К а з а қ поэзиясының т а р и х ы н д а ғ ы ең с о қ т а л ы



жүктеу 107.98 Kb.

Дата18.01.2017
өлшемі107.98 Kb.

К а з а қ поэзиясының  т а р и х ы н д а ғ ы ең  с о қ т а л ы 

т ұ л ғ а л а р д ы ң бірі  Б ұ к а р  ж ы р а у д ы ң өмірі мен твор-

чествосы  А р қ а өңірімен тығыз байланысты. Сүйегі 

Д а л б а  т а у ы н ы ң етегінде, яғни 

қ азірг і әкімшілік -

территориялық бөлініс бойынша  Қ а р а ғ а н д ы облы-

сының  О з е р н ы й  с е л о л ы қ Советіне  қ а р а с т ы  С а д ы қ 

атты көкорай  ш а л ғ ы н д ы  қ ы с т а у д ы ң  м а ң ы н д а .  Б ұ л 

тарихн дәлелденген  ф а к т і . Әрине  ж а з у - с ы з у ы бол-

маған дәуірдегі  қ а з а қ т ы ң  а т а қ т ы 

ұ л - қ ы з д а р ы н ы ң 

т о л ы қ өмірбаянын келтіру бүгінде мүмкін емес. Де-

генмен әдебиетші,  т а р и х ш ы  ғ а л ы м д а р ы м ы з бен зерт-

теушілеріміздің тірнектеп  ж и н а ғ а н деректері арқы-

лы  х а л қ ы м ы з д ы ң бес ғасырға  с о з ы л а т ы н бертінгі 

тарихы  ж ө н і н д е  т ұ ж ы р ы м д ы пікір  қ а л ы п т а с қ а н ы 

мәлім. Соның  а й ғ а ғ ы ретінде Асан  қ а й ғ ы д а н бас-

т а л а т ы н  а қ ы н - ж ы р а у  ш ы ғ а р м а л а р ы н ы ң «Бес ғасыр 

ж ы р л а й д ы » атты  ж и н а ғ ы екі рет  ж а р ы қ көрді. 

Міне осындай аз да болса аса  б а ғ а л ы  д е р е к т е р 

бойынша  А р қ а үшін ғана емес, бүкіл  қазақ  с а х а р а -

сына  а р д а қ т ы  Б ұ к а р  ж ы р а у д ы ң өмір  ж о л ы мен 

ж ы р а у л ы қ дәстүріне шолу  ж а с а п көрелік. 

Ж ы р а у д ы ң  т ұ ң ғ ы ш  б и о г р а ф ы , белгілі  ф о л ь к л о р и с т 

М ә ш һ ү р  Ж ү с і п Көпеевтің  а й т у ы н ш а  Б ұ қ а р  ж ы р а у -

дың әкесі  — Қ а л қ а м а н  б а т ы р ,  а р ғ ы руы — Арғын, Ар-

ғын ішінде  Қ а р ж а с ,  Қ а р ж а с ішінде  — А л т ы н т о р ы . 

Қ а л қ а м а н — с о л Алтынторыны ң  б а л а с ы .  О л  е л билеу -

ші  ш о н ж а р емес,  ж а у г е р ш і л і к  з а м а н д а көзсіз ерлі-

гімен аты  ш ы қ қ а н  б а т ы р болған.  Ж ы р а у д ы ң  ж а с -

тық шағы,  қ а н д а й өмір өткелдерінен өткендігі бізге 

беймәлім. Кейбір деректерге 

қ а р а ғ а н д а ты м ерт е 

көтеріліп, Тәуке хан тұсында-ақ  қ а б ы р ғ а л ы би бол-

ған. Тәукенің 1680  ж ы л д а н 1718  ж ы л ғ а дейін хан-

д ы қ  қ ұ р ғ а н ы  т а р и х т а н мәлім.  Е н д е ш е оның  д ә у і р -

леп  т ұ р ғ а н кезінің соңғы 10—15  ж ы л ы  ш а м а с ы н д а 

Б ұ х а р да жігіт ағасы болып, ел  б а с қ а р у ісіне ара-

ласкан, сөз өнерінің өрен жүйрігі  а т а н ғ а н ы күдік 

т у д ы р м а й д ы.  О с ы тұста өз  з а м а н д а с ы Үмбетей  ж ы -

раудың Б ұ қ а р туралы айткан мына жырынан үзін-

ді келтіре кеткен  ж е н  ш ы ғ а р : 

Б ұ л б ұ л  қ ұ с т а й  с а й р а д ы ң , 

Тоты көрсең  ж а й н а д ы ң , 

Көріктей басқан күпілдеп, 

Көмекейің  б ү л к і л д е п , 

Сөйлер сөзден  т а й м а д ы ң . 

Т ә у к е н і ң болып  ж а р ш ы с ы , 

Х а л қ ы ң н ы ң болып  з а р ш ы с ы , 

Б е л д і бекем  б а й л а д ы ң . . , 

Б ұ л Үмбетейдің әлі  ғ а л ы м д а р бір  ж а қ т ы  б а ғ а -

сын бере  қ о й м а ғ а н  « Б ұ қ а р  ж ы р а у д ы ң  а с ы н д а , зи-

ратының  б а с ы н д а отырып, Үмбетей  ж ы р а у д ы ң  ж ы р -

л а ғ а н ы » деп  а т а л а т ы н  ұ з а қ  ж ы р ы н а н .  Б ұ қ а р  ж ы -

рау  « ө і р б а я н ы н  т о л ы қ т ы р а түсетін осы  ш ы ғ а р м а -

ның енді бір тұсына  н а з а р  а у д а р а л ы қ : 

Өткіздің тоғыз  х а н д ы  т о л ғ а у м е н е н , 

Шештің  т а л а й түйінді  б о л ж а у м е н е н , 

Іс болса  қ и ы н - қ ы с т а у сен  с а й ы с т ы ң 

К ы л ы ш  қ ы п  қ ы з ы л тілді  қ о р ғ а у м е н е н . 

Өзінің  ұ з а қ  ж а с ы н д а  Б ұ қ а р  ж ы р а у д ы ң «тоғыз 

ханды толғауменен» өткергендігі де  т а р и х и шын-

д ы қ .  Б ұ қ а р е к е ң Әз  Т ә у к е д е н  б а с т а п , онан кейінгі 

қазақ  х а н д а р ы :  Қ а й ы п ,  Б о л а т , Сәмек , Әбілмәмбет , 

Күшік,  Ә б і л қ а й ы р ,  Б а р а қ ,  А б ы л а й д ы көргені,  о л а р -

дың кеңестерінде  б о л ғ а н ы , көбінің  о р д а с ы н д а тұр-

ғ а н ы белгілі  ( Қ а з а қ әдебиеті, 30 июль 1982 ж ). 

Х а н д а р д ы ң ақ  о р д а с ы н а  о с ы н ш а м а  ж а қ ы н  ж ү р -

се де  М ә ш һ ү р  Ж ү с і п т і ң  а й т у ы н а  қ а р а ғ а н д а және өз 

ш ы ғ а р м а л а р ы н а н көрініп  т ұ р ғ а н ы н д а й .  Б ұ қ а р кедей 

болған, тіпті «сауып ішер малы, мініп-түсер аты да 

б о л м а й д ы » .  А т а қ т ы  ж ы р а у  а л п ы с т а н  а с қ а н ы н ш а 

ж а р л ы ,  к е м б а ғ а л күйді кеше береді. Тек өмірінің 

соңғы  ж ы л д а р ы н д а  А б ы л а й хан  т ұ с ы н д а мемлекет 

ісіне  а р а л а с ы п ,  д а ң қ ы онан да  а р т а д ы . 

Арқа ардақтылары 

т ұ р м ы с ы мен кешегі  а з а п т ы  к ү н д е р і н әдейі са-

л ы с т ы р а , шеңдестіре  ж ы р л а й д ы . Ел  т а ғ д ы р ы шеші-

лер  қиын-қыстау сәтте  ш ы н д ы қ т ы  б е т к е  б а с ы п сөй-

леп, ештенеден  т а й ы н б а й д ы .  Б ұ л әсіресе көршілес 

отырған  к ү ш т і ел —  Р о с с и я м е н 

қ а р ы м - қ а т ы н а с 

жөніндегі  т о л ғ а у ы н д а көрініс береді: 

А ш у л а н б а ,  А б ы л а й , 

А ш у л а н с а ң , Абылай, 

Көтерермін, көнермін. 

Көтеріп 


қ а з ғ а  с а л а р м ы н . 

Өкпеңменен  қ а б ы н б а , 

Өтіңменен  ж а р ы л м а , 

Орыспенен соғысып 

Б а с ы ң а  м ұ н ш а көтерген 

Редакцияға күнделікті келіп түсіп жататын көп 

хаттардың бірінен мынандай  ж о л д а р д ы оқыдық: 

«Құрметті «МИРАС»! 

Арқаның ардақтылары жайлы мағлұматтар 

бере бастағандарыңыз — 

құптарлық жай. Кім -

дер жайлы жазу туралы оқырман пікірін сұра-

ғандарыңыз да дұрыс, 

Менің өз басым кітаптары  қолға көп түсе 

бермейтін, ертеде жасаған ақын-жыраулар  Ш о р -

танбай, 

Қақпан, Бұқар, Әсет, Кемпірбай туралы 

жазсаңыздар дұрыс болар деймін. 

Сәлеммен, 

қарағандылық Дариға ЫСҚАҚОВА». 

Оқырман талабын орындау —қасиетті міндет 

қашанда «Мирас» үшін. Соған орай Бұхар жы-

рау туралы жазылған материалды оқырман на-

зарына 

ұ сыны п отырмыз. Дариға атаған Арқа-

ның басқа да ардақтылары жайлы материалдар 

жариялау болашақтың үлесіне тимек. 

Ж ұ р т ы ң а  ж а у л ы қ  с а ғ ы н б а , — д е й д і . 

Ал «Қіші  қара  қ а л м а қ  б ү л е р д е » деген  т о л г а у ы н -

да кешегі  ж о й қ ы н күш —  ж о ң ғ а р елінің  а у ы з бір-

лік  б о л м а ғ а н д ы қ т а н  т о з - т о з болып кеткендігін  а й т а 

келе  х а н д а р д ы ң  қ и қ а р л ы ғ ы неге әкеліп  с о ғ а т ы н д ы -

ғын ескертеді: 

Кіші  қ а р а  к а л м а қ  б ү л е р д е , 

Б о з ы л а р д ы ң билігі 

Б ұ л т  б ұ р қ а н  б о л ы с т ы , 

У а ғ д а д а н  ж ы л ы с т ы , 

Б у ы р ш ы н д а й тіздесті, 

Ж а м а н д ы қ т ы іздесті, 

Бірін-бірі күндесті. 

Ж а у л а ғ а н  х а н ы н  қара оңбас, 

Хан  қисайса бәрі оңбас, 

Ханың  қ а л м а қ  ж а у л а ғ а н , 

Сүйткен  қ а л м а қ  о ң б а ғ а н . , 

О с ы л а й  а щ ы  ш ы н д ы қ т ы бетке  б а с а д ы .  Ж ы р а у д ы ң 

түпкі ойы, көздеген  н ы с а н а н ы — ертеңгі күніңді 

ойла,  б а с ы ң д ы біріктір, іргелі ел бол, әйтпесе кө-

рер күнің осы дегенге  с а я д ы . 

Кешегі  ж а у л а с қ а н  Ж о н ғ а р и я н ы ң 

қ ыта й  с и я қ -

т ы  қ у а т т ы империяның бір  қ ы л ғ ы т қ а н ы н а н  қ а л м а у ы 

ж ы р а у ғ а атамекеннің  б о л а ш а қ  т а ғ д ы р ы н  т о л ғ а н т -

қ ы з а д ы .  П а т ш а л ы қ  Р о с с и я н ы ң  о т а р ш ы л ы қ  с а я с а -

тының  м ә н - м а ғ ы н а с ы н  қ а р т  ж ы р а у сол кездің өз-

інде-ақ  ж а қ с ы түсінғен.  Б ұ л  к е з д е  қазақ  д а л а с ы н д а 

о р ы с  п а т ш а л ы ғ ы түрлі  қамал, бекініс  с а л а  б а с т а -

ған.  « О с ы ғ а н орай,  К ө к ш е т а у ,  А т б а с а р ,  Қ а р қ а р а л ы , 

Ұ л ы т а у ,  С о з а қ ,  А қ м о л а ,  Б а я н а у ы л ,  Қ ы з ы л т а у ,  т а ғ ы 

б а с қ а л а р ы секілді  т а л а й  ж е р - с у л а р д а н  б ұ р ы н ғ ы  с ә н 

кетіп,  о л а р д ы ң біріне  қ а л а  с а л ы н с а , екіншісіне  т а с 

қ о р ғ а н  с о ғ ы л ғ а н ы н немес е үшіншіс і  қ алы ң  қ о л д ы ң 

т ұ р а ғ ы н а  а й н а л ғ а н ы н  қарт  ж ы р а у  қ а м ы ғ а  ж ы р л а й -

ды», деп  ж а з а д ы белгілі  ғ а л ы м  Ы .  Д ү й с е н б а е в 

« Қ а з а қ әдебиеті  - т а р и х ы н ы ң мәселәлері»  ( 1 9 7 6  ж . ) 

г і  ж а у  д о с болмас,  « Ш а ш ы р а п  ш ы қ қ а н  қ а н д а р көп», 

« Р у л ы н ы ң оғы  ж о ғ а л с а  т а б ы л а р » , «Он екі айда 

ж а з келер»,  « А с қ а р  т а у д ы ң өлгені»,  « Ж а р басына 

қ о н б а ң ы з » ,  « Б и і к  т а у ғ а  ж а р а с а р » ,  « Ж я л  қ ұ й р ы ғ ы 

қ а б а  д е п »  б а с т а л а т ы н  ш ы ғ а р м а л а р ы н д а ерлік  п е н 

бірлік, әдеп  с а қ т а у ,  п а р а с а т т ы л ы қ пен адамгерші-

лік мәселелері  ж ы р л а н а д ы . 

Ж и н а қ т а р д ы  қ ұ р а с т ы р у ш ы л а р оны үнемі «Тілек-

пен» бастап.» «Әлемді түгел көрсе  д е »  а т т ы  ш а ғ ы н 

т о л ғ а у м е н  а я қ т а у ы тегін емес,  а д а м тіршілігіңде-

гі шексіз  қ ы з ы қ пен асыл  а р м а н ғ а ,  ү м і т к е  ж е т е -

лейтін соңғы  ш ы ғ а р м а терең  ф и л о с о ф н я л ы қ ойға 

толы. Кәне, зер  с а л ы п көріңіздерші: 

Әлемді түгел көрсе де, 

Алтын үйге кірсе де, 

Аспанда  ж ү л д ы з  а р а л а п , 

Ай  н ұ р ы н  ұстап мінсе де, 

Қ ы з ы қ қ а  т о й м а с  а д а м з а т ! 

Әлемді  т ү г е л білсе де, 

Қ ы з ы ғ ы н 

қ олме н бөлс е де , 

Қ ы з ы қ т ы күні  қ ы р ы н д а п , 

Қ и с ы н с ы з күйг е түсс е де , 

Өмірге  т о й м а с  а д а м з а т ! . 

Ж а қ ы н д а п  а ж а л  т ұ р с а  д а , 

Ж а н ы ң а 

қ ы л ы ш  ұ рс а  д а , 

Қ а л ж ы р а п көңі л 

қ а р а й ы п , 

Қ а р а у ы т ы п көзі т ұ рс а  д а , 

Үмітін  қ о й м а с  а д а м з а т ! 

М ұ н ы  Б ұ қ а р  ж ы р а у  т в о р ч е с т в о с ы н ы ң  ш ы ң ы . 

* * * 

Енді  Б ү қ а р  ж ы р а у — ш ы ғ а р м а л а р ы н ы ң  ж а р ы қ кө-



руі,  е м і р б а я н д ы қ  д е р е к т е р мен кейбір  б а с к а да өлке-

т а н ы м д ы қ  м ә с е л е л е р г е көшейік.  О л а р ғ а газетімізде 

ж а р и я л а н ғ а н  Б ұ қ а р  ж ы р а у мавзолейі жөніндегі 

м а т е р и а л д а р д а (9  о к т я б р ь 1988  ж ы л , 16 нюль 1989 

ж ы л )  б і р а з  т о қ т а л ғ а н б ы з . Енді  м ы н а л а р д ы  а т а п 

өткенді  ж ө н көрдік. 

Ә д е б и е т ш і 

Қ а й ы м  М ұ х а м б е т х а н о в т ы ң  « Қ а з а қ 

әдебиеті» газетіндегі  ( 6 августегі  с а н ы )  ж о ғ а р ы д а 

а т а п өтілген  м а қ а л а с ы н д а  ж ы р а у д ы ң  е л  а у з ы н а н 

ж и н а л ғ а н өз  ж ы р - т о л ғ а у л а р ы н а сүйеніп  ж а с ы н , ту-

ған-өлген  ж ы л ы н  а н ы қ т а м а й - а қ 

қ о я й ы қ дейд і  д е 

өзі де  ж о ғ а р ы д а  а й т ы л ғ а н Үмбетей  ж ы р ы н а сүйе-

ніп,  ( Е р ә л і  қ а р т  қ о л ж а з б а с ы н а н ) тың пікір  б і л д і р -

мек  б о л а д ы . Сөйтіп,  б а с қ а  д а  д е р е к т е р д і  қ о р ы т ы н -

д ы л а й  к е л е  ж ы р а у д ы ң  т у ғ а н  ж е р і  Б ұ х а р а  қ а л а с ы -

ның  м а ң ы н д а ғ ы  Ж и д е л і б а й с ы н ,  Е л і б а й деген  ж е р -

лер, сол  ж а қ қ а  ж ы р а у д ы ң әкесі  Қ а л қ а м а н  б а т ы р 

ж о н ғ а р  ш а п қ ы н ш ы л ы ғ ы н а н кейін  а у ы п  б а р ғ а н  д е н -

ді.  С о н ы м е н  к а т а р  а в т о р  Б ұ қ а р  ж ы р а у  А б ы л а й  х а н 

қ а й т ы с  б о л ғ а н н а н  т ө р т  ж ы л  б ұ р ы н  д ү н и е  с а л д ы , 

сөйтіп, 1685  ж ы л ы  ш а м а с ы н д а туып, 1777  ж ы л ы 

қ а й т ы с  б о л ғ а н  д е г е н  ж а ң а ш а  т ұ ж ы р ы м  ж а с а м а қ 

б о л а д ы .  Б ұ р ы н  а т а п өткеніміздей,  ә д е б и е т т е р д е бір 

з е р т т е у ш і л е р  ж ы р а у д ы ң  т у ғ а н - ө л г е н  ж ы л д а р ы 

1693—1787  ж ы л д а р десе, енді бір тобы 1668—1781 

ж ы л д а р  ш а м а с ы н д а  д е п  т о п ш ы л а п  ж ү р .  Ә р и н е 

ж а ң а  п а й ы м д а у д ы  д а  ж а н - ж а қ т ы зерттеп,  қ о р ы т ы н -

д ы пікір  а й т у д ы  ә д е б и е т ш і - т а р и х ш ы  ғ а л ы м д а р д ы ң 

үлесіне  қ а л д ы р а й ы қ .  Ә з і р ш е  ғ а л ы м д а р  о р т а с ы н д а 

Үмбетей  ж ы р ы н а  к ү д і к  т у д ы р у ш ы л а р  к ө п болған-

д ы қ т а н біз  з е р т т е у ш і л е р д і ң үлкен  т о б ы н ы ң  Б ұ қ а р 

ж ы р а у 1668  ж ы л ы туып, 1781  ж ы л ы  А б ы л а й х а н м е н 

бір  ж ы л ы  қ а й т ы с  б о л ғ а п деген пікіріне  қ о с ы л а м ы з . 

Т у ғ а н - ө л г с н  ж ы л ы н білу  Б ұ қ а р  ж ы р а у ғ а  т а я у д а ғ ы 

ж ы л д а р д а  м а в з о л е й  о р н а т у ғ а  б а й л а н ы с т ы біздер 

ү ш і н  қ а ж е т - а қ .  С о н д ы қ т а н  д а  б ұ ғ а н 

қ а й т а - қ а й т а 

о р а л ы п ,  ғ а л ы м д а р д ы ң  н а з а р ы н  с а л ы п  о т ы р м ы з . 

X V - X V I I I а с ы р л а р д а ғ ы қ а з а қ  а қ ы н - ж ы р а у л а р ы 

творчествосының ішінде ең көбірек зерттелгені де, 

ш ы ғ а р м а л а р ы көбірек  с а қ т а л ғ а н ы  д а  ( Қ а з а қ  С С Р 

Ғ ы л ы м  а к а д е м и я с ы н ы ң  қ о л ж а з б а  қ о р ы н д а  М ә ш һ ү р 

Ж ү с і п Көпеевтің  т а п с ы р ғ а н  п а п к а л а р ы н д а 1200  ж о л 

ж ы р  б а р деседі).  Б ұ қ а р болып  т а б ы л а д ы . Алма-

т ы д а ғ ы Әдебиет  ж ә н е  ө н е р институты  Б ұ қ а р  ж ы р а у 

ш ы ғ а р м а л а р ы н ы ң  т е к с т о л о г и я с ы н а  м ұ қ и я т зер са-

лып,  т о л ы қ  к ө л е м д е  д е р л і к бірнеше рет басып шы-

ғ а р д ы .  О л  ж ө н і н д е біз  б ұ р ы н әнгімелегенбіз. Де-

генмен. сол  ж и н а қ т а р д а  ж ы р  т о л ғ а у л а р ы н ы ң Мәш-

һур  Ж ү с і п  ж а з ы п кеткен  ш ы ғ у  т а р и х ы келтірілме-

ді,  к о м м е н т а р и й - т ү с і н і к т е м е л е р і  м ү л д е аз. Сонымен 

қ а т а р  ж ы р а у  ж ө н і н д е  х а л ы қ  а р а с ы н а  к е ң  т а р а ғ а н 

а ң ы з әңгімелерді,  ш е ш е н д і к сөздерді  ж и н а с т ы р у 

ж а ғ ы бір  ж ү й е г е келтірілмеген дегіміз келеді.  О л а р 

кейбір  ж е к е л е г е н  ж и н а қ т а р д а ,  а т а п  а й т қ а н д а «Ше-

ш е н д і к  с ө з д е р » (1967  ж . ) , «Сөз  т а п қ а н ғ а  қ о л қ а  ж о қ » 

(1988  ж . ) ,  « Е л  а у з ы н а н » (1985, 1989  ж ж . ) сондай-

а қ  Ш .  У ә л и х а н о в т ы ң бірінші  т о м ы н д а ,  Б ұ қ а р шы-



Қ а з а қ  х а л қ ы н ы ң  т а р и х ы н д а ғ ы  « А қ т а б а н ш ұ бы -

рынды,  А л қ а к ө л  с ұ л а м а »  а т а н ғ а н  а у м а л ы - т ө к п е л і 

з а м а н елдің елдігіне, ердің ерлігіне сын  б о л ғ а н аса 

бір  а у ы р  к е з е к еді. Міне,  о с ы н д а й  ж а у а п т ы сәтте 

ш а ш ы р а п  ж а т қ а н  х а л ы қ т ы ң  б а с ы н біріктіріп,  қан-

құйлы  ж а у ғ а  т о й т а р ы с бер у ісін  ұ й ы м д а с т ы р а  а л а -

тын  а л ғ ы р  б а с ш ы  қ а ж е т  б о л д ы .  О н д а й  б а с ш ы н ы 

О р т а  ж ү з ханы —  А б ы л а й  д е п білді  Б ұ қ а р  ж ы р а у 

д а ,  з а м а н д а с т а р ы  д а .  С о н д ы қ т а н өз  ш ы ғ а р м а л а р ы -

ның басым көпшілігін  А б ы л а й  х а н  ж ү р г і з г е н  с а я -

сатты  н а с и х а т т а у ғ а , оның  ж о р ы қ т а р ы н  қ о л п а ш т а у -

ға, әдеби бейнесін  ж а с а у ғ а  б а ғ ы ш т а д ы .  Қ а з а қ  х а л -

қының  ж о ң ғ а р  ф е о д а л д а р ы н а 

қ арс ы  а з а т т ы қ кү-

ресін  ж ы р л а д ы .  О т а н д ы сүюге, бір  о р т а л ы қ қ а ба-

ғынған іргелі ел  б о л у ғ а  ш а қ ы р д ы .  О с ы н а у бүкіл-

х а л ы қ т ы қ күрестің  е р л е р і 

Қ а р а к е р е й 

Қ а б а н б а й , 

Қ а н ж ы ғ а л ы Бөгенбай ,  Ш а қ ш а қ ұ л ы  Ж ә н і б е к ,  С і р -

гелі  қ а р а Тілеуке,  Қ а р а қ а л п а қ  К ұ л а ш б е к , Тігеден 

ш ы қ к а н , Естербек,  Ш а п ы р а ш т ы  Н а у р ы з б а й ,  Қ ұ д а м е н -

д і  Ж і б е к б а й ,  т а ғ ы  б а с қ а  б а т ы р л а р д ы өшпес  ж ы р 

л а р ы н а  қосты. 

Б ұ к а р творчествосын  т а н ы п - б а ғ а л а у д а осы  т ұ с т а -

ғ ы  ж ы р  т о л ғ а у л а р ы  к е з і н д е  ә р  а л у а н пікір  т у д ы р ғ а -

нын да атап өткен  ж ө н . Кейбір  з е р т т е у ш і л е р  а с ы р а 

сілтеу дәуірінде оған  « С а р а й  а қ ы н ы » ,  « О р д а  а қ ы -

ны» деген кінә  т а ғ ы п ,  ә д е б и е т  т а р и х ы н а н алып 

т а с т а у  ж ө н і н д е дүрлікті.  А қ ы р соңында  Б ұ қ а р д ы ң 

творчествосы  м а р к с т і к ілім  т ұ р ғ ы с ы н а н әділ  б а ғ а с ы н 

алды.  О н ы ң сол кездегі  з а м а н  а ғ ы м ы н а  б а й л а н ы с т ы 

үстем  т а п  ж ы р ш ы с ы бола тұра өз  ж ы р л а р ы н д а әлеу-

меттік мәселеге үн  қ о с а білгендігі  а т а п өтілді. 

Иә, маркстік ілім  қ о ғ а м д ы қ  д а м у д ы ң белгілі бір 

кезеңінде билеуші үстем  т а п пен халық мүддесінің 

астасып бірігуін  ж о қ қ а  ш ы ғ а р м а й д ы .  Қ а з а қ елінің 

ж о ң ғ а р  б а с қ ы н ш ы л а р ы н а  қ а р с ы  а з а т т ы қ күресі мі-

не  д ә л осындан  к е з е к болды. 

А л а й д а  Б ұ қ а р  А б ы л а й  х а н д ы үнемі  м а қ т а у м е н , 

қ о л п а ш т а у м е н болды , барлы қ  с а я с а т ы н  б а с  ш ұ л ғ ы п 

қ а б ы л д а д ы дей  а л м а й м ы з .  Е л д і к  т ұ р ғ ы д а , көпті 

көрген көнекөз,  а қ ы л ғ о й  қярия ретінде  а й т қ а н ке-

делі кеңесіне көнбегенде Ханның бүгінгі  ш а л қ ы ғ а н 

деген кітапта.  О с ы н д а й пікірлер  а к а д е м и к - ж а з у ш ы 

С .  М ұ қ а н о в т ы ң  « Х а л ы қ  қ а з ы н а с ы » (1974  ж . )  ж ә н е 

қ а з а қ т ы ң ертедег і әдебиеті н зерттеуш і  ғ а л ы м М . 

Мағаунннің  « Қ о б ы з  с а р ы н ы » (1968  ж . ) атты ең-

б е к т е р і н д е де  қ у а т т а л а д ы .  ( Б і р а қ неге екені белгі-

сіз,  Б ұ қ а р д ы ң осы  т о л ғ а у ы  ж ы р а у  ш ы ғ а р м а л а р ы 

толық дерлік  ж а р и я л а н ғ а н  « Б е с  ғ а с ы р  ж ы р л а й д ы » 

ж и н а ғ ы н а енбей  қ а л ғ а н ) . 

С о н д а й - а қ  Б ұ қ а р  ж ы р а у  Қ а л қ а м а н ұ л ы н ы ң твор-

чествосына үгіт-насихат,  ғ а к л и я ,  ф и л о с о ф и я л ы қ -

д и д а к т и к а л ы қ  т ұ р ғ ы д а ғ ы  ж ы р - т о л ғ а у л а р  д а тән. 

Ж а қ ы н д а  « Ж а з у ш ы »  б а с п а с ы н а н 100 мың  д а н а ти-

р а ж б е н  ш ы қ қ а н «Бес  ғ а с ы р  ж ы р л а й д ы »  ж и н а ғ ы -

н ы ң  Б ұ қ а р  ж ы р а у  т а р а у ы  а т а қ т ы «Тілек»  ж ы р ы м е н 

а ш ы л а д ы .  Б а с  а я ғ ы он бір тілектен  т ұ р а т ы н  б ұ л 

ш ы ғ а р м а д а  ж ы р а у өз дәуіріндегі  а д а м д а р д ы ң ой-

тілегі мен  м я қ с а т - м ұ р а т ы н  ж и н а қ ы  т ү р д е келтірген. 

О т басы,  о ш а қ  қ а с ы н ы н  а м а н д ы ғ ы н ,  е л ішінің 

т ы н ы ш т ы ғ ы н , бейбіт өмірді  а ң с а й д ы . Ал  а я у л ы ана 

мен  а с ы л  ж а р ғ а тілегі  м ы н а д а й : 

О н ы н ш ы тілек тілеңіз, 

Он ай сені көтерген, 

О м ы р т қ а с ы үзілген, 

А я з д ы күнде  а й н а л ғ а н , 

Б ұ л т т ы  к ү н д е  т о л ғ а н ғ а н , 

Т а р  қ ұ р с а ғ ы н кеңіткен, 

Тас емшегін жібіткен, 

Анаң бір  а ң ы р а п  қ а л м а с қ а . 

Он бірінші тілек тілеңіз, 

О н  б а р м а ғ ы  қ ы н а л ы , 

О м ы р а у ы  ж ұ п а р л ы , 

Исі  ж ұ п а р  а ң қ ы ғ а н , 

Д а у с ы  қ у д а й  с а ң қ ы ғ а н , 

Н а з ы м е н е н күйдірген, 

К ұ л қ ы м е н е н сүйдірген. 

А р д а қ т а п  ж ү р г е н бикешін 

Ж ы л а й  д а  ж е с і р  қ а л м а с қ а . 

Ж ы р а у д ы ң  « А қ с а ң н а н биік  т а у болмас», «Айна-

ласын  ж е р  т ұ т қ а н » , «Ай не  б о л а р күннен соң», 

« Б а ғ а н а л ы орда, басты  о р д а »  а т т ы  т о л ғ а у л а р ы н -

да сол дәуірдің өмір көріністері суреттелсе,  « Е ж е л -

ғ а р м а л а р ы н  а л ғ а ш  б а с ы п  ш ы ғ а р ғ а н 

Қ ұ р м а н ғ а л и 

Х а л и д о в т ы ң  « Т а у а р и х  Х а м с а » (1910  ж . )  Г .  П о т а -

ниннің  қазақ  ф о л ь к л о р і  ж и н а ғ ы н д а (1972  ж ы л ы Ал-

м а т ы д а н  ж е к е кітап  б о л ы п  ш ы қ т ы ) некен-саяқ ке-

зігеді.  М ұ н д а й  б а ғ а л ы  м ұ р а н ы әлі де  ж и ы с т ы р ы п , 

баспа бетін көрсеткен  д ұ р ы с .  Ж о ғ а р ы д а  а т а л ғ а н 

Қ .  М ұ х а м е т х а н о в т ы ң  м а қ а л а с ы н д а  а й т ы л а т ы н Ер -

әлі 


қ а р т т ы қ 

қ о л ж а з б а с ы н д а ғ ы  Б ұ к а р  ж ы р а у д ы ң 

ө м і р б а я н ы ,  А б ы л а й мен  Б ұ қ а р  т у р а л ы ,  Т о б ы қ т ы 

мен  Қ а н ж ы ғ а л ы  а р а с ы н д а  б о л ғ а н үлкен бір  д а у ғ а 

Б ұ қ а р д ы ң билік  а й т у ы  с и я қ т ы  м ұ р а л а р д ы ң өзі неге 

т ұ р а д ы ? 

Б ұ қ а р  ж ы р а у 

Қ а л қ а м а н ұ л ы н ы ң  б і р а з өлеңдер і 

о р ы с тіліне  а у д а р ы л ы п ,  « П о э т ы  К а з а х с т а н а » 

(1978  ж . )  ж ә н е  « П о э з и я  ж ы р а у » (1987  ж . ) кітап-

т а р ы  а р қ ы л ы  б ү к і л о д а қ т ы қ  о қ ы р м а н  н а з а р ы н а  ұсы-

нылды. Ал  ә д е б и е т зерттеушісі М.  М а ғ а у и н н і ң 

« К о б ы з и копье» (1970 ж.)  к і т а б ы н д а  Б ұ к а р е к е ң 

Творчествосына  а р н а л ғ а н  а р н а й ы  т а р а у бар. 

С ө з  с о н ы н д а  Б ұ қ а р  ж ы р а у д ы ң  а с ы л  ш ы ғ а р м а л а -

рын, оның өмірі мен творчествосына  а р н а л ғ а н 

м а қ а л а л а р мен  з е р т т е у л е р д і ,  е л  а у з ы н д а ғ ы  а ң ы з 

әнгімелерді, Ш.  У ә л и х а н о в , Г. Потанин, М. Кө-

пеев  ж ә н е  б а с қ а  э т н о г р а ф - ф о л ь к л о р и с т е р  ж и н а ғ а н 

д е р е к т е р д і  ж е к е кітап етіп  ш ы ғ а р у жөніндегі пікі-

рімізді  т а ғ ы  д а  қ а й т а л а ғ ы м ы з келеді.  М ү м к і н мұн-

д а й іске  ж а н а ш ы р л а р  Қ а р а ғ а н д ы д а н  д а  т а б ы л ы п 

қ а л а р .  И н д у с т р и а л д ы  о б л ы с ы м ы з д ы ң  п о л и г р а ф и я -

лық  б а з а с ы да кем емес  қой. Сәті түссе  о д а н түскен 

п а й д а н ы  Б ұ қ з р  ж ы р а у  м а в з о л е й і 

қ о р ы н а 

қ о с у ғ а 

б о л а р елі. 

Естеріңізге сала кетейік, СССР Агроөнеркәсіп 

банкісінің  Қарағанды облмсы Ульянов поселкесін-

дегі бөлімшіесінде ашылған 825101 есебі сол  қор-

дың  құйылар  ж е р і болады. Баршаңызды осыған ат 

салысуға шақырамыз. Бұқар жырау— Арқаның 

ғана емес исі  қазақтың бүкіл  Қазақстанның ардақ-

тысы. 

Аман ЖАНҒОЖИН, 

Қ

азақстан Журналистер одағы сыйлығының 

лауреаты. 

Орталық Қазақстан. - 1989 ж. - 28 қыркүйек (№223). 2 - б. 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал