Жүсіп баласағҰНИ. ҚАзақ тілі мен



жүктеу 3.57 Kb.
Pdf просмотр
бет9/10
Дата09.09.2017
өлшемі3.57 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Мақсаты: оқушылардың тіл туралы білімдерін жетілдіру. 
Өз  тіліне,  туған  жеріне  құрмет  көрсетуге,  тіл  мәдениетін 
сақтай білуге, тіл тазалығы үшін күресуге баулу. Ана тілінің 
қадір-қасиетін  түсініп  өскен  баланың  жақсылыққа  құмар, 
таза,  инабатты,  сыпайы  болып  өсетіндігін  және  ұлттық 
қасиеттерімізді  жоғалтпаудың  бірден-бір  қайнар  көзі 
екендігін айтып түсіндіру.                                                                                            
Көрнекіліктер:  
1. Қима әріптерден жазылған ертеңгіліктің тақырыбы.
2. Шарларға жазылған баспа әріптер.
3. Оқушылардың шығармашылық жұмыстары.
4. Түрлі-түсті суреттер, гүлдер.
5. Сөздік ойынына арналған сөздер.
6. Ұлағатты сөздер, тақпақтар.
7. Көрме.
8. Ертегіге арналған үй.
Мұғалім:   -  Армысыздар, ұстаздар, қонақтар, оқушылар!  
Сіздерді Тіл  мерекесімен  құттықтаймыз.  2 «А» сыныбының 
«Қазақ тілінде сөйлейміз!» атты мерекелік кешіне қош кел-
діңіздер!                                                               
Оқушылар ҚР  әнұранын орындайды.                                                                                                          
                

117
Ана тілім – желбіреген туымсың,                       
Ана тілім – шуақ төккен нұрымсың. 
Тілім менің – бар байлығым, алтыным,          
Ана тілім – жасыл желек нуымсың.
Ана тілдің арқасы ғой бәрі де,                     
Тілсіз мүлдем сөйлей алмас жас-кәрі де,       
 Ана тілді құрмет тұтып әрқашан       
Тілімізді  дамытайық  әлі  де,  -  дей  келе,  бүгінгі  тіл 
мерекесіне  арналған  «Қазақ  тілінде  сөйлейміз!»  атты 
ертеңгілігімізді  бастаймыз.    Тіл  байлығы  –  әрбір  елдің, 
әрбір ұлттың мақтанышы, сондықтан мемлекетімізде тұрып 
жатқан  әрбір  ұлт  өкілдерінің  мейрамға  дайындаған  өлең, 
тақпақтарын тыңдайық.
1-оқушы: - Мен оның түнін сүйем, күнін сүйем,
                     Ағынды өзен, асқар тау, гүлін сүйем.
                     Мен оның қасиетті тілін сүйем,
                     Мен оның құдіретті үнін сүйем...
                                                             (Мұқағали Мақатаев)
2-оқушы: - Казахстан – это имя страны!
                     Казахстан – это имя весны!
                     Казахстан – это имя свободы!
                     Казахстан – это солнечный свет!
                     Казахстан – это крылья побед! 
3-оқушы: - Ана тілің-арың бұл,
                     Ұятың боп тұр бетте.
                     Өзге тілдің бәрін біл,
                     Өз тіліңді құрметте!   
 
 
                                                               (Қадыр Мырза Әли)
4-оқушы: - Өлең –сөздің патшасы, сөз сарасы,
                     Қиыннан қиыстырар ер данасы.
                     Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
                     Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы.       
                                                        (Абай Құнанбайұлы)

118
5-оқушы: -  Туған тілім - тірлігімнің айғағы,
                      Тілім барда айтылар сыр ойдағы.
                      Өссе тілім - мен де бірге өсемін,
                      Өшсе тілім - мен де бірге өшемін.
                      Тілсіз - хайуан, бейшара, 
                      Бейшараға не шара?                         
                                                              (Әбділда Тәжібаев)
6-оқушы: - Білім деген байлық бар,
                     Еш байлық оған жетпейді.
                     Жасыңда оқып, жиып ал,
                     Тепкілесең, кетпейді.
                      Өртіңе ол күймейді,
                      Ұрылар да тимейді.
                      Жатып ішер жамбастап,
                      Жалқауды ол сүймейді.            
                                                   (Өтебай Тұрманжанов)
Мұғалім:   - Қазақ осы - күй шығарып, ән салып, 
                      Көкпар тартып, қыз қууға жаралған.
                      Қазақ осы - дала дейтін, күн дейтін,
                      Қазақ осы - «өнер алды – тіл» дейтін.
Анельдің орындауында «Ақтілек» әні, қабыл алыңыздар!
7-оқушы:   - Сүйемін туған тілді,анам тілін,
                       Бесікте жатқанымда-ақ берген білім.
                       Шыр етіп жерге түскен минутымнан 
                       Құлағыма сіңірген таныс үнін.      
                                               (Сұлтанмахмұт Торайғыров)
8-оқушы: - И степи привольней,
                     И горы виднее
                     Казахский язык 
                     Без Абая беднее.
9-оқушы: - Анам мени шох дәтти,
                     Бәзи чағда от дәтти.
                      Хапа болса дунияда,
                       Мұндай бала йоқ дәтти.

119
10-оқушы: -  Өнер-білім бар жұрттар
                        Тастан сарай салғызды.
                        Айшылық алыс жерлерден,
                        Көзді ашып-жұмғанша,
                        Жылдам хабар алғызды.                   
                                                         (Ыбырай Алтынсарин)
11-оқушы: - Оқу – білім қазығы,
                       Адамның азығы.
                       Оқу – өмірдің әні,
                       Тіршіліктің сәні.                                         
                                                      (Сәкен Сейфуллин)
Мұғалім:  - Биле қалқам, биле, қалқам, билеші,          
                       Зырласын бір ұлы өмірдің күймесі!    
                       Шаршы топта шабытыма басайын
                       Тамағымның үзілгенше түймесі!                                       
«Қаражорға» биі.  Бишілер: Алима, Арина, Дияра.
Сергіту сәті. Сөздік ойыны.                                                            
Мақсаты:  орыс  тілінде  сөздер  тақтада  ілулі  тұрады.  
Оқушылар  бір-бірден  шығып,  қазақ  тілінде  аудармасын 
тауып, жанына іледі. Барлық сөздер аударылған соң, хормен 
оқиды:                     
город – қала;                          мальчик – бала;                                       
замок – құлып;                       класс – сынып;   
привычка – әдет;                   рисунок – сурет;           
смейся – күл;                          цветок – гүл;                  
продавать – сату;                 дружный – тату;     
сохрани – сақта;                    доска –тақта. 
Орыс халық ертегісі - «Шалқан».  
Кейіпкерлер:  Атай  –  Алдияр,  әжей  –  Алима,  Немере 
қыз – Алина, күшік – Богдан, мысық – Кристина, тышқан – 
Дияра. 
Ертеде  ата  мен  әже  өмір  сүріпті.  Атай  шалқан  егіпті. 
Шалқан үйдей болып өседі. Атай шалқанды жерден суырып 

120
алмақ  боп,  шалқалай  тартады.  Олай  тартқылайды,  былай 
тартқылайды, суыра алмайды.
  Атай  әжейді  шақырады:  -  Ей,  кемпір,  бері  кел,  маған 
көмектес.  Әжей  атайдың  белбеуінен  ұстайды,  атай 
шалқанның  желегінен  ұстайды.  Олай  тартқылайды,  былай 
тартқылайды, суыра алмайды. 
Әжей  немере  қызын  шақырады:  -    Қызым,  қызым,  бері 
кел,  атаң  екеумізге  көмектесші.  Немере  қызы  әжейдің 
белінен  ұстайды,  атасы  шалқанның  желегінен  ұстайды. 
Олай тартқылайды, былай тартқылайды, суыра алмайды. 
Немересі күшігін шақырады: - Күшігім, күшігім, мұнда 
келші,  шалқанды  суыруға  көмектесіп  жібер.  Сонда  да 
шалқанды суыра алмайды. 
Күшік  мысықты  шақырады:  -  Мысық,  мысық,  бізге 
көмектесіп жіберші. Мысық күшіктің құйрығынан ұстайды, 
күшік  қыздың  етегінен  ұстайды,  қыз  әжесінің  белінен 
ұстайды,  әжесі  атасының  белбеуінен  ұстайды,  атасы 
шалқанның  желегінен  ұстайды.  Олай  тартқылайды,  былай 
тартқылайды, суыра алмайды.
Мысық тышқанды шақырады: -  Ей, тышқан, бізге келіп, 
шалқанды суыруға көмектесіп жіберші. Тышқан мысықтың 
құйрығынан,  мысық  күшіктің  құйрығынан,  күшік  қыздың 
етегінен  ұстайды,  қыз  әжесінің  белінен  ұстайды,  әжесі 
атасының белбеуінен, атасы шалқанның желегінен ұстайды, 
қатты тартып қалғанда, шалқанды суырып алады.                                                                                                                     
Мұғалім:   - «Туған тілде сыры терең жаным бар,                    
                       Туған тілде мың-мың ыстық қаным бар.       
                       Туған тілде әнім менен сәнім бар.     
                       Туған тілім – жүрек үнім, наныңдар.    
                       Нанбасаңдар                  
                       Жүрегімді суырып-ақ алыңдар!»
Көрмемен таныстыру.
«Әрқашан 
күн 
сөнбесін!» 
әні 
орындалады.                                                                   

121
(бәрі бірге орындарында отырып айтады)
Оқушылар  көрермендерге  қазақша  әріптер  жазылған 
шарларды естелікке береді.
Ата-аналарға, ұстаздарға сөз кезегін беру. 
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Мектептегі мерекелер» жұрналы, №3, 2010.
2. Б.Т.Қабатаева. Ана тілі, дидактикалық материалдар. А., 
«Атамұра», 2000 ж.
3.  Ұ.Ботабаева,  М.Қ.Солтанғазина.  Әліппе  серігі.                                                                         
Алматы кітап, 2008 ж.
4.  Т.Н.Ермекова,  А.А.Сатбекова,  А.У.Сисембина, 
Г.Б.Тажибаева.  Қазақ  тілі,  дидактические  материалы.  
Алматы - кітап, 2009 ж. 
   
   
 
 
Қанапия БАРАҚАТОВА, 
Аcтана қаласындағы
№6 гимназияның
қазақ тілі мен әдебиеті 
пәнінің мұғалімі.
БАҚЫТТЫ СӘТ
Мақсаты: білімділік - оқыта үйрету ойындары арқылы 
білімдері толығады; дамытушылық - сөйлеу тілдері және 
танымдық қабілетері дамытылады; тәрбиелік - тілге, Отанға 
деген сүйіспеншіліктері артады.
Типі: Ойын-сайыс сабағы.
Көрнекілігі:  Қазақстан  туралы  буклеттер,  топ  аттары, 
бақытты  сәт  сөзі  жазылған  плакаттар,  үрленген  шарлар, 
асықтар, тиындар, ойыншықтар, магнитофон, топ газеттері.
Ойынның жүру барысы: (күй естіліп тұрады)
Оқушылар сынып жетекшілерімен шығып, сапқа тұрады  

122
(әнұран орындалады). Сахнаға жүргізуші шығады.

Құрметті  оқушылар  мен  ұстаздар!  Біз  Қазақстан 
Республикасы  Тәуелсіздігінің  20  жылдығына  арналған 
сыныптан  тыс  сағатымызды  бастаймыз.  Бұл  ойын-сайыс 
сабағымыз  «Бақытты  сәт»  деп  аталады.  (Әзілқазылар 
мүшелерімен таныстыру). Енді біз бүгінгі сайысқа қатысатын 
екі топпен танысамыз. Сынып екі топқа бөлінген. Әр топтың 
өз топ басшысы, атауы және әні болады. 
1. І топтың топ басшысы бастайды.
Топтың аты – «Бейбітшілік құсы».
Біздің ұранымыз: «Біз сүйеміз бейбіт күнді, 
                                   Бейбіт күнде туғанбыз. 
                                   Біздің өмір күндей нұрлы. 
                                   Бақыт құшқан ұланбыз».
Біздің  әніміз:  оқушылар  «Ақ  көгершін»  өлеңін 
орындайды (топ капитаны өздерінің эмблемасын  әзілқазы 
мүшелеріне апарып береді).
- Енді біз ІІ топпен танысамыз.
Топтың аты: «Қазақстан - мақтанышым».
Біздің  ұранымыз:  «Мақтанам  Қазақстан  Отаныма,  сан 
ұлтпен  тату-тәтті  тұрып  жатқан.  Мақтанам  Қазақстан  - 
Отаныма, Тәуелсіздік ғасырын құрып жатқан».
Біздің әніміз: (қыз бен жігіт айтысы).
Сахнаға  ұлттық  киімдер  киген,  қолдарына  домбыра 
ұстаған қыз бен жігіт шығады.
Ұл: - Ата-баба дәстүрін үйренуден қашпаймыз, «айтыс» 
десе сәнденіп қыздар іздей бастаймыз.
Қыз:  -  Біржан  болып  сен  келсең,  ақын  Сараң  -  мен 
болам, сәйгүлік болып сен шапсаң, аққу құсың мен болам, 
т. б. (топтың басшысы өз эмблемасын  әзілқазы мүшелеріне 
тапсырады). 
2.  Би  сайысы  (екі  топтан  екі  оқушы  шығып,  кезекпен 
қазақ халқының ұлттық билерін билейді).

123
3. «Өлең - сөздің патшасы...» деп Абай атамыз айтқандай, 
келесі  сайысымыз  «Өлеңді  жатқа  оқу»  деп  аталады  (үш 
оқушыдан шығып, Қазақстан туралы өлеңдерін оқиды).
4.  Мақал  мен  мәтел  -  халық  даналығының  бір  түрі. 
Олардың көлемі - шағын, тілі - көркем, мазмұнды, шешендік 
сөздің дәні. Мақал-мәтелдер - қысқа нақыл сөздер. Олардың 
тақырыптары әр алуан болып келеді. Бүгінгі «мақал-мәтел» 
сайысымыз  «Отан»  туралы  болып  келеді  (екі  топтан  1 
оқушыдан  шығып,  мақал-мәтелдерді  кезекпен  айтады,  қай 
топтың оқушысы көп айтса, сол жеңеді).
5. Келесі сайысымыз «Көсемдікке ұмтылу» деп аталады. 
Сұрақтарға барлық топ ойыншылары жауап береді. Екі топқа 
10 сұрақтан қоямын. Ең көп дұрыс жауап берген топ ұтады. 
«Бейбітшілік құсы»  тобына мына сұрақтарды қоямын:
- Біздің Отанымыз қалай аталады?
- Қазақстанда мемлекеттік тіл қай тіл?
- Қазақстан халқының саны неше миллион?
- Бүгінгі күнге дейін Қазақстанда неше астана болған?
- Қазақстан көп ұлтты мемлекет пе?
- Қазақстанның астанасы қай қала?
- Астана қандай қала?
- Астана қаласының әкімі кім?
- Астананың қысы қандай?
- Қымыз тәтті ме? Ол сусын ба?
«Қазақстан-мақтанышым» 
тобына 
қойылатын 
сұрақтар:
Қазақстан қандай мемлекет?
- ҚР-ның Елбасы кім?
- Қазақ тілі қай халықтың ана тілі?
- Қазақстанда неше облыс бар?
- Алматы Қазақстанның нешінші астанасы?
- Қазақ тілі сабағында қай тілде сөйлейміз?
- Астана қай өзеннің жағасына салынған?

124
- Астана болашақтың қаласы ма?
- Шұбат қышқыл ма? Ол тағам ба?
- «Қыз қуу» ойын ба?
6.  -  «Қазақстан  -  мақтанышым»  тобы  өз  сахналық 
көріністерін көрсетеді. «Бейбітшілік құсы» тобы «Жақсылық 
ұмытылмайды»  халық  ертегісінің  ізімен  сахналық 
қойылымын көрсетеді.  
7. - Ұлттық ойындар сайысына көшеміз.
  1. «Қыз қуу» ойыны. Сахнаға бір қыз бен ұл шығады. 
Екеуі де ұлттық киім киген. Әсем күйдің естілуімен қыз атқа 
мініп қашады, жігіт қуып жетіп бетінен сүюі керек. Ал, жете 
алмаса, қыз оны қамшымен ұрады.
    2.  Асық  ойыны.  Асықты  қалай  аулау  керек  екендігін 
түсіндіремін. Екі топтан бір оқушыдан шығып, асық аулайды. 
Кім асықты көп қағып алса, сол жеңеді.
  3. «Кім күшті» ойыны. Сахнаға екі топтан бір баладан 
шығады. Олар шынтақтарын үстелден алмай, білек күштерін 
сынайды. Қарсыласының қолын жыққан бала жеңіске жетеді.
  4. «Теңге алу» ойыны. Сахнаға екі топтан бір баладан 
шығады. Музыка ырғағымен  бір аяқпен секіріп, шеңберді 
айналып,  шашылып  жатқан  тиындарды  бір-бірден  тереді. 
Қолмен еденді ұстауға болмайды. Көп тиын терген оқушы 
жеңеді. Әділқазы мүшелері бағалайды.
-  Құрметті  оқушылар  мен  ұстаздар,  осымен  бүгінгі 
«Бақытты  сәт»  атты  ойын-сайыс  сабағымыз  аяқталады. 
Көңіл қойып тыңдағандарыңыз үшін үлкен рахмет! Келесі 
кездескенше  сау-саламатта  болыңыздар!-  деп  мұғалім 
түйіндейді.  «Атамекен» әні орындалады.
   
   
 

125
 
 Кенжегүл ҚАШҚЫНБАЕВА,
Алмаш ОТАРБАЕВА,
 Шығыс Қазақстан облысының 
Риддер қаласындағы 
«№ 3 орта мектебі» 
мемлекеттік мекемесінің 
қазақ тілі мен әдебиеті
пәнінің мұғалімдері. 
«АТА ЖҰРТ» 
ЭТНОГЕОГРАФИЯЛЫҚ 
ОЛИМПИАДАСЫ
Мақсаты: Отанды сүюге, елін, жерін, табиғатын, тарихын 
қастерлеуге  тәрбиелеу.  Табиғатты  құрметтеуге,  қорғауға 
баулу. Тіл мәдениетін дамыту, көркем сөйлеуге баулу.
Көрнекіліктер:  Шығыс  Қазақстан  облысы,  қалалары, 
өндіріс орындары, Батыс-Алтай мемлекеттік табиғи қорығы, 
«Климовка»  демалыс  базасы,  Марқакөл  көлі,  Марқакөл 
қорығы туралы, т.б. фильмдер.
Пәнаралық байланыс: география, орыс тілі, қазақ тілі, 
қазақ әдебиеті, тарих. (Музыка. Құрманғазы Сағырбаевтың 
«Сарыарқа» күйі орындалып тұрады).
Мұғалім:  -  Армысыздар,  құрметті  қонақтар,  ұстаздар, 
оқушылар!  Бүгінгі  ойынымызды  бастамас  бұрын  ойынға 
қатысқалы отырған командаларды ортаға шақырамыз. Қарсы 
алыңыздар! 
«Барыс» командасының ойыншылары: К.Мирошниченко, 
Д.Осадчий, А.Сергеева, А.Баубеков.
Команда капитаны: Клиновицкий Владислав.
«Алтай»  командасының  ойыншылары:  Е.Колмакова, 
Е.Зобова, И.Клюйкова, Ч.Ташимов.
Команда капитаны: Алиев Магомед.

126
«Ақсу»  командасының  ойыншылары:  А.Қасенова, 
О.Кумейко,  В.Агаки,  О.Емельянов.  Команда  капитаны: 
Ермекова Әсем.
-    «Ғажап - ау! Атамекен ғаламат
     Бір саған Тағдырымыз аманат!
     Қымбатты даламыздай,
     Сымбатты анамыздай
    Айналдым  сені-ай,  атамекен-ай!»-  деп  ақындар 
жырлағандай, өз елін, өз жерін    сүймейтін    адам    болмас,    
сірә!    Қымбатты    көрермен,    қымбатты ойыншылар «Ата 
жұрт»  интеллектуалды  этногеографиялық  олимпиадасына 
қош  келіпсіздер!  Бүгінгі  ойынды  сарапқа  салатын,  әділ 
бағасын беретін әділқазылар алқасымен таныс болыңыздар. 
-  Ойыншыларға  ойын  тәртібін  түсіндіріп  өтейін.  Ойын 
4  кезеңнен  тұрады.  I  кезең  -  «Өткел»,  II  кезең  -  «Белес», 
III  кезең  -  «Бекет»,  ІҮ  кезең  -  «Асу».  Жеңген  командамен 
«Жерұйықта»  кездесеміз.  Әр  дұрыс  жауапқа  10  ұпай 
беріледі.  Қосымша  көмек  алуға  болады.  Қосымша  көмек 
алған  жағдайда  1  ұпай  шегеріледі.  «Өткелде»  жинаған 
ұпайларыңыз  «Алтын  қорда»  сақталынады.  Ойын  кезегін 
анықтау үшін капитандарды ортаға шақырамыз. (Сандықтан 
асық алады).
- Ойынның алдында туған жеріміздің тамаша табиғатына, 
қазба байлықтарына, облысымыздағы мақтан етерлік әлемге 
танымал  өндіріс  ошақтарына  бір  рет  шолу  жасап  өтелік. 
Бұл сіздерге қиын сұрақтың жауабын табуға да көмектеседі. 
Экранға  назар  аударыңыздар!  (Шығыс  Қазақстан  облысы 
туралы фильм)
-  Сонымен,  I  кезең  -  «Өткел».  «Өткелден»  өту  үшін 
капитандар 30 секунд ішінде бес сұраққа жауап беруге тиіс. 
Іске сәт! «Алтай» командасынан бастаймыз:
1)  “Көпірлер  көлі”  деп  аталған  емдік  қасиеті  бар  тұзды 
көл? (Алакөл)

127
2) Елбасымыз   Н.Ә.Назарбаев   «Қазақстан   Респубиликасы   
тәжіндегі   інжу-маржаны» деп атаған қай облыс? (Шығыс 
Қазақстан облысы)
3)  2001  жылы  17  маусымдағы  Қазақстан  Республикасы 
Жарлығымен  құрылған  ұлттық  табиғат  паркі?  (Қатон  - 
Қарағай ұлттық паркі)
4)  Лениногор  полиметалл  қорғасын  зауытында  жұмыс 
істеген,  соғыста  Панфилов  атқыштар  дивизиясының 
құрамында  болған,  Кеңес  Одағының  Батыры,  жерлесіміз 
Т.Тоқтаровтың туған жері? (Ұлан ауданы)
5)  Ертістің  оң  саласы  бойында  су  электр  станциясы 
салынған өзен? (Бұқтырма)
- «Ақсу» командасы, кезек сіздерде:
1.  «Қоңыраулы  көл»  деп  аталған,  облысымыздағы  ең 
үлкен көл.  (Зайсан көлі)
2. Аягөздің оң жақ жағасындағы “Таңсық” деген ауылға  
салынған кесене? (Қозы Көрпеш - Баян сұлу кесенесі)
3. Михаил Сергеевич Немцевтің туған жері? (Лениногор 
қаласы.)
4.  Өскемен  қаласынан  шығысқа  қарай  150  шақырым 
жерде орналасқан қала? (Зырянь қаласы)
5.  Қазақ  халқының  көрнекті  ұлы  жазушысы,  «Абай 
жолы» роман -эпопеясының авторы М.Әуезовтің туған жері. 
(Бұрынғы Семей облысы, Шыңғыстау ауданы)
- «Барыс» командасына сәттілік тілейік:
1.  Риддер  және  Зырянь  аудандары  жерінде  орналасқан 
қай қорық? (Батыс -Алтай мемлекеттік қорығы)
2. Өскемен,  Павлодар,  Семей  арқылы  ағып  өтетін  өзен? 
(Ертіс өзені)
3.  «Мұзтаудың  мұзбалағы»  атанған  жазушы  Оралхан 
Бөкейдің туған жері? (Шыңғыстай ауылы)
4. 1949 жылы құрылған атом электр станцияларына отын, 
тантал  және  берилий  өнімдерін  өндіретін  әлемдегі  ең  ірі 

128
кәсіпорындардың бірі. (Үлбі металлургиялық зауыты)
5. 1949-1989 жылдары аралығында ядролық сынақ өткізіліп 
келген,  қазіргі  уақытта  Ұлттық  ядролық  орталық  болып 
саналатын қала. (Курчатов қаласы)
Сөз    әділ    қазылар      алқасында,  топ  басшылар  сайысы  
ұпайларын  тақтаға  ілу.
- Келесі кезең - «Белес». Әр командаға 2 сұрақ қойылады. 
Ереже бойынша ұпайы көп командадан бастаймыз. Экранға 
назар аударыңыздар. Ұпайы көп «Алтай» командасы.
1.  Ұзындығы  батыстан  шығысқа  қарай  2000  шақырымға 
созылып  жатыр.  Тау  жүйесінің  ең  биік  шыңы  “Мұзтау” 
солтүстік  батыстан  оңтүстік  шығысқа  қарай  Батыс  Сібір 
ойпатынан  Гоби  жазығына  дейін  жан  жаққа  таралған.  Бұл 
қай тау? (Алтай тауы)
2.  1820 жылы әскери қамал ретінде қаланың іргесі қаланды. 
1939 жылы облыс орталығы болып бекіді. Мұнда өнеркәсіп 
орындары, қорғасын - мырыш, титан - магний комбинаты, су 
электр станциясы бар. Бұл қай қала? (Өскемен қаласы)
-  Кезек  «Барыс»  командасында.  Экранға  назар 
аударыңыздар!
1.  Қазақстандағы  тоғыз  қорықтың  бірі  –  Алтай  тауының 
оңтүстік - шығысында орналасқан. 1976 жылы жойылу қаупі 
бар  табиғат  байлықтарын  сақтау  үшін  құрылған.  Мұнда 
өсімдіктердің  700  түрі,  құстардың  280  түрі  және  сирек 
кездесетін  әр  түрлі  жануарлар  да  бар.  Қызыл  кітапқа  енген 
жануарлардың  түрлері  кездеседі.  Бұл  қай  қорық  және  қай 
ауданда орналасқан?  (Марқакөл қорығы, Марқакөл ауданында 
орналасқан)
2. Алтайдағы ең биік шың. Қатын жотасында орналасқан. 
Шың  2  биіктен  тұрады.  Батысы  4440  мың  метр.  Шығысы 
4506 мың метр. Гранит, гнейс, тақта тастан түзілген көптеген 
мұздақтар бар. Жалпы ауданы 70 кв.км. Бұл қай шың? ( Мұзтау 
шыңы)

129
- «Ақсу» командасы, сіздерге сәттілік тілейміз.
1.  Алтайдағы  ең  әдемі  көлдердің  бірі.  Бұл  көлдің  тарихы 
мынадай:  -  Аңшы  бұғыны  атып    жаралайды.  Жараланған 
бұғының  артынан  ере  келе,  біраз  жүрген  соң  бұғының  буы 
бұрқыраған бұлақтың ортасында шомылып тұрғанын көреді. 
Соңынан  бұл  жер  аңшының  атымен  аталып  кетті.  Судың 
құрамында  кремний,  көмірқышқыл  тұзы,  кальций,  натрий 
бары анықталады. Бұл қай жер, қайда орналасқан? 
(Қатон – Қарағай ауданында орналасқан, Рахман қайнары)
2. Шығыс Қазақстан облысындағы қала, аудан орталығы. 
Сауыр  жотасының  солтүстік  батыс  етегінде  Зайсан  көліне 
құятын  Үйдене  өзенінің  оң  жағалауындағы  орманды-
далалы белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы 
-  Жаңғызтөбе.  Іргесі  1868  жылы  Ресей  мен  Қытай  елдері 
арасындағы  шекараны  межелеу  кезінде  қаланды.  Аудан 
орталығы.  Тарихтан  Шеуешек  пен  Семейді  қосатын  керуен 
жолындағы Жемене қонысы есебінде де белгілі.
Бұл қай қала? (Зайсан қаласы)
Әділ қазылар алқасына сөз беріледі. 
-  Келесі  кезең  «Бекет».  Бұл  кезеңде  әр  командадан  бір 
ойыншы  асық  таңдап,  сол  сұраққа  жауап  береді.  Экранға 
қараңыздар!
1.  Ең тұщы көл. Оның 1 литр суында 80 миллиграмдай 
тұз бар. Алтай тауының арасында орналасқан. Көлдің түсі 
көгілдір. Солтүстігінде Күршім тауы, оңтүстігінде Азу тау 
қоршап тұр. Бұл қай көл? (Марқакөл көлі)
2. Сақ дәуірінен сақталған тарихи ескерткіш. Бұқтырма 
өзенінің оң жағалауында Берел ауылынан оңтүстік батысқа 
қарай  7-8  шақырым  жерде,  таулы  аңғарда  орналасқан. 
Алғаш  1865  ж.  Радлов,  1959  ж.  Сорокин  зерттеді.  1998  ж. 
Халықаралық  қазақ  -  француз  экспедициясы  /жетекшісі 
З.Самашев/  қорғанды  зерттеді.  Қорғаннан  бірнеше  жылқы 
қаңқасы, әбзелдері, жылқы мумиясы, адам мумиясы, алтын 

130
жалатылған  ағаш  әшекейлер  алынды.          Бұл  қай  қорған? 
(Берел қорғаны)
3. Бұдан 200 жыл бұрын 1786 ж. кенші офицер тұңғыш 
көзін  тауып,  содан  былай,  соның  есімімен  аталып  кеткен, 
полиметалл  кен  орындарын  игеру  ісі  қолға  алынды.  Кен 
орны  ашылған  жерде  қала  пайда  болды.        Бұл  қай  қала? 
(Лениногор қаласы)
-  Сонымен,  ақтық  кезең  -  «Асуға»  да  келіп  жеттік. 
Алдарыңызда 12 терезе тұр. Әр команда кез келген 2 терезені 
ашады, арасында ән сұрақ бар.
1.  1643 ж. 50 мың әскермен Жоңғар ханы Батур Ертістің 
бүкіл алқабын басып алды. Батур хан өзінің өкіметін нығайту 
үшін  бекіністер  салды.  Ең  соңғы  бекініс  1646  ж.  7  шатыр 
болып  балшықтан  салынды.  Кейін  бұл  бекіністің  орнында 
қала пайда болды. Бұл қай қала? ( Семей қаласы)
2. 1992  ж.  Үлбі  металлургия  зауытында  Республикалық 
Мемлекеттік  кәсіпорын  Қазақстан  ақша  сарайы  құрылды. 
Оның  тарихы  1991ж.  Қазақстан  Ұлттық  валютасын 
шығарудан  басталды.  Ақша  сарайы  кәсіпорнының 
құрылысы  көктемде  басталды.  Ең  алғашқы  теңгелер  13 
қарашадан  бастап  шығарыла  бастады.  Бұл  күн  Қазақстан 
ақша сарайының туған күні деп есептеледі.
Осы  ақша  сарайы  қай  қалада  орналасқан?  (Өскемен 
қаласында)
3. Аңыз бойынша ертеде ауылға жақын тауда адам жегіш 
алып пайда болыпты. Ол күнде бір жас қызды жеп отырады 
екен. Кезек ұстаның қызына келгенде оған оның үш ағасы 
қарсы  болып,  қыздың  орнына  өздері  барады.  Алыппен 
болған  шайқасты  ешкім  көрген  жоқ.  Шығысқа  қарай  қол 
ұстасып тұрған үш ағайындыны ғана көреді. Таң сәулесімен 
олар ғайып болады. Олардың орнына асқақ көкке ұмтылған 
үш  бірдей  тау  пайда  болады.  Олар  осы  күнге  дейін  сол 
қалпында тұр. Бұл қай тау? (Үш ағайынды тауы)

131
4.1992  жылы  3  шілдеде  табиғат  байлығын  қорғау  үшін 
құрылған.  Көлемі  56078  га.  Шығыс  Қазақстан  облысының 
солтүстік - шығыс шекарасында орналасқан. Негізгі таулы 
жоталары: Линейск, Көксу, Иванов және Үлбі. Ең ірі көлдері 
Кедровка және Щербаковка. Мұнда сүтқоректілердің 55 түрі, 
құстардың 152 түрі, балықтың 5 түрі, саңырауқұлақтың 237 
түрі, т.б. қорғалады. Қызыл кітапқа енгізілген өсімдіктердің 
25 түрі кездеседі. Бұл қай қорық? (Батыс Алтай мемлекеттік 
табиғи қорығы)
5.Шұжықтың және қақталған өнімдердің 80 - нен аса түрін 
шығаратын,  Швецияда  өткізілген  халықаралық  көрмеде 
бриллиант  жұлдызына  ие  болған,  әлемге  танымал  ет 
комбинаты қай қалада? (Семей қаласында)
6. Риддер қаласынан 32 шақырым қашықтықта орналасқан. 
Батыс  Алтай  мемлекеттік  табиғи  қорығымен  шектеседі. 
Экологиялық  таза  ауданда  орналасқан.  Мұнда  табиғаттың 
алғашқы  қалпы  сақталған.  Туризм  саласындағы  көшбасшы 
демалыс  орталығы.  Бұл  қай  демалыс  базасы?  (Климовка 
демалыс базасы)

Сонымен,     «Алтын     қорға»     жиналған     ұпайларыңыз     
және  жалпы  ұпайларыңызды  қосқанда  қорытындысы 
мынадай:
«Алтай» - 120 ұпай, «Ақсу» - 100 ұпай, «Барыс» - 110 ұпай.
-  Ақтық  кезең  -  «Жерұйық».  Ең  көп  ұпай  жинаған 
«Алтай»  командасы  мына  сұраққа  жауап  береді.  Экранға 
назар аударыңыздар.
Марал  өсірушілер  ассоциациясы  16  шаруашылықты 
біріктіреді.  Олар  пантымен  емдеумен  қатар  маралдың 
пантысынан  жасалған  өнімді  де  ұсына  алады.  Туристік 
бизнес  саласында  мүмкіндіктер  бар.  Бұл  жердің  табиғаты 
өте  әсем,  көркем.  Бұл  шаруашылық  қай  ауданда?  (Қатон  - 
Қарағай ауданында) Қосымша сұрақ: Алтай тауының етегінде 
орналасқан, 2001 жылы құрылған ұлттық паркі бар.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет