Жүсіп баласағҰНИ. ҚАзақ тілі мен әдебиеті орыс



жүктеу 2.98 Kb.
Pdf просмотр
бет1/10
Дата06.06.2017
өлшемі2.98 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Адамға екі нәрсе тірек тегі:
Бірі - тіл, бірі - ділің жүректегі.
                                   
Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.
   ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 
   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 
       МЕКТЕБІНДЕ 
  Казахский язык и литература 
              в русской школе
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ–ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 
БАСЫЛЫМ
 2001 жылдың
қаңтар айынан           
10/2011  
ҚАЗАН
бастап шығады
РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО–ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   
ИЗДАНИЕ
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
  Жаңылхан АДАМБАЕВА, Рақыш ӘМІРОВ, Берікжан 
ӘЛМҰХАМБЕТОВ, Айша ӘЛІМЖАНОВА, Шәмша 
БЕРКІМБАЕВА, Роза БАТТАЛ, Әлімхан ЖҮНІСБЕК, 
Қарлығаш ЖҮНІСХАНОВА, Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар 
ҚАДЫРҚҰЛОВ, Ольга МЫРЗАГЕЛДИНОВА, Фаузия        
ОРАЗБАЕВА, Күлпәш САРИЕВА, Пиалаш СҮЙІНКИНА. 
 
 
«Білім және 
Ғылым» 
жауапкершілігі 
шектеулі 
серіктестігінің 
ай сайын 
шығатын 
республикалық 
ғылыми - 
педагогикалық 
жұрналы 
 

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ
                                                
                                                 Ғылыми ойлар отауы
Алтын ҚУАНЫШҚЫЗЫ.                     Ғылыми әдебиеттің алғашқы үлгілеріндегі
                                                                    көптік жалғауының қолданылу
                                                                    ерекшеліктері................................................3
Майра ЖАҒЫПАРОВА.                       Шешендік өнер туралы берілетін
                                                                    мағлұматтарды оқыту тәсілдері................11
                                                   
Мұғалімдерге көмек
Ғалима АЛТЫНБАЕВА.                       Этнопедагогиканы пайдалана отырып
                                                                    оқушылардың тілге қызығушылығын
                                                                    арттыру........................................................21
Айнұр БӘКІРОВА.                                 Қазақ тілі сабағында жалпы 
                                                                    бағытталған мәтіндермен жұмыс 
                                                                    түрлері.........................................................27
Баян ЕСЕНГЕЛДІҚЫЗЫ.                     Қазақ тілі сабағындағы ойынның рөлі.....33
                                    Әдістеме әлемінде: қазақ әдебиеті
Баян ЖАҚАТОВА.                                  М.Жұмабаев. «Батыр Баян» дастаны.......37          
                                    Орыс тілді бастауыш сыныбында
Баян БАЙЗАҚОВА.                                Оқушылардың қазақ тіліне деген 
                                                                    қызығушылығын арттыру.........................42
                                             Колледж кеңістігінде
Венера АЙДЫНАЛИЕВА.                     Имандылық – инабаттылық мұраты........55
Айгүл БАҚЫТҚЫЗЫ.                            Кәсіби, термин сөздерді оқыту.................58
                                       Әдістеме әлемінде: қазақ тілі
Ұлмекен ҚҰСАЙЫНҚЫЗЫ.                      Сөйлеу қабілеті және музыка....................63  
Тұрар ИЛИПОВА.                                   Өнер алды – қызыл тіл..............................67
Анар ДАИРОВА.                                      «Қ» дыбысын оқыту..................................71
Зәуреш ҚАЙЫРОВА.                              Көкшетау өңірінде – есімдік....................74
Бақыт ИСАҚАНОВА.                             Бастауышты үйреткен бәйтерек...............81
Жанар КЕНЖЕБАЕВА.                         Жануарлар әлемінде жалғауларды 
                                                                     қайталау......................................................85
Ақторғай МӘУЛЕНҚЫЗЫ.                   Грамматикалық білім берген 
                                                                     тұңғыш ғалымдар......................................90 
Үміт АБЫЛҒАЗЫҚЫЗЫ.                      Сөйлеу қабілетін арттырған күз..............97
Бибігүл ЗАЙЫРОВА.                              Сын есімді қайталау................................100
Сәрсен БЕКБОЛАТОВ.                           Жіктеу есімдігіндегі көктемгі еңбек......106
                                                Ұстаз ұсынысы
Айнаш ИМАНҒАЛИЕВА.                     «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-
                                                                     2020 жылдарға арналған мемлекеттік
                                                                     бағдарламасы» туралы............................108  
                                                Білім сынағында
Шолпан БАҚЫТҚЫЗЫ.                        Қазақ тілінен аттестацияға
                                                                     дайындық сауалдары...............................110
Данагүл МҰРАТҚЫЗЫ.                          Сынама жұмыстары................................119
                            Сыныптан тыс жұмыс – Внеклассная работа
Күләнда ОРАЗБЕКОВА.                          Алтын киімді адам..................................126
Дәмеш ШАҒАПОВА.                               Біздің ортақ үйіміз..................................130
Кәмила АМАНЖОЛОВА.                       Жырсыз өмір – мен үшін өмір емес......134
Сулушаш ТАУЕКЕЛОВА,                        
Ирина ТИЩЕНКО.                                  Зимуюшие птицы....................................138

3
Ғылыми ойлар отауы
Алтын ҚУАНЫШҚЫЗЫ,
Приречен жалпы орта
 білім беру мектебінің қазақ тілі 
мен әдебиеті пәнінің мұғалімі.
Батыс Қазақстан облысы,
Теректі ауданы,
Приречен ауылы.
ҒЫЛЫМИ ӘДЕБИЕТТІң 
АЛҒАШҚЫ ҮЛГІЛЕРІНДЕГІ 
КөПТІК ЖАЛҒАУЫНЫң 
ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Тіл тарихын зерттеуші ғалымдарымыз қазіргі қазақ жазба 
әдеби тілінің қалыптасуында, оның стильдік тармақтарының 
сараланып,  әрі  қарай  жетілуінде  XIX  ғасырдың  екінші 
жартысының орны ерекше болғанын атап көрсетеді /2,172/.
Бұл кезеңде Ыбырай мен Абай сынды жазба әдеби тілдің 
негізін  қалаушы  тұлғалардың  оқу-ағарту  сипатындағы 
шығармалары  дүниеге  келді.  Қазақ  тілінде  алғаш  кітап 
бастыру  мен  тұңғыш  баспасөздің  жарық  көруі  де  әдеби 
тілдің  стильдік  тармақтарының  дамуына  әсер  етті.  XIX 
ғасырдың  екінші  жартысында  қазақ  жазба  әдеби  тілінің 
функционалдық  стильдері  бір-біріне  ықпал  етіп,  әсерлерін 
тигізіп  отырды.  Сондықтан  ғылыми-көпшілік  стиль  жеке-
дара  түрде  дамымай,  өзімен  қатарлас  туған  қоғамдық-
публицистикалық  стильге  сүйене  отырып  қалыптасты. 
Көбіне  олар  бір-бірінен  ажыратылмай,  бірдей  тұлға 
тәсілдерді  пайдаланып та отырды.
Ана  тіліміздің  бес-алты  ғасырлық  тарихын  зерттеуші 
Р.Сыздықованың  айтуынша,  тек  қана  қазақ  тілінде  емес, 

4
ортаазиялық  әдеби  тілдегі  («түркіше»)  мұсылманша 
діни  мазмұнды  кітаптар  да  қазақ  арасына  молынан  тарай 
бастады.  Тіпті,  бұл  кезде  христиан  дінінің  миссионерлік 
әдебиеті де қазақ тілінде баспа бетін көрді. Орыс ғалымдары 
тарапынан қазақ тілінің грамматикалық құрылысын зерттеу 
басталды.    XIX  ғасырдың  екінші  жартысында  жиырмадан 
астам    орысша-қазақша  және  қазақша-орысша  сөздіктер 
шықты. Қазақ көркем әдебиетінің жаңа кезеңі басталды. Төл 
жазба әдебиеті туды. Араб, парсы, шағатай, орыс тілдерінен 
аударылып,  ауызша  да,  жазбаша  түрде  де  тараған  аударма 
әдебиеті  дүниеге  келді.  Қазақтың  әр  алуан  жанрдағы, 
әр  түрлі  мазмұндағы  жазба  әдебиеті  жанданып,  түрлері 
көбейе    бастады.  XIX  ғасырдың  екінші  жартысы  –  қазақ 
тілінің статистикасы (сол тұстағы қалыпты жай-күйі)  мен 
динамикасына  (дамуына)  қоғам  өмірінің  тікелей  қатты 
әсер еткен дәуірі болды. Сөз болып отырған кезеңде қазақ 
әдебиетінің жанрлары көбейіп, түрлене түсуіне орай жазба 
тілдің жаңа стильдері пайда бола бастады /3, 212-215/.  Бұл 
жаңа  стильдердің  ішінде  ғылыми-көпшілік  әдебиеттер 
стилін де атауға болады.
Ғылыми әдебиет стилінің алғаш пайда болуы ғылымның 
дамуымен  байланысты.  Ғылымы  ерте  дамыған  елдерде 
ғылыми  әдебиет  жанры  да  ерте  қалыптасады.  Мәселен, 
Еуропадағы ең алғашқы ғылыми-көпшілік әдебиет үлгілеріне 
Лукреций Кардың «О природе вещей» («Заттардың табиғаты 
жайында»)  еңбегі  мен  М.В.Ломоносовтың  «Письмо  о 
пользе  стекла»  («Әйнектің  пайдасы  туралы  хат»)  еңбегі 
жатады.  Ресейде  ең  алғашқы  ғылым  жөніндегі  әдебиет 
XVIII ғасырдың бірінші ширегінде пайда болған. Алғашқы 
орыс журналдары да («Примечания к Санкт-Петербургским 
ведомостям»  /1722-1742ж.ж./,  «Ежемесячные  сочинения,  к 
пользе и увеселению служащие» /1755-1764 ж.ж./ ) көпшілікке 
арналған  әрі  ғылыми  мазмұнды  болған.  Ал  қазақ  тілінде 

5
бірінші  кітап  XIX  ғасырдың  60-жылдарында  баспа  жүзін 
көрген болса, ғылыми әдебиет тарихы да одан әрі кетпейді 
деп  мәлімдейді  қазақ  әдеби  тілінің  тарихын  зерттеуші 
Б.Әбілқасымов.  Ғалым  ғылымға  қатысты  әдебиеттің 
алғашқы нышаны ретінде қазақ арасында қолжазба күйінде 
тараған,  кейін  кейбіреуі  басылып  та  шыққан  «Шежіре» 
аталатын жазбалардың некен-саяқ болғанын жоққа шығаруға 
болмайтынын  айтады  /4,65/.    Бұл  шежірелер  құрылысы, 
баяндау стилі, көлемі жағынан әр түрлі болып келген. Ата-
бабалардың аттарын хронологиялық тәртіппен түзген сызба 
іспеттес қысқа түрлері де, тарихи шығарма түрінде келетін 
күрделі туындылар да болған /5,112/.
Бұл  деректерге  қарағанда,  он  тоғызыншы  ғасырдың 
екінші жартысында қазақ тілінде көпшілікке (ең болмағанда 
сауатты  оқырманға)  арналған  жалпы  ғылым-білімнен  де, 
кейбір  ғылым  салаларынан  да  мәлім  беретін,  баяндау, 
түсіндіру, насихаттау сипатындағы әдебиет жанрының пайда 
болғанын  байқаймыз.  Р.Сыздықова  бұл  жанрды  жартылай 
ғылыми стиль немесе жартылай ғылыми мазмұнды әдебиет 
деп атайды /3, 227;239/.
Ал,  Б.Әбілқасымов  «ғылыми  әдебиет»  дегеннен  гөрі 
«ғылыми-көпшілік  әдебиет»  деп  атағанды  жөн  көреді. 
Себебі, бұл тұстағы ғылыми әдебиеттерде белгілі бір ғылым 
нәтижелері  сөз  болмайды,  жалпы  ғылым  негіздерін,  сол 
кездегі  ғылымның  қол  жеткізген  табыстарын  қарапайым 
халыққа  түсінікті  тілмен  жеткізу  мақсаты  көзделеді. 
Ғалымның  көрсетуінше,  Н.И.Ильминскийдің  1861  жылы 
Қазанда бастырып шығарған «Самоучитель русской грамоты 
для киргизов» деген кітабының соңында берілген мәтіндерді 
қазақша  ғылыми-көпшілік  әдебиет  үлгілерінің  тұңғыш 
нұсқасы  деп  санауға  болады.  Кітаптың  соңғы  50  бетінде 
табиғат,  география,  тарих,  өсімдіктер,  жануарлар  дүниесі 
және  басқа  да  ғылым  жаңалықтары  туралы  қысқа-қысқа 

6
орысша-қазақша  екі  тілде  әңгімелер,  дәрігерлік  кеңестер 
берілген /4, 40/.
XIX  ғасырдың  екінші  жартысы  мен  XX  ғасырдың 
басындағы  жазба  (баспа)  нұсқалардың  ішінен  ғылыми-
көпшілік  әдебиет  үлгілерін  молынан  кездестіруге  болады. 
Олар  ғылым  мен  техника  жетістіктерін  баяндайтын 
мақалалар мен мәтіндер түрінде де, жеке кітапшалар түрінде 
де кездеседі. Сол сияқты жеке ғылым салаларынан жазылған 
материалдар  бар.  Сонымен  қатар,  әр  алуан  азаматтық 
сипаттағы  оқу  құралдары  мен  грамматика  кітаптары, 
«Хрестоматиялар»  мен  «Жол  бастаушы  нұсқалар» 
(«Руководства»),  кейбір  мұсылманша  («Шариат-ул-ислам») 
және  христиан  дініне  қатысты  шығармалар  да  баршылық. 
Бірақ,  біз  бұл  кезеңде  ғылымның  көптеген  салаларының 
«қазақыланбағанын» ескеруіміз керек.
XIX  ғасырдың  екінші  жартысында  жарық  көре 
бастаған  ғылыми-көпшілік  әдебиеттің  алғашқы  үлгілері 
мен  «Түркістан  уәлаяты»  газеті,  «Дала  уәлаяты»  газеті 
беттерінде  жарияланған  ғылым  туралы  мақалалардағы 
көптік жалғауы  қосымшаларының көбіне лар/лер  варианты 
ғана қолданылып отырған, мысалы: адам-лар, шөб-лер, тіл-
лер, халық-лар, сөз-лер, құрт-лар, шәкірт-лер. Екі, үч, төрт 
харіфден тұратын сөздерді шәкіртлер... («ДУТ» 25,1897). 
Кей жағдайда көптік жалғауының тек дар-дер варианты 
қолданылған:  халық-дар,  оқу-дар,  кітаб-дар,  тоб-дар,  үй-
дер.  Осы  уақытда    қырда    қазақ  арасында  уақ  кітапдар 
толып жатыр гарап харфіменен жазылған және уақ басқа 
кітапдар да бар («ДУГ», 31, 1896).
Б.Әбілқасымов  диалектолог  ғалымдардың  пікіріне 
жүгіне  отырып,  өз  зерттеулерінде  лар-лер-дің  орнына  дар-
дер вариантының қолданылуын ауызекі тілдің әсері немесе 
солтүстік-шығыс  облыстары  қазақтарының  сөйлеу  тіліне 
тән диалектілік құбылыс деп қарастырады /4, 156/.

7
Әдеби  тіл  тарихын  зерттеушілердің  айтуынша,  сол 
кездегі  әдеби  тіл  үшін  негізгі  норма  –  көптік  жалғауының 
лар-лер  варианты  болғанға  ұқсайды.    Бірақ  бұл  алғашқы 
ғылыми  көпшілік  қолды  әдебиеттердің  барлығына  бірдей 
тән құбылыс емес, себебі бұл үлгілерде көптік жалғауының 
дар-дер  варианты  да,  тіпті,  кейбіреулерінде  оның  тар-тер 
варианты да кездеседі.
Мысалы: Телескоппен айды қарасақ, ай үлкен болып, тағы 
да айдың үстіндегі таулар, сайлар көрінеді («Календарь», 
28-б)..  біреулері Жерден үлкен, біреулері Жерден кіші, Жер 
секілді  Күнді  айналып  жүретін  үлкен  домалақтар  бар 
(«Календарь»,  38-б).  Жарқанаттар  түнде  ұшып  жүретін 
көбелектер  мен  қоңыздар,  шыбындар,  масалар  мен  бөтен 
тап  болған  уақ  жәндіктер  де  болса  жеп,  тамақтанады 
(«Қазақ календары», 51-б).
Қазақ  тілінде  сөзге  көптік  мағына  үстеудің  басқа  да 
жолдары  бар.  Мәселен,  зат  есім  сан  есіммен  тіркескенде, 
шақты,  шамалы,  жуық  тәрізді  көмекші  сөздер  мен 
көп,  аз  сөздерін  зат  есімге  тіркестіріп  айту  арқылы 
да  заттың  көптігін  білдіруге  болады.  Сол  сияқты  зат 
есімдер  анықталушы  сөз  ретінде  бар,  бәрі,  бүкіл,  барша 
секілді  жалпылауыш  есімдіктері  мен  көптік  мағынаны 
білдіретін  бірнеше,  бірталай,  бірқатар,  т.с.с.  сөздермен 
тіркесіп  келгенде  де  көптік  мағынаны  білдіреді.  Аталған 
жағдайларда  зат  есімге  көптік  аффиксі  жалғанбауы  тиіс. 
Бірақ осы ерекшелік тілдің барлық стиль жүйелерінде бірдей 
ескеріле  бермейді.  Әсіресе,  мерзімді  баспасөз  бен  ғылыми 
әдебиеттер  стилінде  бұл  ережелер  сақталмай,  нормадан 
ауытқу  жиірек  ұшырайды.  Біз  тілін  қарастырып  отырған 
XIX  ғасырдың  екінші  жартысындағы  алғашқы  ғылыми-
көпшілік  әдебиет  аудармалары  мен  тұңғыш  мерзімді 
баспасөз бетіндегі ғылыми аударма мақалалардан да осындай 
ауытқушылықтарды  көптеп  кездестіреміз.  Мысалы:  Сол 

8
жылдан бері тек осыдан ең кемі екі-үш миллион адамдар 
өлді  («Обадан  қалай...»).  Төрт  шақырым  жерде  қабірлер 
бар,  яғни,  он  үш  бұзылмай  қалған  мазарлар  («ДУГ»,  5, 
1894). Бүкіл шаһарларды һәм қалаларды тас-талқан қылып 
бұзуға һәм мыңдаған адамдардың жанын тәнінен шығаруға 
(«ДУГ»,  13,1895).  Бұл  мысалдардан  біз  аудару  барысында 
орыс тіліндегі анықтауыш пен анықталатын сөздің қиылысу 
үлгісіне  сүйенгендіктен  кеткен  қателіктерді  байқаймыз, 
себебі  орыс  тілінде  анықтауыш  көптік  формасында  тұрса, 
анықталатын сөз де әрдайым көптік тұлғасымен түрленеді. 
XIX ғасыр ортасынан бастап шыға бастаған жалпы ғылым 
негіздерін баяндайтын, түсіндіретін әдебиеттер мен баспасөз 
бетіндегі ғылыми мақалаларда етістіктің көптік жалғауымен 
келетін тұстары ерекше назар аудартады. Бастауыш сөзі III 
жақтың көпше түрінде тұрған жағдайда, оның баяндауышы 
(етістіктен  болғанда)  бастауышпен  сан  жағынан  қиысып, 
көптік  жалғауын  қабылдайды.  Мысалы:  Арақды  көп 
ішушілер іш ауруы илан мабтулан болалар, кісілер біледілер
Арақдың  ең  қорқыныш  зарарлы  нәрсе  екенлігін  дұқтұрлар 
һәр күн исаб қлұб тұралар («Арақ у яки...» 3-10-бет).
Бұл құбылысты Р.Сыздықова былайша түсіндіреді: «XIX 
ғасырдың  екінші  жартысы  мен  XX  ғасырдың  алғашқы  он 
жылдықтарында  қазақтың  жазба  әдеби  тілінде,  әсіресе, 
прозалық  стильдерінде  етістіктің  III  жақтағы  көпше 
мағынасын  белгілі  бір  морфологиялық  формамен  білдіру 
тенденциясы болған. Бірде бұған ортақ етіс тұлғасын ұсынса, 
бірде өзге түркі тілдеріндегі тәсіл –лар аффиксін жалғауды 
жөн көреді. Осы кездегі грамматикаларда бұл норма ретінде 
ұсынылады. Яғни, етістіктің III жағына –лар жалғануы қазақ 
тілі  үшін    кірме  құбылыс,  ол,  бір  жағынан,  кітаби  тілдің 
әсерімен,  екінші  жағынан,  грамматиканы  суреттеген  орыс 
ғалымдарының  жаңылысуынан,  үшінші  жағынан,  мүмкін, 
татар  әдеби  тілінің  (әсіресе,  Орынбор,  Қазанда  басылған 

9
кітаптарда)    де  ықпалынан  пайда  болған    болу  керек»  (5, 
288-290). Алғашқы ғылыми-көпшілік әдебиеттер тілінде зат 
есімнің көптік категориясының берілуінде басқа да әдеби тіл 
нормаларынан ерекшеленетін жайттар кездеседі. 
1. Қазақ тілінде мағынасы абстракциялы, яғни, дерексіз 
ұғымдарды білдіретін сөздер көптік мағынада қолданылып 
тұрса  да  көптік  тұлғаны  қажет  етпейді  /6,  200/.  Мұндай 
сөздер орыс тілінде де бар. Оларды singularia tantum (латын 
тілінен аударғанда  «тек қана жекеше түрде қолданылатын 
сөздер» дегенді білдіреді) сөздер деп атайды /7, 473/.
Орыс тілінің қалыпты грамматикасында көрсетілгендей, 
бұл топтағы сөздер кейде көптік жалғауын қабылдай алады, 
бірақ  олардың  лексикалық  мағынасы  өзгереді,  мәселен, 
красоты, радости, возможности. Алғашқы ғылыми мазмұнды 
мәтіндерде (кітапшалар, мақалалар) орыс тілінің ықпалымен 
аталған  зат  есімдерді  көптік  формада  қолдану  фактісі 
ұшырайды:  Медреселерде  адамның  жандары  қуаттанып, 
қандай рахаттанып кетеді («ДУГ», 37,1892). Қазақтар аң 
аулап жүреді екен, қолы бос уақыттарда («ДУГ», 13, 1898).
2. Қазақ тілінде дараланып, санауға келмейтін әр алуан 
ұсақ  заттардың  атын  білдіретін  сөздер  тек  қана  жекеше 
түрде  қолданылады,  мысалы:  май,  ұн,  бидай,  қымыз, 
шойын, түтін, т.б /6, 200/. Орыс тілінде бұндай сөздер не 
singularia  tantum  сөздер  қатарына  не  pluralia  tantum  (лат., 
тек  қана  көпше  түрде  қолданылатын)  сөздер  қатарына 
жатады,  мысалы:  сахар,  нефть,  железо,  чернила,  сливки, 
белила /7,473/. Орыс тілінен аударылған ғылыми мазмұнды 
әдебиеттің  алғашқы  үлгілерінде,  газет  беттеріндегі  ғылым 
жөнінде тұңғыш мақалаларда жоғарыда көрсетілген сөздерді 
көпше түрде жұмсау кездеседі. Бұл жағдайда көптік жалғауы 
ол заттың жай ғана көптігін емес, түрінің, сортының әр түрлі 
екендігін  аңғартады,  сонымен  бірге  көптік  жалғауы  өзі 
жалғанған зат есімдерге молшылық, қисапсыз көптік сияқты 

10
мағыналар  үстейді.  Мысалы:  Мәзкөр  күкірттің  таза, 
жақсы күкірттерден көп артық («ДУГ», 37, 1892). ... сиыр 
суреттері асыл тастармен жақсы қылып ұстап тастаған 
(«ДУГ», 37,1892).
3.  Ғылымда  белгілі  ұғымдардың,  құбылыстардың, 
заңдылықтардың қасиеттерін, ара қатынастарын  зерттеу сол 
ұғымдарды  даралау,  бөлшектеу  арқылы  ғана  емес,  оларды 
топтау,  жинақтау  арқылы  да  жүргізіледі.  Көптік  мағынаны 
білдіретін аң, мал, құс, түр, тұқым ұғымын білдіретін жылқы, 
қой,  сиыр  сияқты  есімдер,  арғын,  қырғыз,  үйсін,  қазақ 
тәрізді ру, тайпа, халық, ұлт атауларын білдіретін сөздердің 
талданып  отырған  материалдарда  көптік  тұлғада  жиі 
кездесетінін байқаймыз.  Мысалы: Не себептен жерлердің 
сілкінгені пайда болады («ДУГ», 47,1894). Сарттар, ноғайлар 
һәм гайырлары өздері қалай сөйлесе солай жазады («ДУГ», 
6, 1890).
4.  Көптік  жалғауын  керек  етпейтін  адамның,  жан-
жануардың  егіз  дене  мүшелерінің  атын  білдіретін  сөздер 
де бұл үлгілерде көптік жалғауымен берілген: Әсіресе, көз 
шелдерін емдегенде тәуіптер көз науқасының емін білемін 
деп...  («ДУГ»,  16,  1894).  ...  бұнан  соң  ауырған  адамның 
құрысады  қолдары,  аяқтары  һәм  мойындары  («Афат  яки 
холера  әңгімесі»,  2-б).  Қазақ  тілінің  ерекшелігіне  ден 
қоймаған  аудармашы  орыс  тілінің  ықпалында  болған,  сол 
тілге  тән  сөз  тіркесінің  тәсілін  де  калькалаған  (сөзбе-сөз 
берген).
Қазақ  тілінде  жоғарыда  көрсетілген  сөздер  көптік 
жалғауын қабылдамай, тек қана жекеше түрде жұмсалады.
Қазан төңкерісіне дейінгі зерттеушілердің айтуы бойын-
ша, қазақ тілінде көптік форма орыс тілімен салыстырғанда 
сирек  қолданылады  /1,26/.  Түрколог  ғалымдар  көптік 
жалғауының мұндай қолданылу ерекшеліктері тек қана қазақ 
тілі емес, басқа да түркі тілдеріне тән деп тұжырымдайды.

11
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.  П.М.Мелиоранский.    Грамматика  казах-киргизского 
языка. II часть. Синтаксис. СПб., 1897.
2. 
С.К.Кенесбаев, 
А.И.Искаков, 
Г.Т.Мусабаев, 
Р.Сыздыкова.  О нормах казахского литературного языка // 
Вопросы развития литературных языков народов СССР. А., 
1964.
3.  Р.Сыздыкова.  Қазақ  әдеби  тілінің  тарихы  (XVIII–
XIXғ.ғ.). А., «Ана тілі», 1993.
4. Б.Әбілқасымов. XIX ғасырдың екінші жартысындағы 
қазақ  әдеби  тілі  (Баспа  нұсқалар  негізінде).  А.,  «Ғылым», 
1982.
5. Р.Сыздықова. Абай шығармаларының тілі. А., «Ғылым», 
1968.
6. А.Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. А., «Ана тілі», 1991.
7. Русская грамматика. Морфология. М., 1980.
   
   
 

Каталог: uploads -> magazine -> pdf
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> АҚпан 2011 февраль ақылдастар алқасы: Зейнеп ахметова, Бөлек аманбаева, Мұзафар
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Жүсіп баласағҰНИ
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық

жүктеу 2.98 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет