЛАЙ ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ НЕГІЗІНДЕ МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ САПАЛЫ ОҚЫТУДЫҢ СЕНІМДІ ТҰҒЫРЛАРЫ ................. 299 
Саткенова Ж. Б. ҰЛТТЫҚ КОНЦЕПТІЛЕРДІҢ ЛИНГВОКОГНИТИВТІК ҚҰРЫЛЫМЫ ....................................................................................................................... 302 
Сансызбаева Д. Б., Шайкенова А. Ж. КӘСІБИ ҚАЗАҚ ТІЛІН МЕҢГЕРТУДЕГІ МӘТІН Т‡РЛЕРІ ....................................................................................................... 306 
Сарсекеева А. А. ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ЖАЛҚЫ ЕСІМДЕРДІҢ ЛИНГВОКОГНИТИВІК АСПЕКТІЛЕРІ ................................................. 309 
Сейдімханова Т. Б. С.СЕЙФУЛЛИННІҢ  «ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ»  ОҚУЛЫҒЫ ӨЗ ЗАМАНЫНЫҢ ОЗЫҚ ОЙЛЫ ТУЫНДЫСЫ ................................................... 314 
Доц. Др. Бурул Сагынбаева  УНУТУЛУП БАРАТКАН УЛУТТУК МУРАСТАР 
(КЫРГЫЗ ТИЛИНДЕГИ «КОШТОШУУ» ЭТИКЕТ БИРДИКТЕРИНИН УЛУТТУК ӨЗГӨЧӨЛ‡КТӨР‡) ........................................................................................... 317 
Таласпаева Ж. С., Сабитова Ә. Д. ҒАБИТ М‡СІРЕПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ МАТЕРИАЛДЫҚ ЖӘНЕ  
РУХАНИ МӘДЕНИЕТ АТАУЛАРЫ .......................................................................................................................................................................................................................... 323 
Тумабаева А. ЖАСТАР ТІЛІНІҢ СУБМӘДЕНИ ТАБИҒАТЫ ........................................................................................................................................................................... 328 
Тұрсынбайқызы М. ҚАЗАҚ ОНОМАСТИКАСЫНЫҢ ӨЗГЕ ТІЛГЕ АУДАРЫЛУ МӘСЕЛЕСІ ............................................................................................................. 332 
Тікенбай Г. АУДАРМА ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ РЕТІНДЕ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ МӘСЕЛЕЛЕРІ ............................................. 337 
Т‰сіпқалиева Р., Таңсықбаева Б. М. ҚАЗАҚ ТІЛІН МАМАНДЫҚПЕН ҰШТАСТЫРЫП  ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖАҚТАРЫ ................................................... 340 
Шаханова Р. Ә., Тымболова А. О. КӨПТІЛДІ МӘДЕНИ ТҰЛҒАНЫҢ ҰЛТТЫҚ СИПАТЫ ................................................................................................................... 343 
Ақбұзауова Б. ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕГІ ЕСІМШЕЛІ ҚҰРЫЛЫМДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ АУДАРУ ............................................................................... 346 
Найманбай А. Р. Ж. ӘЛМАШҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДЕГІШ-БЕЙНЕЛЕГІШ ҚҰРАЛДАРДЫҢ СТИЛЬДІК ҚЫЗМЕТІ ............................. 349 
Өтемісова Г. Ж. АҚЫН-ЖЫРАУЛАР ТІЛІНДЕГІ КӨНЕРГЕН АТАЛЫМДАРДЫҢ 
СИНОНИМДІК ТӘСІЛДЕР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛУЫ (Ерімбет пен Нұртуған шығармалары бойынша) ..................................................................................................... 351
Нұртазина А. Ө. ҚОС СӨЗДЕРДІҢ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ............................................................................................................................. 354   

ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ҒАЛЫМ ТҰЛҒАСЫ:  
ПРОФЕССОР Т. САЙРАМБАЕВТЫҢ ҒЫЛЫМДАҒЫ ІЗІ 
 
НАУКА И ЛИЧНОСТЬ УЧЕНОГО:   
НАУЧНЫЕ СЛЕДЫ ПРОФЕССОРА Т. САЙРАМБАЕВА 
 
 
 
 
 
 
Өмірзақ Айтбайұлы, 
филология ғылымдарының докторы, 
профессор, ҚР ҰҒА-ның академигі 
 
ПРОФЕССОР ТАЛҒАТ САЙРАМБАЙҰЛЫ САЙРАМБАЕВТЫҢ 
ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ 
 
 
Талғат Сайрамбайұлы 1937 жылы 19 ақпанда 
Оңт‰стік Қазақстан облысы, Бәйдібек ауданы, 
Жиенқұм  ауылында  д‰ниеге  келген.  Әкесі 
Қонысұлы  Сайрамбай  ақсақал  өз  ортасының 
беделді  кісісі  болған.  Ал  анасы – Қарашаш 
көрікті  әрі  сабырлы  кісі  болады.  Анасынан 
ерте  айырылған  Талғат  Ұлпа  атты  аса  мейі-
рімді  екінші  анасының  тәрбиесінде  өседі.  Он 
төртке  келгенде  әкесі  д‰ниеден  өтіп,  алдағы 
арман – д‰ниеге Талғат Сайрамбайұлының өз 
еңбегімен,  өз  қабілетімен,  өз  жолымен  сапар 
шегуіне тура келеді.  
Онжылдықты  Арыс  қаласындағы  мектеп-
интернатта  бітіріп,  бір  жылдан  соң  М.Әуезов 
атындағы  Шымкент  пединститутының  фило-
логия факультетіне т‰сіп, оны 1961 жылы ой-
дағыдай бітіреді.  
Ғылым  жолына  т‰су  сапары  Қазақстан 
Ұлттық  Ғылым  академиясының  Тіл  білімі 
институтының  аспиранты,  профессор  Мәулен 
Балақаевқа шәкірт болуынан басталады.  
Талғат Сайрамбайұлының ғылыми-педаго-
гикалық еңбек жолы Қызылорда қаласындағы 
(1965-1971)  қазіргі  Қорқыт  Ата  университе-
тінде  басталды.  Содан  кейінгі  қызметі  негі-
зінен  Қазақ  ұлттық  университетінде (1971-
2009)  өтті.  Алматыда  өз  алдына  шаңырақ  кө-
терген  «Қайнар»  университетінде  де (2002-
2009) қосымша профессорлық лауазымда қыз-
мет атқарды.  
Талғат Сайрамбайұлының шығармашылық 
жолына келсек, ең басты еңбектері 1967 жылы  
қорғаған «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім мен 
сан  есімнің  етістікпен  тіркесі»  атты  канди- 
 
даттық  диссертациясы  мен 1984 жылы  қор-
ғаған  «Қазіргі  қазақ  тіліндегі  к‰рделі  сөз  тір-
кестерінің  құрамдық-семантикалық  типтері» 
атты  докторлық  диссертациясы.  Талғат  Сай-
рамбайұлы  не  жазса  да  сол  нысаналы  тақы-
рыбы – сөз  тіркесі  мәселесі  туралы  жазды. 
Сондай-ақ сөз тіркесі жайлы жазылған еңбек-
терді талдап, авторлық көзқарастарын қолдап, 
қалайда осы тақырыптың көкжиегін кеңейтуге 
ерекше  ниетті  ғалым  болды.  Өзінің  жетекші-
лігімен  қорғаған 38 ғылым  кандидаты  мен 3 
ғылым  докторының  да  зерттеу  жұмыстары-
ның басым бөлігі осы сөз тіркесі мәселесі бо-
латын.  
Талғат  Сайрамбайұлы  Сайрамбаев  қазақ 
тіл  білімі  синтаксис  саласының  ішіндегі  сөз 
тіркесі мәселесімен т‰бегейлі айналысты. Осы 
мәселеге өзінің барлық шығармашылық еңбе-
гін,  кандидаттық,  докторлық  диссертацияла-
рын, 15-ке тарта монографиялық зерттеулерін, 
230-ға тарта ғылыми мақалаларын арнады. 
Жұмыстарының  ішінде  жеке  өзінің  автор-
лығымен  шығарғаны 12 еңбек  (монография-
лар,  оқу  құралдары), 7-8 еңбек  қосымша  ав-
торлықпен  шыққан  оқу  құралдары, 5-6 еңбек 
қосымша  авторлықпен  шыққан  сөздіктер, 
қазақ  тілі  тілашарлары, 14-і  әдістемелік  құ-
ралдар (әдістемелік нұсқаулар, пәндік бағдар-
ламалар).  Одан  басқалары  ғылыми  мақалалар 
болып табылады.  
Қазақ  тіл  білімі  тарихында  сөз  тіркесі 
мәселесі – соңғы 50-60 жыл  көлемінде  ғана 
зерттеле  бастаған  жаңа  бағыт.  Бұл  мәселеге 
синтаксис  мамандарының  көпшілігі  арнайы 

4                                                                           ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №1(135).2012 
 
бет  бұрған  жоқ  еді.  Ал  тіл  білімімен  айна-
лысқан  әрбір  ғалым  халық  танымына  жақын 
мәселелерді  бұл  ілімнің  барлық  саласы 
бойынша  жан-жақты  зерттеді,  тереңдетті, 
толықтырды,  тілдің  біртұтас  заңдылығын 
қалыптастырды.  Келешекке  мұра  етіп  қал-
дырды.  
 Сөз  тіркесі  мәселесіне  синтаксисте  бір 
ғалым ғана білек сыбана кіріскен болатын. Ол 
әйгілі  ұстаз – ҚР  Ұлттық  Ғылым  академия-
сының  корреспондент  м‰шесі,  филология  ғы-
лымдарының  докторы,  профессор  Мәулен 
Балақаев еді. 
Ол  кісінің  шәкірті  Т.Сайрамбаевтың  да 
шығармашылық жұмысының дені – сөз тіркесі 
мәселелері. Атап айтқанда,  «К‰рделі сөз тір-
кестерінің кейбір мәселелері» (1976), «Қазіргі 
қазақ  тіліндегі  к‰рделі  сөз  тіркестері» (1981), 
«Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі» (1991), 
«Сөйлемнің  тұрлаулы  м‰шелері» (1996), «Син-
таксис  туралы  ойлар» (1996), «Синтаксистің 
кейбір мәселелері» (2004), «Жақ категориясы-
ның функционалдық көрінісі» (2005), т.б. оқу 
құралдары мен «Мәулен Балақаев» атты зерт-
теу-эсселік монографиясы (2007) жарық көрді.  
Талғат  Сайрамбайұлының  «Мәулен  Бала-
қаев»  атты  монографиялық  еңбегі  профессор 
М.Балақаевтың 1939-1992 жылдар  аралығын-
да  шыққан  еңбектеріндегі  сөз  тіркесі  мәсе-
лесін  талдап,  жинақтап,  б‰гінгі  к‰нмен  ‰йле-
сімді  етіп  жалғастырған.  Сөз  тіркесі  мәселесі 
–  М.Балақаевтың  кандидаттық  та,  докторлық 
та жұмыс тақырыбы емес, ғалымның қазақ тіл 
білімін  дамытудағы  жаңа  көзқарасы.  Сөз 
тіркесі  мәселесі  зерттеуді  к‰тіп  тұрған  тілдік 
құбылыс  екенін,  бұл  мәселені  М.Балақаев  
дөп  басып  қолға  алғанын,  оны  ерінбей  зерт-
теп,  жалықпай  жазғандығын  тарихи  жылдар 
бойынша  Т.Сайрамбаев  аталған  еңбегінде 
жан-жақты ашып көрсеткен.  
Талғат Сайрамбайұлы – осы ұстаздың шә-
кірті.  Ол  ұстаз  ілімін  жалғастыра,  дамыта, 
жетілдіре  ж‰ріп,  өмірінің  соңына  дейін  осы 
идеяны  насихаттады,  өз  шәкірттері  арқылы 
тереңдете т‰сті. 
Профессор  Т.Сайрамбаев  қоғамдық  жұ-
мыстарды  да  бір  кісідей  әділ  де  шебер  ат-
қарған қайраткер болды. ҚазҰУ-де қызмет ат-
қарған 38 жылының  бір  бөлшегі  жалпы 
университеттің  дайындық  бөлімінің  деканы 
және  орынбасары  болып  істеген 6 жылында 
ауыл  жастарын,  білімнен  қол  ‰зіп  қалған 
жастарды  жоғары  білімге  тартуда  көп  еңбек 
етті.  Әрбір  талапкердің  өндірістегі  ерен 
еңбегін,  армия  қатарындағы  айбынды  істерін 
бағалап, бір де бірін кейін қайтармай, олардың 
университет студенті болуына барлық көмегін 
жасағанын  дайындық  бөлімінде  оқып,  кейін 
лауазымды  қызметте  ж‰рген  тұлғалар  жыр 
қылып айтып ж‰ргенін талай естідік. Бірнеше 
жыл  өзі  қызмет  ететін  филология  факуль-
тетінің партия ұйымының хатшысы, өзі ашып, 
өзі  топтастырған  қазақ  тілі  кафедрасының 10 
жыл меңгерушісі болып қызмет атқара ж‰ріп, 
көптеген шәкірттерді ғылымға баулыды. 
Әрбір  талапкерді  ғалым  етіп  шығару  оңай 
шаруа  емес.  Әркімнің  қабілетіне  орай  тақы-
рып  таңдау,  оның  ғылыми  жоба-жоспарын 
жасау,  сол  мәселе  бойынша  ауқымды  кеңес 
беру, сол тақырыпқа қызығушылығын ояту да 
Талғат  Сайрамбайұлының  кезекті  шаруасы 
болатын.  Одан  соң  жазылған  жұмыстың  жа-
рияланымын,  оның  сауаттылығын  бақылап, 
әрбірінің  дер  кезінде  қорғауын  мұқият  қада-
ғалап  отыратын.  Ең  бастысы,  диссертанттың 
ғылымға  қосар  жаңалығына  көзі  жетпейінше 
тынымсыз  жұмыс  ж‰ргізетін.  Ал  олардың 
қорғау  сәтінде  де  қиналыс  аз  болмайтын. 
Балапанын  қорғаған  құс  секілді  қиындықтар-
ды бастан кешіретін. Қашан қорғалған жұмыс 
Жоғары  аттестациялық  кеңестен  бекіп  кел-
генше көңілі орнына т‰спейтін ұстаз болды.  
Т.Сайрамбайұлының әрбір шәкіртінің қор-
ғаған  ғылыми  жұмыстарының  қай-қайсысын-
да да ұстаздың пікірі өшпестей өріліп жатады. 
Ол  шәкірттер  ойымен  өрбіп,  жалғасып  кете 
береді... 
Профессор Талғат Сайрамбайұлы өзінің 44 
жыл оқытушылық жұмысындағы ең с‰йікті ісі 
–  студенттерге  дәріс  беру,  т‰рлі  формадағы 
сабақтар  өткізу  жұмысы  еді.  Ұстаздың  терең 
мәнді, мазмұнды лекциялары, тартысты сабақ-
тары  әрбір  студенттің  біліміне  білім  қосып, 
сол  ғылымды  қабылдауға  деген  танымдық 
белсенділігін арттырып отыратын. Көбіне сту-
денттерді  шығармашылық  жұмысқа  баули-
тын.  Б‰гінгі  ғылым  кандидаты  болып  ж‰рген 
шәкірттерінің  көпшілігі – өзінің  сабақ  берген 
бұрынғы студенттері.  
Б‰гінгі  студенттер,  магистранттар  және 
кең  байтақ  Қазақстанның  жер-жерінде  қазақ 
тілі  мен  әдебиетінен  сабақ  беріп  ж‰рген  әл-
Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін 
бітірген  мұғалімдер  мен  жас  ғалымдар  білім 
берудегі  с‰йікті  ұстаздары  Талғат  ағайлары-
ның  есте  қаларлық  ‰лгілі  сабақтарын  және 

Вестник КазНУ. Серия филологическая, №1(135).2012                                                                          5 
 
ұстаздың  өз  білгенін  жастарға  ‰йретуге  құш-
тарлығын,  тіл  ғылымының  тылсым  сырын, 
бай  қазынасын  жастарға  ‰лестіруге,  бөліп  
беруге  асыққан  ағартушылық  ынтасын  шә-
кірттері  әзір  ұмыта  қойған  жоқ,  ұмытпайды 
да.  
Мәскеуден  берілген  «Отличник  высшей 
школы  СССР» (1986 жылдың  мамыр  айында) 
және  «Қазақстан  Республикасы  білім  беру 
ісінің  құрметті  қызметкері» (2009 жылдың 
сәуір  айында)  деп  аталатын  атақтары  ол  кісі-
нің еңбегінің жемісі.   
Талғат  Сайрамбайұлы  Сайрамбаев – ғы- 
 
лымда  да,  өмірде  де  ‰лкен  мұра  қалдырған,  
адалдықпен,  пәктікпен,  тынымсыз  еңбекпен 
отбасына  да,  еңбек  еткен  ортасына  да,  әрбір 
шәкіртіне  де  сарқыла  тағылым  берген,  әрбір 
дос-жаранына  қимастай  тұлға  бола  білген  ар-
дақты әке, асыл ата, жақсы жар, адал дос және 
ғалым-ұстаз.  
Аяулы  ұстаз,  көрнекті  ғалым,  жастарға 
жақсы  аға,  жаны  жайсаң  қадірлі  дос  Талғат 
Сайрамбайұлы  Сайрамбаев 2009 жылдың 20 
қарашасында 73 жасында д‰ниеден өтті. Оның 
есімі  әріптестері  мен  шәкірттерінің,  туған-
туыстарының есінен шықпайтыны хақ.  
 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   61


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал