Жоғары оқу орындарының Қауымдастығы



жүктеу 2.04 Mb.
Pdf просмотр
бет1/17
Дата16.03.2017
өлшемі2.04 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17
4960

Жоғары оқу орындарының Қауымдастығы
<
е
н
ү
л
ь

Ж .  Қалекенүлы
ӨСІМДІКТЕР
изиологиясы
АЛМАТЫ,  2004

ББК  28.57я73 
К   25
Әл-Фараби  атындағы  Қазақ үлттық университетінщ
70 жылдық мерейтойына  арналады
П і к і р  
ж а з ғ а н д а р :  
қ р   БҒМ  өсімдіктер физиологиясы,  генетикасы жөне 
биоинженериясы  Институтының  лаборатория  мсңгерушісі, 
биология  ғылымдарының докторы,  профессор  Б.Ә.Сәрсенбаев;
әл-Фараби  атындағы  Қазақ  ұлтгық  университетінің 
биотехнология,  биохимия,  өсімдіктер  физиологиясы 
кафедрасының  оқытушысы,  биология  ғылымдарының  кандидаты,
өл-Фараби  атындағы  ҚазҮУ  профессоры  Г.Ж.Уәлиханова
Қ25
Қалекенұлы Ж.
Өсімдіктер физиологиясы: Оқулық. Ә.Е.Ережеповтын
редакциялауымен толықтырылып, өңделген 2-басылымы
Алматы
456 бет.
ISBN 9965-465-57-6
Торайгыро»
атиндағы ПМУ
Оқулық 7 тараудан т 
атқаратын  қызметі,  өс 
қоректену,  фотосинтез  ж 
физиологиясы,  сонымен 
бейімделу  жолдары  қарас 
өсімдіктер  физиологиясы 
келтірілді.  Сонымен  қатар
ыннң  құрылысы  мен 
т е ія ю т ч г  *алт'СҮ7  мивдралды  затгармен
өсу  және  даму 
шілік  ортасына 
ілған.  иқулықта  автордың  өзі  жазған 
бойынша  терминдік  түсіндірме  сездігі 
Ережепов  Ә.Е.  өз  тарапынан  оқулықты
қысқартылған  сөздер  тхзімі,  терминдер  мен  ұғымдардың,  автор- 
лардьщ алфавиттік көрсеткішімен толықтырып, суреттерін жаңартып, 
текстін  қайтадан редакция лады.
Оқулық  университеттер  мен  педагогикалық,  ауылшаруашылық 
жоғары  оқу  орындарының  студентгеріне,  магистранттарына,  аспи- 
рантгарьша,  оқытушыларьша,  сонымен қатар биология салаларының 
мамандарына  арналған.
ББК 28.57я73
Қазақстан  жоғары  оқу
ISBN 9965-465-57-6 
орындарының  қауымдастығы,  2004

М  А  3  М  Ү   Н  Ы
Қысқартылған  с ө зд е р .......................................................................................8
К  і  р  і  с  п  ...........................................................................................................9
Б і р і н ш і   т а р а  у.
Өсімдіктер клеткасыньщ физиологиясы
1.1.  Өсімдіктер  клеткасыньщ  құрылымы  мен  атқаратьш  қызметі
туралы жалпы шолу........................................................................ 11
1.2.  Клетканың  жеке  бөліктерінің  құрылысы  мен  атқаратын
қызметтері....................................................................................... 13
1.2.1.  Клетка  қабығы...................................................................... 13
1.2.2.  Плазмалемма......................................................................... 18
1.2.3.  Гольджи аспабы..................................................................... 19
1.2.4.  Эңдоплазмалық  тор...............................................................20
1.2.5.  Вакуольдер  жүйесі................................................................ 21
1.2.6.  Майда денешіктер................................................................. 23
1.2.7.  Клетка  ядросы...................................................................... 24
1.2.8.  Рибосомалар.......................................................................... 27
1.2.9.  Митохондрия лар................................................................... 28
1.2.10.  Пластидтер. жүйесі................................................................ 29
1.3.  Клетка  органоидтарының  қызметтеріңдегі  өзара  байланыстылық .... 33
1.3.1.  Гиал опл азмадағы процестер................................................. 34
1.3.2.  Плазмалемма  мен  клетка  қабығы  арасындағы
байланыстылық..................................................................... 35
1.3.3.  Хлоропласт,  митохондрия  жөне  цитоплазма
араларындағы  байланыстылық.............................................36
1.3.4.  Ядро  мен  цитоплазма  арасындағы  байланыстылық........... 39
1.3.5.  Мембраналардың  бірінен-бірі  пайда  болуы.......................39
1.4.  Өсімдік  клеткасының  өмірі  (онтогенезі)...........................................40
1.4.1.  Клетканың  бөлінуі  кезіндегі  физиологиялық
жөне  биохимия лык  өзгерістер..............................................40
1.4.2.  Клетканың  созылып  өсу  кезеңі........................................... 41
1.4.3.  Клетканың  жіктелу  (дифференциалдану)  кезеңі............... 42
1.4.4.  Клетканың  қартаюыжәне  өлімі......................................... 44
1.5.  Өсімдік  клеткасыньщ  қызметтік  ырықтыгы..................................... 44
1.5.1.  Клөтканың  тітіркенгіштігі................................................... 45
1.5.2.  Клеткадағы  кимыл-қозғалыс  қүбылыстары....................... 46
1.5.3.  Өсімдік  к л еткас ы на  заттардың  сіңу і ................................... 49
1.5.4.  Өсімдік  клеткасынан  затгардың  бөлінуі  (секреция)..........53
Пысықтау  сүрақтары..................... / ..........................................................56
3

Е к і н ш і   т а р а   у.
Өсімдіктердегі су алмасу физиологиясы
2  1  С
үдың
  өсімдік  тіршілігіндегі  м аңы зы .............. ............................... 

2 2.  Судың  молекулалық  қүрылысының  қасиеттері.................................. ^
2.2.1.  Судың  молекулалық  қүрылысы...............................................*|
2.2.2.
  Судың  ерітінділердегі  к ү й і........................................................ ^
2 3  Судың  өсімдік  клеткасындағы  алмасуы.................................................^
2.3.1.  Клеткадағы  судың  күйлері........................................................ ....
2.3.2.
  Судың  осмостық  сің уі....... ....................................................... 67
2.3.3.  Өсімдік  клеткасы  -  осмостық  жүие_........................................ ^
2 4.  СуДБПГөсімдік  Ьоиымеи жылЖуЬГТТГ........... ........................................ 
,
2.4.1.  Судың  топырақтан  тамыр  арқылы  ........................................
2.4.2.  Тамыр  қысымы  (төменгі  қозғағыш  күш )..................;...........
24 3.  Тамырға  судың  сіңуіне  сыртқы  жағдайлардьщ  әсер і.........
2.4А  Топырақтағы  судың  күйлері,  олардың  өсімдікке
сіңгіш тігі.................................. ................................. ............. ..  7Q
245  Транспирация,  жоғарғы  шеткі  қозғаушы  к ү ш .....................
2А.6. 
Судың  өсімдік  бойЫмен  түтіктер  жүйесі  арқылы
тасымалд ану ы ....................——.....................■"■■■;..........................
2.5'.  Әр  түрлі  экологиялық топтағы  өсімдіктердің
су
  алмасудағы  ерекшеліктері.....................................................
2.6.  Суармалы  егіншілхктің  физиологиялық  негіздері...............................
Пысык.тау  сүрақтары.......................................................................................
Ү ш і н ш і   т а р а   у
Фотосинтез
3.1.
3.2.
3
.
3
.
3.4.
Фотосинтез туралы жалпы  үғым және  оның маңызы...................... 95
Фотосинтез туралы  ілімнің даму  тарихына  қысқаша  шолу............ 9
Көміртегі  қос  тотығының  ассимиляциялану  жолдары................... .99
Фотосинтездік аппарат......................................................................
3.4.1.  Жапырақтың  анатомиялық  қүрылысы..............................
JL
3.5.  Фотосинтездің жарық сатысы
Фотосинтездік  жүйелердеғі  энергия  ауысу  процестері....125
3.5.1.
3.5.2.  Электрондардың  циклсіз  (айналымсыз)  тасымалдануы
3.5.3.
3.5.4.
3.5.5.
128
133
және  НАДФН  пен АТФ-тың  синтезделуі.........................
Электрондардың циклді тасымалдануы............................
отосинтездік  фосфорлану............................ ....................134
ЭлекТрон  және  протондар  тасымалдану  реакция- 
ларының  тилакоид  мембраналарында  орналасуы............ 135
3.6. •'Фотосинтездін  карангы  сатысы
16.1.  Фотосинтездің  қараңғы  сатысының бағыттары............... 136
3.6.2.
отосинтез,
жолы
ин  циклі
3.6.3.  Фотосинтездің  С4 жолы  (04-дикарбон  қышқылдар-
Хэтч-Слэк циклі)................................. ........... .................— 145
4

3.6.4.  Жасаңшөптер  туыстастарындағы  органикалық
қышқылдар  метаболизмі.........................................................
3.6.5.  Жарықтағы  тыныс  алу  (фото  тыныс  алу)  жөне
гликол  қышқылының  метаболизмі......................................
3.7.  Фотосинтез  процесінің  ретгелуі................................... ........................
3.7.1.  Фотосинтездің  жапырақ  деңгейінде  реттелуі..... ................
3.7.2.  Фотосинтездің  түтас  өсімдік  деңгейінде  реттелуі..... ,.......13°
3.8.  Фотосинтез  процесіне  ішкі  және  сыртқы  жағдайлардың  өсері......
3.8.1.  Фотосинтезге  ішкі  жағдайлардың  әсер і................................J  9
3.8.2.  Фотосинтезге  сыртқы  жағдайлардың  әсе р і.........................
3.9.  Фотосинтез  және  түсім ...........................................................................   „
Пысықтау  сүрақтары.......................... ...........................................................
Т  ө  р  т  і  н  ш 'і  т  а  р  а  у.
Өсімдіктердің тыныс алуы
4.1.  Тыныс алу және оның  маңызы туралы жалпы үғым......................174
4.2.  Тыныс  алу туралы  ілімнің даму тарихы..........................................175
4.2.1.  Ең  алғашқы  деректер............................... .......................... ^
4.2.2.  Отгегінің  ырықтануы  туралы  үғымдар............................ 1 ''
4.2.3.  Сутегінің  ырықтануы  туралы  үғымдар............................ 178
4.2.4.  Тыныс  алу  мен  ашу  процестерінің  байланыстылығы......179
4.3.  Тыныс алудың ферментгік жүйелері............................................... 181
4.3.1.  Оксиредуктазалар..................... .......................................... 1“
4.4.  Тыныс  алу  заттарының  (субстрат)  негізгі  тотығу  жолдары........... 1W
4.4.1.  Гликолиз  (тыныс  алудың  анаэробты  сатысы)................... 190
4.4.2.  Гликолиз  өнімдерінің  анаэробтық  өзгеру  жолдары.
Ашу  процестері.................................... ...............................1 "
4.4.3. 
Д и-ж өне трикарбон  қышқылдар  циклі
(Лимон  қышқылы  немесе  Кребс  циклі)...........................195
4.4.4.  Глиоксилаттық цикл.................................. ' .......................199
4.4.5.  Тотығудың  пентозофосфаттық  жолы............... .................2Q0
4.4.6.  Көмірсулардың  тікелей  тотығуы....................................... 203
4.4.7.  Глюкозаның  тотығу  жолдарының  өзара
байланыстылығы............................ ....... ............................. 204
4.5.)Гыныс  алудағы  электрондар тасымалдану тізбегі жөне
тотыға фосфорлану...................................................... МрЯ............
4.5.1.  Митохондрияның  электрондар  тасымалдау  тізбеп.......... 205
4.5.2.  Тотыға  фосфорлану............................................................ 207
4.6.  Тыныс алу  -  зат алмасу  процестерін  байланыстырушы
S
B
........... ................... 1......................................................... 210
4.7.  Тыныс  алу  процесшщ  реттелуі........................................................
4.7.1.  Электрондар  мен  протондардын  тасымалдану
жолдарының  түрлері........................................................... 211
4.7.2.  Тыныс  алуға  пайдаланылатын  заттар  жөне  тыныс  алу
коэффициенті....................................................................... 211
4.7.3.  Тыныс  алудың  ретгелуі...................................................... 212
5

4.8.  Тыныс  алу  процесіне  сыртқы жөне  ішкі жағдайлардың  өсері.......214
Пысықтау  сұрақтары..............................................................................
Б е с і н ш і   т а р а у .
Өсімдіктердің тамыры  арқылы минералдық заттармен қрректену
физиологиясы
5.1.  Минералдық  қоректену  туралы  ілімінің  даму  тарихы..................... 221
5.2.  Минералдық  элементтердің  өсімдіктегі  м өлш ері............................. 224
5.3.  Жеке  элементтердің  өсімдік  тіршілігіндегі  физиологиялық
маңы зы ...... .............................................................................................^
5.3.1.  Макроэлементтер........................................................................224
5.3.2.  Өсімдік  тіршілігіндегі  азоттың  м аңы зы ................................ 241
5.3.3.  Микроэлементтер...................................................... ............. .  248
5.4.  Өсімдіктің  топырақтағы  қоректік  (минералдық)
заттарды  сіңіруі......................................................................................... 256
5.4.1.  Топырақтың  өсімдіктің  қоректенуіне  байланысты
ерекшеліктері.............................................................................256
5.4.2.  Қоректік  заттардың  тамырға  сіңу  жолдары  мен
механизмдері.............................................................................. 258
5.5.  Өсімдіктің  минералдық  қоректенуіне  сыртқы  орта
жағдайларының  өсері...........................................................................267
5.6.  Минералдық  тыңайтқыштар,  оларды  қолдану  әдістері  ................... 273
Пысықтау  сұрақтары...................................................................................... 276
А л т ы н ш ы  
т а р а у .
Өсімдіктердің өсуі мен даму 
физиологиясы
6.1.  Өсімдіктің  және  оның  жеке  органдарының  өсуі.............................278
6.1.1.  Өсу туралы жалпы  үғым,  өсу кезеңдері............................278
6.1.2.  Өсімдіктің  жекеленген  клеткаларын  және  ұлпаларын
жасанды  орталарда  өсіру.................................................... 280
6.1.3.  Өсімдіктің  жеке  мүшелерінің  өсу  ерекшеліктері............ 281
6.1.4.  Өсімдік  өсу  процестерінің  өсу  мерзімділігі  жөне
ырғақтылығы......................................................................286
6.1.5.  Өсімдік  мүшелерінің  өрекетгестігі................................... 289
6.1.6.  Өсімдіктің  өсуіне  байланысты  қимыл-қозғалыстар.........291
6.1.7.  Өсімдік  гормондары  мен  табиғи  басытқылар.......>,..........297
6.2.  Өсімдіктердің даму және  көбею  физиологиясы............. .................306
6.2.1.  Өсімдік  өмірі  (онтогенезі)  туралы  үғым...........................306
6.2.2.  Жоғары  сатыдагы  өсімдіктер  өмірінің  кезендері............. 308
6.2.3.  Өсімдіктердің  көбею  физиологиясы.................................. 314
6.2.4.  Өсімдік  түқымдарының,  жемістерінің  жөне  басқа
азықтық  бөліктерінің  пісіп  жетілуі.................. ;................325
6.2.5.  Өсімдіктің  мүшелері  арқылы  (вегетативтік)  көбеюі........330
6.3.  Өсімдіктердің  өсуі  мен  дамуына  ішкі жөне  сыртқы
жағдайлардың  өсері................. ......................................................
335
6

6.3.1.  Өсімдіктердің  өсуіне  генетикалық  факторлардың
ы қпалы ........................................................................................ 335
6.3.2.  Жеке  өсімдік  дамуының  гормондық  негіздері....................336
6.3.3.  Жеке  өсімдік  дамуының  молекулалық  негіздері...............337
6.3.4.  Өсімдіктердің  өсіп  дамуына  сыртқы  жағдайлардың
ә с е р і............................................. :.............................................. 340
Пысықтау  сұрақтары....... .............................................................................. 346
Ж е т і н ш і   т а р а у .
Өсімдіктердің қолайсыз жағдайларға төзімділігі
7.1.  Төзімділік туралы жалпы ұғым.........................................................347
7.2.  Өсімдіктердің  қолайсыз  температуралық жағдайларға
төзімділігі....................................................................................... 348
7.2.1.  Өсімдіктердің  ыстыққа  төзімділігі.................................... 348
7.2.2.  Өсімдіктердің  салқындыққа  (төмен  +
температураға)  төзімділігі.......................................*..........349
7.2.3.  Өсімдіктердің  суыққа-аязға  төзімділігі............................ 351
7.2.4.  Өсімдіктердің  қыстағы  баска  қолайсыз  жағдайларға
төзімділігі............................................................}............... 354
7.3.  Өсімдіктің  қуаңшылыққа  төзімділігі.............................................. 357
7.3.1.  Қуаңшылық  және  оған  төзімділік  туралы  жалпы  үғым .. 357
7.3.2.  Қуаңшылықтың  өсімдіктегі  физиологиялық  және
биохимиялық  процестерге  өсері................................... „... 358
7.3.3.  Өсімдіктердің  қуаңшылыққа  төзімділігін  анықтау  және
артгыру  өдістері.................................................................. 360
7.4.  Өсімдіктердің  топырақтың  немесе  қоректік  ортаның
тұздылығына  төзімділігі............................................................... 361
7.4.1.  Топырақ түздылығы және түзға төзімділік  туралы жалпы 
 
үғым....................................................................... ..............361
7.4.2.  Галофиттердің  қысқаша  сипаттамасы............................... 362
7.4.3.  Түздардың  осімдікке  әсерінің  физиологиялық  негіздері.. 363
7.4.4.  Түздану  түрлерінің  осімдіктегі  физиологиялық
процестеріне  өсері...............................................................364
7.5.  Өсімдіктердің  ортаның  газдануына  төзімділігі............................... 366
7.6.  Өсімдіктердің  радиацияға  төзімділігі................................................367
7.7.  Өсімдіктердің  індетті  ауруларға  тозімділігі.................................... 370
7.7.1.  Індетті  (жүқпалы)  аурулар  жөне  паразитизм  туралы
жалпы  үғым......................................................................... 370
7.7.2.  Індеттенген  өсімдіктердегі  физиологиялық  өзгерістер....372
7.7.3.  Өсімдіктердің  індетті  (патогенді)  ауруларға  иммунитеті. 374
Пысықтау  сүрақтары............................................................................... 381
Терминдердің  түсіндірме  сөздігі............................................................. 383
Авторлық  сілтеме.....................................................................................433
Терминдер  мен  үғымдарға  сілтеме......................................................... 436
Әдебиеттер  ..............................................................................................
451

АБҚ- абсциз қышқылы 
АДФ- аденозиндифосфат 
АҚ-  аскорбин  қышқылы
АТФ-  аденозинтрифосфат 
АТФ-аза- аденозинтрифосфатаза
ГА- Гольджи аспабы (аппараты)
ГҚ-  а -  кетоглутар  қышқылы 
ГТФ-  гуанозинтрифосфат 
ДАК,- дигидроаскорбин қышқылы 
ДНҚ- дезоксирибонуклеин қышқылы 
ДНФ-динитрофенол
ДОАФ- дигидрооксоацетонфосфат
ЖЖП-  жарық жинаушы  пигменттер
ЖОҚМ-  жасаңшөптердегі  органикалық  қышқылдардың  метаболизмі 
ИСҚ- индолил сірке қышқылы 
КҚ-  клетка қабығы
қсқ- 
қымыздық сірке  қышқылы
Қ т-  қүрылыстық  тыныс  алу 
мРНҚ- 
матриксті 
РНҚ 
(информациялық) 
НАД-никотинамидадениндинуклеотид,  тотыққан 
НАДН- 
никотинамидадениндинуклеотид,  тотықсызданған 
НАДФ- 
никотинамидадениндинуклеотид-фосфат,  тотыққан 
НАДФН-никотинамидадениндинуклеотид-фосфат,  тотықсызданған
НК- нәтижелік коэффициент 
Н4ФОЛ- тетрагидрофолий қышқылы
ӨТ-  өсудегі тыныс  алу
пжқ- 
пирожүзім  қышқылы
ПЛ-плазмалемма
ПФТ-  пенотозофосфатгық  тотығу
ПФЦ-  пентозофосфатты  цикл
Pi -  бейорганикалық фосфат
РРі -  бейорганикалық пирофосфат
РНҚ-  рибонуклеин  қышқыл(дар)ы
ТК- тыныс алу коэффициенті
тРНҚ-  тасымалдаушы  рибонуклеин  қышқылы
Ру-1,5’ДФ- рибулозо-1,5-дифосфат
ТСЖ-  топырақтың  сіңіргіш  жиынтығы
УДФ- уридиндифосфат
ФАД- флавинадениндинуклеотид
ФГА- фосфоглицерин альдегиді
ФГҚ-  фосфоглицерин  қышқылы
ФД-  ферредоксин
ФДА- фосфодиоксиацетон
ФЕП-  фосфоенолпируват
ФЕПЖҚ-  фосфоенолпирожүзім  қышқылы
ФЖ-  фотожүйе
ФМН-  флавинмононуклеотид
ФЫР-  фотосинтездік  ырықты радиация
ЭЕМ-  электронды  есептеу  машина
ЭТ-  эндоплазмалық тор
ЭТТ-  электрондарды тасымалдаушы тізбек
ЭТТТ-  электрондарды  терминальді  тасымалдау  тізбегі
ПХ-  пластохинон
ПЦ-  пластоцианин
Қ ы скцрт ы лган  сөздер:
8

КІРІСПЕ
Өсімдіктер  физиологиясы  өсімдік  организміндегі  тіршілік  қүбылысы- 
на  байланысты  процестерді  зерттейтін  ғылым.  Жер  бетіндегі  өсімдік  әлемі 
төмен  және  жоғары  сатыдағылар  болып  бөлінеді.  Төменгі  сатыдағы 
өсімдіктер  (саңырауқүлақтар,  бактериялар,  балдырлар),  көбінесе,  бір клет- 
калы  болса  да,  бүкіл  тіршілік  әрекетгерін  өздігінше,  дербес  жүзеге  асыра 
алады.  Жоғары  сатыдағы  өсімдіктер  болса  көп  клеткалы,  белгілі  тіршілік 
қызметін  атқаратын,  толып  жатқан  үлпалардан,  мүшелерден  түратын 
күрделі  қүрылымды организмдер болып есептеледі.
Осыған  байланысты  өсімдіктер физиологиясы  өзінің зерттеулерін жеке 
клеткадағы тіршілік әрекеттерінен бастайды.  Содан кейін жеке мүшелердегі 
және  түтас  өсімдіктегі  минералдық  қоректену,  фотосинтез,  тыныс  алу, 
сыртқы  ортаның  қолайсыз  жағдайларына  төзімділігінің,  өсу  мен  дамуы- 
ның физиологиялық негіздерін зерттейді.  Сонымен қатар,  осы процестердің 
өзара  байланыстылығын,  бірінен-бірінің  тәуелділігін  және  сыртқы  орта 
жағдайлармен  байланыстылығын  зерттейді.
Жоғары  сатыдағы  өсімдіктердің  негізгі  мүшелері  — тамыр,  сабақ,  дің, 
жапырак,  көбею  мүшелері  — гүл  шоғыры,  жемістер  мен  дәндер  (түқым) 
өздерінің  қүрылысына  сәйкес  түтас  организм  қүрамында  белгілі  қызмет 
(функция)  атқарады.  Мысалы,  өсімдік  жапырағы  —  қоршаған  ортадан 
көмірқышқыл газын сіңіріп,  күн сәулесінің энергиясын пайдаланьш,  алуан 
түрлі  органикалық  затгар  түзетін,  яғни  негізгі  фотосинтездік  мүше.  Ал 
жапырақтың  осы  қызметі  оған  сабақ  (дің),  бүтақтар  арқылы  қажетті  су, 
минералдық  элементтердің,  органикалық  заттардың  дүрыс  жеткізілуіне 
байланысты.  Тамыр  жүйесі  болса,  түтас  өсімдік  организмін  топыраққа 
(субстратқа)  бекітетін  тіректік  қызметпен  қатар,  топырақтағы  су  мен 
минералдық элементтерді өзі ғана пайдаланып қоймай, оларды басқа орган- 
дарға  тасымалдау  қызметін  атқарады.
Басқа  тірі  организмдерге  қарағанда  өсімдіктердің  өздеріне  ғана  төн 
ерекшеліктері  бар.  Олардың  ішіңдегі  бірінші  орынды  олардың  автотроф- 
тығы,  яғни  қоршаған  ортадағы  минералдық  заттарды  пайдаланып,  алуан 
түрлі  органикалық  заттарға  айналдырушылық  қабілеггілігі  алады.
Өсімдік  клеткаларының  пішінін  қалыптастыратын  қатты,  ірі  заттар­
ды  өткізбейтін  тығыздалған  қабатының  болуы  өсімдік  әлемінің  жалпы 
эволюциясына тиісті  ықпал жасады.
Өсімдіктердің  сулы  ортадан  қүрлыққа  шығуы  олардың  қоректену 
мүшелерінің  сыртқы  ортамен  жанасатын  беттік  аудандарына  төуелді  етті. 
Осыған  байланысты  өсімдіктердің  сыртқы  пішіндері  қүрделеніп, 
бөлшектеніп,  тарамдалып,  үдайы  үлғайғыштық  қасиет  қалыптасты 
Қоректік  заттарды  “copy”  арқылы  қабылдау  өсімдіктердің  кеңістікте  қоз- 
ғалмаушылығьшың  негізгі  себебі  болып  есептеледі.
бетіндегі
ерітінділерден
9

қабылдайды.  Осыған  байланысты  өсімдік  тамырлары  өте  кең  тарамдалып 
өсіп,  олардың миллиондаған, тіпті миллиардтаған майда түкшелері үздіксіз 
қайтадан  қалйптасып,  топырақтьщ  ұдайы  жаңа  бөліктерін,  келемін  ба-
рынша  көп  қамтуға  бейімделген.
Міне,  осы  айтылғандардың  бөрі  өсімдіктер  физиологиясы  ғылымы- 
ның  зертгеу  өдістерінің  ерекшеліктеріне  ықпалын  тигізеді.
Өсімдіктер  физиологиясының  негізгі  міндеті  —  өсімдік  организмінің 
өміріңдегі  тіршілік  өрекеттерінің  ішкі  тетіктерін  —  механизмдерін,  заң- 
дылықтарын,  сыртқы  орта  жағдайларына  байланыстылығының  негіздерін 
ашып,  оларды  адам  қоғамының  игілігіне  байланысты  өзгертіп,  игерудің 
әдістерін  қалыптастыруға  бағытталған.
Тіршілік  өрекеттерінің  материалдық  негізі  — нуклеотидтердің,  соның 
ішіңде  дезоксирибонуклеин  қышқылының  (ДНҚ)  ашылуы  ХХ-ғасырдағы 
биологияның  ең  негізгі  жетістіктерінің  бірі  болып  есептеледі.
Өсімдіктер  физиологиясының  дамуы  химия,  физика  және  математика 
ғылымдарының  жетістіктерімен  тығыз  байланысты.  Барлық  физиология- 
лык  зертгеулерде  аталған  ғылымдардың  әдістері  кеңінен  қолданылады.
Осы  замандағы  физиологиялық  ғылыми  зерттеулер  төмендегі  бағыт- 
тарда жүргізіледі.
Биохимиялық 
бағыт 
—  өсімдіктерде  фотосинтез,  тыныс  алу  процес- 
терінде  пайда  болатын  өр  түрлі  органикалық  қосыңдылардың  тіршіліктегі 
маңызын  зерттеп,  минералдық  заттармен  қоректенудің  зандылықтарьш 
ашып, қарапайым минералдық қосыңдылардан күрделі органикалық қосын- 
дылардың пайда болу жоддарын зерттейді.  Минералдық заттардың  колло- 
идтар  мен  катализаторлардың  күйлерін  реттеушілік  және  клеткадағы 
электрлік  қүбылыстардьщ  орталығы  ретіндегі  маңызын  айқындайды.
Биофизикалық бағыт 
— клеткадағы  энергетикалық процестерді,  осімдік 
электрофизиологиясын, су алмасудың, тамыр арқылы қоректенудің, өсудің, 
тітіркенудің,  фотосинтез  бен  тыныс  алудың  физико-химиялық  заңдылық- 
тарын  зерттейді.
Онтогенездік  бағыт 
-   ішкі  биохимиялық  жөне  биофизикалық  процес-
терге  тәуелді  өсімдіктердің  дамуының  жасына  байланысты  зандылықтар-
ды,  морфогенезді  және  өсімдіктің  дамуьш  игерудің  мүмкіндік  жолдарын
зерттейді  (фотопериодтық,  өсімдіктерді  шынықтыру,  жасанды  жарықта 
өсіру т.б.). 

і
Эволюциялық,  немесе  салыстырмалы  бағыт  —  белгілі  түрдің,  өкілдің
филогенездік,  сыртқы  ортаның  белгілі  жағдайларында жеке  өсімдік  даму-
ының  ерекшеліктерін  ашып,  генотип  функциясы  ретінде  онтогенезді 
зерттейді.
Экологиялық 
бағыт  -  өсшдік  организміндегі  ішкі  процестердің  сыртқы
ортаға  тәуелділігін  зерттейді.  Бұл  бағыттың  міндеті  -   өсімдіктерді  өсіріп
дамытудың  ауыл  шаруашылығында  пайдалануға  болатын  тиімді  әдістерін 
сүрыптау.
Синтетикалық,  немесе  кибернетикалық  бағыт  -   өсімдіктердің  өсуі,  фо­
тосинтез,  тыныс  алу,  қоректену  және  мүше  қалыптасу  процестерінің 
энергетикасы  мен кинетикасының жалпы зандылықтарын  зерттейді.

1-map ay
ӨСІМДІКТЕР  КЛЕТКАСЫНЬЩ 
ФИЗИОЛОГИЯСЫ


жүктеу 2.04 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет