Жылына 4 рет шығады



жүктеу 10.91 Kb.
Pdf просмотр
бет8/29
Дата26.04.2017
өлшемі10.91 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   29

Бланк №1 (таблица). 
Элемент 
Элемент 
Массовое число А  Удельная  энергия  связи,                
св
Е
 
Мэв/нуклон 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
Массовое число А  Удельная 
энергия 
связи,          
св
Е
 Мэв/нуклон 
2
1
H
 

       
нукл
Мэв
1
,
1
 
3
2

 

       
нукл
Мэв
3
,
2
 
4
2

 

       
нукл
Мэв
1
,
7
 
6
3
Li
 

       
нукл
Мэв
3
,
5
 
10
5
В
 
10 
       
нукл
Мэв
2
,
6
 
56
26

 
56 
       
нукл
Мэв
7
,
8
 
238
92
U
 
 238 
       
нукл
Мэв
6
,
7
 
 
Бланк №2 
 
 
Поле  модельного  ответа:  Когда  массовое  число  равно  200,  удельная 
энергия  связи  равна 
нукл
Мэв
8
.  Для  построения  графика  удобнее  всего 
выбрать следующий масштаб: по оси абсцисс отложить значение мас-
сового числа, а точнее натуральные логарифмы от значений массового 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Инструмент 
проверки 
(заполнен-
ные бланки, 
поле мо-
дельного 
ответа) 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
65 
 
КОЗ   «Построение графика зависимости удельной энергии связи ядер 
от массового числа» 
 
Данное КОЗ организует деятельность студентов по проверке и формирова-
нию  всех  трёх  видов  компетентностей    КРП,  ИК, КК. КРП  в аспекте  «оценка  ре-
зультата деятельности» первый-второй уровень. ИК в аспекте «первичная обработ-
ка информации»  и «обработка информации» первый-второй уровень. КК в аспекте 
«письменная  коммуникация»  первый  уровень.  Особенность  разработанного  нами 
задания состоит также в том, что оно развивает межпредметные связи, связи между 
математикой и физикой.  
                        
Список использованной литературы: 
1.Голуб Г.Б., Бахишева С.М. Формирование ключевых компетентностей студентов 
в процессе прохождения ими педагогической практики. Уральск-Самара. 2009. 
2.  Бездухов  В.П.,  Мишина  С.Е.,  Правдина  О.В.  Теоретические  проблемы  становле-
ния педагогической компетентности учителя. – Самара, 2001. 
*** 
Мақала еліміздегі білім беру жүйесінде болып жатқан реформаға байланысты жазылған. 
Мақалада  болашақ  математика  мұғалімдерінің  құзыреттіліктерін  қалыптастыру  мақсатында 
математиканы оқыту барысында жаңа технологияны қолдану мысалдары көрсетілген. 
*** 
The author describes different interesting ways in the methods of teaching. The taken theme is actual be-
cause of the Kazakhstan’s educational reforms. 
числа, а по оси ординат значения удельной энергии связи. Выбор тако-
го масштаба связан с тем, что численное значение удельной энергии 
связи изменяется в небольшом интервале  от 1 до 9, а численные зна-
чения массового числа на порядок больше, от 1 до 240. Для построе-
ния графика лучше взять натуральный логарифм, а не десятичный, по-
тому  что  десятичный  логарифм  не  позволит  график  сделать  нагляд-
ным, так как интервал, в котором изменяется массовое число, недоста-
точно велик. 
 По  графику  можно  найти    (приблизительно)  значение  функции и  для 
тех значений аргумента, которые не заданы. Нахождение промежуточ-
ных значений функции по ее графику называется графической интер-
поляцией. 
В бланке №1 за каждую верно заполненную ячейку  
1 балл 
(всего 21 
балл) 
В бланке №2 за верно построенный график 
25 баллов 
В поле модельного ответа за правильно определённое 
значение удельной энергии связи  
В поле модельного ответа за правильное обоснование 
выбранного масштаба 
25 баллов 
 
26 баллов 
Максимальный балл за все задание 
100 балов 
(запол-
ненные 
бланки и 
модель-
ный ответ 
 с подсче-
том  
баллов) 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
66 
 
УДК 372.514:515.1 
Уланов Б.В. - к.ф.-м.н., доцент,  
ЗКГУ им. М.Утемисова 
 
ВОПРОСЫ МЕТОДИКИ ПРЕПОДАВАНИЯ ЭЛЕКТИВНОЙ 
ДИСЦИПЛИНЫ «ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЕ ГЛАВЫ ДИФФЕРЕНЦИАЛЬНОЙ 
ГЕОМЕТРИИ И ТОПОЛОГИИ» 
 
В  современных  условиях  основной  задачей  высшей  школы  является 
подготовка  компетентных  бакалавров,  являющихся  носителями  компетенций, 
достаточных  для  их  успешной  работы  в  соответствующих  областях 
профессиональной  деятельности.  Для  выпускников  по  специальности  5В010900-
Математика  необходимо  овладение  математическими  теоретико-практическими 
конструкциями  (понятиями,  методами,  теориями),  применимыми  для  модельного 
описания явлений и процессов реального мира и исследования задач, связанных с 
изучением  этих  явлений  и  процессов.  Математические  модели  динамических 
процессов,  наблюдаемых  и  изучаемых  в  различных  областях  человеческой 
деятельности  (в  физике,  химии,  биологии,  экономике  и  т.д.),  строятся  с 
использованием  понятия  фазового  пространства,  обозначающего  множество, 
элементами  (точками)  которого  являются  состояния  процесса.  Что  собой  может 
представлять  математически  фазовое  пространство  того  или  другого 
динамического  процесса?    Фазовым  пространством  математически  является 
множество,  называемое  многообразием.  Понятие  многообразия  относится  к 
геометрическим  понятиям      [1],  но  широко  применяется  во  всех  разделах 
математики  (анализе,  алгебре,  дифференциальных  уравнениях  и  т.д.).  Понятие 
многообразия,  являющегося  специальным  видом  множества,  столь  же 
фундаментально,  как  и  основополагающие  для  математики  понятия  самого 
множества и функции. Оно играет в математике столь же существенную роль, что и 
понятия  группы,  линейного  пространства.  В  силу  сказанного  автор  разработал 
учебную  рабочую  программу  элективной  дисциплины  «Дополнительные  главы 
дифференциальной  геометрии  и  топологии»,  в  рамках  которой  изучаются 
фундаментальные  свойства  многообразий,  и  внедрил  ее  в  учебный  процесс  для 
студентов по специальности 5В010900-Математика.  
Цель настоящей статьи состоит в обсуждении вопросов методики введения 
понятия  многообразия  и  классов  многообразий,  а  также  вопросов  методики 
изучения свойств многообразий. Актуальность обсуждения методики преподавания 
названных  выше  вопросов,  по  мнению  автора,  состоит  в  том,  что  в  современной 
учебной  и  монографической  литературе  [2-4]  в  основном  излагаются  факты  и 
содержательный  материал,  но  нет  мотиваций  введения  и  изучения 
соответствующих математических понятий и конструкций и методически удобной 
последовательности  изучения  соответствующих  глав  теории  многообразий  и 
приложений  этой  теории.  Отметим,  что  мы  называем  элективную  дисциплину 
«Дополнительные  главы  дифференциальной  геометрии  и  топологии»,  а  не  как  (в 
связи  с  содержанием  дисциплины),  например,  «Теория  и  приложения 
многообразий» или как-то иначе, выделяя и подчеркивая тот факт, что зарождение 
понятия многообразия связано с историей развития дифференциальной геометрии и 
топологии, относится, как  уже было сказано выше, к геометрии, включающей как 
свой  раздел  дифференциальную  геометрию  и  топологию,  так  что  понятие 
многообразия  имеет  геометрическое  происхождение  и  теория  многообразий  и  их 
приложения – это главы дифференциальной геометрии и топологии. 
Цели разработанного автором курса элективной дисциплины: 
1Ознакомить студентов с современными методами теории многообразий.  

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
67 
2.  Выработать  умения  и  навыки  студентов  применять  различные  методы 
теории  многообразий  для  решения  задач  в  различных  областях  математики, 
естествознания и техники. 
Задачи курса:  
1) Изучить и освоить основные понятия и факты теории многообразий. 
2)  Уметь  применять  различные  методы  теории  многообразий  для  решения 
задач в различных областях математики, естествознания и техники. 
3) Развить математическую культуру. 
4) Выработать вычислительные навыки. 
Пререквизиты дисциплины:  
Изучение  данного  курса  предполагает  знание  обязательных  предметов 
вузовского образования: 
1. математический анализ (1-2 курсы обучения);  
2. алгебра и теория чисел (1-2 курсы обучения); 
3. аналитическая геометрия (1-й курс обучения). 
Постреквизиты дисциплины:  
Изучение курса дает знание вопросов: 
1. Многообразие. 
2.Связность и размерность многообразия. 
3.Компактные многообразия. 
4.Группы преобразований как многообразия. 
5.Проективные пространства. 
6.Классификация компактных двумерных многообразий. 
 Перейдем  к  обсуждению  особенностей  преподавания  обозначенных  выше 
вопросов. 
В силу кажущейся (при первом ознакомлении с дисциплиной) громоздкости 
и  сложности  аналитического  определения  многообразия  с  методической  точки 
зрения  представляется,  на  наш  взгляд,  оправданным  в  начале  курса  перед 
определением  многообразия  привести  примеры  множеств,  которые  будут  в 
дальнейшем 
являться 
многообразиями 
(прямая, 
плоскость, 
трехмерное 
пространство,  любое  открытое  множество  в  конечномерном  пространстве, 
окружность, сфера, тор, проективная прямая, проективная плоскость, проективное 
пространство),  без  доказательств  того,  что  эти  множества  являются 
многообразиями.  Затем,  естественно,  в  курсе  дисциплины  даются  определения 
карты,  согласованности  карт,  атласа,  локальных  координат,  функций  перехода, 
условия  счетности  и  отделимости,  определение  эквивалентности  атласов, 
структуры многообразия. Только что названные определения приводят к основным 
определениям  курса  –  определениям  дифференцируемого  (или  гладкого) 
многообразия,  топологического  многообразия,  аналитического  многообразия,  то 
есть мы вводим и выделяем различные классы многообразий.  
Завершив  формулирование  аналитического  определения  многообразия,  мы 
считаем,  что  необходимо  привести  примеры  дифференцируемых  многообразий, 
возникающих в конкретных задачах. И опять-таки, подробные доказательства того, 
что  рассматриваемые  множества  являются  многообразиями,  мы  оставляем  на 
будущее в соответствующих темах курса. Оказывается, что в механике и в других 
разделах  физики,  и  в  других  областях  науки  изучаются  конечномерные 
детерминированные  дифференцируемые  эволюционные  процессы,  фазовые 
пространства  которых  суть  дифференцируемые  многообразия,  являющиеся 
касательными 
расслоениями 
(определение 
касательного 
расслоения 
к 
многообразию  и  доказательство  того,  что  касательное  расслоение  – 
дифференцируемое  многообразие,  мы  предлагаем  предпослать  тем  примерам 
конфигурационных 
пространств, 
о 
которых 
мы 
скажем 
ниже) 
к 
конфигурационному  пространству  процесса  (пространству  положений  системы). 
Конфигурационные 
пространства 
являются 
в 
свою 
очередь 
также 
дифференцируемыми многообразиями, примеры которых из конкретных задач мы 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
68 
и рассматриваем: например, конфигурационное пространство плоского маятника (в 
этом  случае  конфигурационным  пространством  является  окружность),  плоского 
двойного  маятника  (конфигурационное  пространство  –  прямое  произведение 
окружности  на  окружность,  а  это  –  двумерный  тор),  сферического  маятника 
(конфигурационное  пространство  –  двумерная  сфера),  сферического  двойного 
маятника  (конфигурационное  пространство  –  прямое    произведение    двумерной 
сферы  на    двумерную  сферу  );  конфигурационное  пространство  бусинки, 
вращающейся  по  окружности  в  вертикальной  плоскости,  когда  окружность 
вращается  вокруг  вертикальной  оси,  проходящей  через  центр  окружности  (в 
качестве конфигурационного пространства имеем окружность); конфигурационное 
пространство  системы  из  двух  материальных  точек,  соединенных  отрезком  в 
плоскости,  –  прямое  произведение  плоскости  на  окружность;  конфигурационное 
пространство  твердого  тела  –  прямое  произведение  трехмерного  евклидова 
пространства  на  группу  вращений  трехмерного  евклидова  пространства; 
конфигурационное  пространство  твердого  тела  с  закрепленной  точкой  –  группа 
вращений трехмерного евклидова пространства.  
Затем  мы  переходим  к  обоснованным  (с  доказательствами)  примерам 
многообразий,  строя  конкретные  атласы,  то  есть  задавая  на  конкретных 
множествах  структуру  многообразия.  Более  подробно  мы  показываем,  что                       
n-мерное  пространство  и  область  n-мерного  пространства  –  дифференцируемые 
многообразия; 
определяем 
стандартную 
структуру 
дифференцируемого 
многообразия  в  n-мерном  пространстве  и  в  области  n-мерного  пространства  и 
показываем,  что  можно  задать  нестандартную  структуру  дифференцируемого 
многообразия  в  n-мерном  пространстве  и    в  области    n-мерного  пространства; 
показываем, что окружность – дифференцируемое многообразие, строя атлас на на 
окружности  из  двух  карт  с  угловыми  координатами;  также  строим  атлас  на 
окружности  из  четырех  карт  с  помощью  ортогональной  проекции;  кроме  того, 
строим  атлас  на  окружности    из  двух  карт  с  помощью  стереографической 
проекции; показываем, что эти три построенных на окружности атласа задают одну 
и ту же структуру дифференцируемого многообразия на окружности; показываем, 
что сфера – дифференцируемое многообразие, строя атлас на сфере из шести карт с 
помощью  ортогональной  проекции;  затем  строим  на  сфере  атлас  из  двух  карт  с 
помощью  стереографической  проекции;  показываем,  что  эти  два  построенных  на 
сфере    атласа  задают  одну  и  ту  же  структуру  дифференцируемого  многообразия; 
показываем, что n-мерная сфера – дифференцируемое многообразие, строя атлас на 
n-мерной  сфере  из  2n+2  карт  с  помощью  ортогональной  проекции;  затем  строим 
атлас на n-мерной сфере из двух карт с помощью стереографической проекции; по-
казываем, что эти два атласа на n-мерной сфере дают одну и ту же структуру диф-
ференцируемого  многообразия;  показываем  с  помощью  теоремы  о  неявной  функ-
ции, что поверхности в евклидовом  пространстве – многообразия, разъясняя, как с 
помощью теоремы о неявной функции строится атлас на поверхности в евклидовом 
пространстве.  В  предлагаемом  курсе  показывается,  что  группы  преобразований  – 
дифференцируемые  многообразия;    рассматриваем  различные  примеры  групп 
преобразований евклидова пространства и строим атласы на этих группах преобра-
зований.  Далее  в  курсе  дисциплины  рассматриваются  следующие  главы  теории 
многообразий:  определяем  и  изучаем  связные  многообразия  (а  также  размерность 
многообразия); определяем и изучаем компактные многообразия; изучаем ориенти-
руемые  и  неориентируемые  многообразия;  определяем  и  изучаем  многообразия  с 
краем;  изучаем  классификацию  ориентируемых  связных  компактных  двумерных 
многообразий  и  классификацию  ориентируемых  связных  компактных  двумерных 
многообразий  с  краем,  а  также  классификацию  неориентируемых  связных  ком-
пактных двумерных многообразий и  многообразий с краем.  
Так  как  для  классификации  двумерных  многообразий  необходимо  исполь-
зовать  понятие  диффеоморфности  многообразий,  то,  естественно,  этой  классифи-

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
69 
кации предпослать определение диффеоморфизма одного многообразия на другое и 
определение диффеоморфности многообразий. 
Отметим, что  для определения компактного многообразия мы предпочита-
ем  сначала  определить  понятие  открытого  множества  на  многообразии  и  затем, 
пользуясь понятием открытого множества, определяем компактность многообразия 
как возможность выбора конечного подпокрытия  из любого покрытия многообра-
зия  открытыми  множествами,  так  что  мы  не  предполагаем  с  самого  начала,  что 
многообразие  –  множество,  являющееся  топологическим  пространством,  как  это 
часто предполагается в учебной литературе.   
Важными  в  математике  примерами  дифференцируемых  многообразий  яв-
ляются  проективные  пространства,  которым  посвящаем  отдельную  главу.  По  от-
дельности мы рассматриваем проективные пространства различных размерностей: 
проективную  прямую,  проективную  плоскость,  проективное  пространство  (как 
трехмерное, так и  n-мерное). В каждом из названных отдельных случаев даем оп-
ределение соответствующего проективного пространства и даем геометрические и 
аналитические  модели  этих  пространств  различной  размерности,  строим  атласы  в 
проективных  пространствах  различных  размерностей  и  показываем  дифференци-
руемость функций перехода. 
Таким  образом,  в  элективной  дисциплине  «Дополнительные  главы 
дифференциальной  геометрии  и  топологии»  строится  теория  многообразий  и 
изучаются  такие  важные  примеры  многообразий  как  проективные  пространства  и 
группы преобразований, а  также изучаются такие важные свойства многообразий 
как  связность,  компактность,  ориентируемость,  благодаря  наличию  которых 
возможно  приложение  многообразий  к  решению  многих  теоретических  и 
прикладных задач. 
 
Список использованной литературы: 
1. Пуанкаре А. Analysis situs. – Из издания «Анри Пуанкаре. Избранные тру-
ды в трех томах. Том  II». М., 1972. 
2. Дубровин Б.А., Новиков С.П., Фоменко А.Т. Современная геометрия. М., 
1979. 
3. Арнольд В.И. Математические методы классической механики. М., 1979. 
4. Новиков С.П., Тайманов И.А. Современные геометрические структуры и 
поля. М.,2005. 
 
*** 
Бұл  жұмыста  көпбейнелік  ұғымын  енгізу  әдістемесі  және  көпбейнелі 
сыныптар,  сонымен  қатар  оқыған  арнайы  пәндеріндегі  «Дифференциалдық 
геометрияның  және  топологияның  қосымша  тараулары»  көпбейнелілікті  оқыту 
әдістемесі төңірегіндегі сұрақтар қаралады.  
 
*** 
  The questions of the methodic of the introduction of the conception of a mani-
fold and types of manifolds and the questions of the methodic of the study of properties of 
manifolds in the elective course  «Complementary chapters of differential geometry and 
topology» to be read by the author are discussed in this article. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
70 
ӘОЖ 378.6:37.035 
                                         Даришева Т.М. 
п.ғ.к.,доцент,  М.Өтемісов атындағы БҚМУ 
 
ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНДА СТУДЕНТ-ЖАСТАРДЫ 
ҰЛТЖАНДЫЛЫҚҚА ТӘРБИЕЛЕУДІҢ  МАҢЫЗЫ 
                                        
Қазіргі  қазақстандық  қоғам  дамуының  басты  стратегиялық  бағыты  жастар 
тәрбиесі  болып  табылады.  «Адами  қазынамыз»  болып  саналатын  жастардың 
тәрбиесі – ертеңгі ел тағдыры. Өскелең ұрпақтың денсаулығы, білім сапасы, ұлттық 
санасы,  ұлтаралық  мәдениеті,  әлеуметтік  жағдайы,  т.б.  мәселелердің  оң  шешімін 
табуы олардың ертеңге  деген сенімін нығайтып, ұлт патриоты, ел азаматы, білікті 
маман  болуына  жағдай жасайды.    Бұл  мәселе  үнемі  Елбасы  назарында.  Қазақстан 
халқына  Жолдауында  ол  ең  алдымен  өзіміздің  «адами  қазынамызды»  молайтуды 
міндет  етіп  қойды.  Елге  тірек,  жерге  қамқор  болатын  жастарды  тәрбиелеу  ортақ 
ісіміз,- деді Елбасы. 
Елбасы  Н.Ә.Назарбаевтың  «Қазақстан  -  2030»  Жолдауында:  «Жастарды 
қазақстандық  патриотизмге  шығармашылық  жағынан  дамыған  жеке  тұлға  ретінде 
тәрбиелеу  қажет.  Бүгіннен  бастап  ұлттық  мінез-құлық,  биік  талғампаздық, 
тәкаппарлық,  тектілік,  білімділік,  биік  талғам,  ұлттық  намыс  қасиеттерін  сіңіріп 
қалыптастыруымыз керек» ,- деп ерекше мән беріп тоқталған болатын. Бұлай екпін 
түсіріп  айтуының  өзі  қазіргі  еліміздің  саяси-әлеуметтік,  экономикалық  тұрғыдан 
тәуелсіздікке жетіп отырған тәуелсіз мемлекеттігіміздің тұрақтылығын сақтап, оны 
болашаққа  аманат  етуді  көздейді.  Міне,  осы  тұрғыдан  келсек  мемлекеттік 
дәрежедегі  мәселе  білім  беру  саласында  патриоттық  cезімде  тәрбиелей  оқыту 
мәселесінің өзектілігі әрқашан да маңызды болып қалмақ. 
Қазіргі  кезде  жас  ұрпаққа    патриоттық  тәрбие  беру  өзекті  мәселелер 
қатарына жатады. Себебі, бүгінгі таңда жастарымыздың арасында Отанды қорғауға 
деген саналы көзқарастың болмауы салдарынан әскер қатарында қызметін өтеуден 
қашу  сияқты  келеңсіз  жайттар  жиі  кездесіп  қалады.  Сондықтан  балабақшадан 
бастап,  мектепте,  түрлі  орта  және  жоғары  оқу  орындары  сияқты  тәрбие 
ошақтарында  патриоттық  тәрбие  беруді  қолға  алудың  маңызы  зор,  тәрбиенің  бұл 
түрі  жас  ұрпақты  елін  қорғауға,  ұлттық  әскер  сапында  адал  қызмет  атқаруға, 
азаматтық қасиеттерге баулиды. 
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы 
барысында  саяси-идеологиялық,  мәдени  тұрғыдан  жаңаруына  сай  жас  ұрпаққа 
отансүйгіштік  тәрбие  беру  үкіметіміздің  жаңа  стратегиялық  бағдарламасының 
басым бағыттарының бірі болып саналады. Еліміздің географиялық орналасуы мен 
ұлттық-этникалық  ерекшелігіне  орай  жастарға  халықтық  дәстүрге  негізделген 
батыр бабаларымыздың ерлік дәстүрін насихаттау, билер мен шешендердің өнегелі 
тәлім-тәрбиелеріне  негізделген  жан-жақты  тәрбие  жүйесін  құру  қажеттілігі 
қазақстандық білім саласының маңызды проблемаларының бірі болып саналады. 
Жастар тәрбиесі мәселесі еліміздегі іргелі оқу орындарының бірі де бірегейі 
саналатын, Ару  Ақ Жайықтың төсінен  орын тепкен Махамбет Өтемісов атындағы 
Батыс  Қазақстан  мемлекеттік  университетінде  де  өзектілігі  жағынан  ең  алдыңғы 
мәселелердің  қатарынан  орын  алады.  Тарих  ғылымдарының  докторы,  профессор 
Тұяқбай  Зейітұлы  Рысбеков  университетімізге  ректор  болып  тағайындалып, 
қызметіне кіріскен күннен бастап барлық жұмысты тәрбие ісінен бастады, өзі дүние 
жүзі тарихы ілімін, Тұмар ханым, Анақарыс, әл-Фараби, Жәнібек, Керей, Әз Тәуке, 
Әбілқайыр,  Бауыржан  тағылымдарын  жақсы  білетін  ұйымдастырушының  бұл 
қадамы өркенді еді. Өйткені, бәсекеге қабілетті білімді де білікті мамандар даярлау 
ісі оқу орнындағы тәрбие жұмысының тиянақтылығына тығыз байланысты. Біздегі 
оқу-тәрбие  жұмысы  кең  өрісті  базалық  және  кәсіби  мәдениетке  негізделген,  білім 
мен ғылымның, тәлім мен тәрбиенің тұтастығына құрылған университеттік білімді 
игеру  мен  оны  шығармашылық  тұрғыда  дамытуға  бағытталған.  Университеттің 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
71 
педагогикалық  ұжымы  болашақ  мамандардың  кәсіби  біліктілігін  жетілдіру  ісінде 
ғана емес,  олардың азаматтық жауапкершілігін, отаншылдық рухын, елдік қасиеті 
мен  ұлттық  ар-ожданын  қатар  тәрбиелеуге  баса  назар  аударуда.  Оқу  орнындағы 
тәрбие  ісінің  стратегиялық  түпкі  мақсаты  –  елдің  болашақ  мамандарының  кәсіби, 
интеллектуалдық  және  әлеуметтік  тұрғыдан  жетілуіне  барынша  қолайлы  жағдай 
жасау  болып  табылады.  Осы  мақсатпен  бізде  осыдан  5  жыл  бұрын  «Студенттік 
өзін-өзі  басқару  ұйымы»  құрылған  болатын.  Бұл  ұйымның  жыл  сайын  әр  оқу 
жылына арналған тәрбие жұмысы және жастар саясаты жөніндегі жылдық жоспары 
бекітіледі.  Бірнеше  бағыттан  тұратын  жоспар  мазмұны  сапалы  жоғары  білім  мен 
саналы ұлттық тәрбие беруге негізделген. Оқу мен тәрбие - егіз ұғым, оқудың мәні 
тәрбиемен айшықталады. Сондықтан студенттерге зайырлы қоғам мүддесіне жауап 
беретін,  ұлттық  болмысымызға  сай  тәрбие  беру  өте  маңызды  іс.  Студенттердің 
өзін-өзі  басқару  ұйымының  ауқымында  ұлттық  құндылықтар  негізінде  жастарға 
халықтық,  рухани  тәрбие  беру;  олардың  азаматтық  бағдарын  қалыптастыру; 
патриоттық  және  саяси  тәрбие  беру,  құқық  бұзушылық  пен  сыбайлас 
жемқорлықтың  алдын  алу;  бұқаралық  спорт  түрлерін  дамытып,  салауатты  өмір 
салтын  насихаттау;  діни  экстремизмге  тосқауыл  қою  және  ұлтаралық  қатынас 
тәрбиесі;  студенттердің  өзін-өзі  басқару  жүйесін  жетілдіру;  республикамыздағы 
арнаулы  күндерге  байланысты  арнайы  шаралар  ұлттық  тәрбие  аясында 
қарастырылған. 
Педагогика  тарихында  түрлі  кезеңдерде  патриотизм,  советтік  патриотизм, 
ұлтжандылық,  қазақстандық  патриотизм,  Отанға  деген  сүйіспеншілік,  оны  жүзеге 
асырудың  жолдары  туралы  айтылған  педагогикалық  тұжырымды  ойлар  бұл 
проблеманың тамыры тереңде  екендігін көрсетеді, яғни дерек көздеріне  сүйенетін 
болсақ, 1898 жылғы ескі «Энциклопедиялық сөздіктегі»: «Патрітизмъ – любовь къ 
отечеству...  привязанность  къ  своей  культурной  средъ  или  къ  родной 
гражданственности»,  -  деген  анықтама  біздің  пікірімізді  айғақтайды.  Ертедегі 
грек  және  рим  ойшылдарының  (Платон,  Цицерон,  Аристотель,  т.б)  еңбектерінде 
отансүйгіштік  тәрбие  идеялары  көрініс  береді.  Қазақ  елінің  ғасырлар  бойы 
қалыптасқан  отансүйгіштік  тәлім-тәрбие  дәстүрлерін,  әдістері  мен  құралдарын 
жинақтап,  оны  бүгінгі  студент-жастар  тұлғасын  тәрбиелеуде  оқу-тәрбие  үрдісінде 
ұтымды  қолдану  –  уақыт  талабы.  Тарихты  парақтасақ,  ерте  кезден  бері  қазақ 
патриотизмі қалыптасты. Оның дәлелі, халықтық мәнге ие, мол рухани мұра – түркі 
халықтарына  ортақ    руна  тас  ескерткіштеріндегі  (Орхон-Енисей  жазулары) 
тағылымдарда,  орта  ғасырлар  ойшылдары  (Махмұт  Қашқари,  Жүсіп  Баласағұн, 
Ахмет  Яссауи)  мен  жыршы-жыраулардың  (Асан  қайғы,  Шалкиіз,  Ақтамберді, 
Бұқар  жырау,  М.Өтемісұлы,  т.б.),  қазақтың  ағартушы-гуманистері  (Ш.Уәлиханов, 
Ы.Алтынсарин,  А.Құнанбайұлы,  т.б.)  және  КСРО-ның  алғашқы  жылдарындағы 
қоғам  қайраткерлері  (А.Байтұрсынов,  С.Сейфуллин,  Ж.Аймауытов,  М.Дулатов, 
М.Жұмабаев, т.б.) ой-пікірлерінде көрініс табады.  
Қазақ  халқы  сан  ғасырлардан  бері  дамып  келе  жатқан  тарихында  өз 
ұрпағына  отансүйгіштік  тәрбие  беруде  баға  жетпес  тәрбиелік  мүмкіндігі  зор 
рухани, мәдени мұраның мол тәжірибесін жинақтаған. Бұл мақсатты жүзеге асыру 
үшін  отансүйгіштік  тәрбие  жөніндегі  халықтық  қағидалар,  талаптар  және  әдіс-
тәсілдер қолданылған. Қазақ халқының отансүйгіштік тәрбиесінің негізгі талаптары 
еліміздің  тарихи  дамуына,  әлеуметтік-экономикалық  жағдайына,  өмір  салтына, 
түрлі тарихи уақиғаларға байланысты туып дамыған.  
Зерттеуші  ғалымдардың,  педагогтардың  тұжырымдары  бойынша  жас 
ұрпаққа  отансүйгіштік  тәрбие  беруде  баға  жетпес  педагогикалық  құрал 
батырлардың қаһармандық бейнесі және  оның қазақ ауыз әдебиетінде, тарихында, 
көркем шығармаларда сомдалуы болып табылады.            
 Қазақ  батырларының  бойында  баршаға  тән  қаһармандық  қасиеттердің 
жиынтығы да, азаматқа тән адамгершілік қасиеттер де, отағасына тән «сегіз қырлы, 
бір сырлылық» та, шешенге тән дуалы ауыздылық та, данаға тән білгірлік те, биге 
тән көсемдік те,  әулиеге тән  көрегенділік те табылады. Сөзіміз дәлелді болу үшін 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
72 
Ер  Төстіктің  қаһармандығын,  Бекет  атаның  бойындағы  әулиелігін,  Исатай 
батырдың  ел  бастаған  билігін,  Сырым  батырдың  шешендігін,  Б.Момышұлының 
батырлығы  мен  өрен  тапқырлығын  айтуға  болады.  Ендеше,  тамыры  терең 
патриоттық тәрбиенің көзін ұлттық тарихымыздан анық көруге болады. 
Қазақстан  Республикасының  Президенті  Н.Ә.Назарбаевтың  «Қалың  елім  - 
Қазағым»  жинағында  «...Қазақстанда  тұратын  әрбір  адам  өзін  осы  елдің  перзенті 
сезінбейінше, оның өткенін біліп, болашағына сенбейінше біздің жұмысымыз ілгері 
баспайды...»  және  «Біз  қазақстандық  патриотизмді  Отанын,  жері  мен  суын  шексіз 
сүю, халқының өнеге дәстүрін, әдет-ғұрпын, елдің тарихын құрмет тұту, мүддесін 
көздеп,  бостандығы  мен  құқын  қорғау,  әр  адамның  күш-жігерін  ел  бірлігін 
нығайтуға,  азаматтық  татулықты  баянды  етуге  және  ұлтаралық  татулықты 
тұрақтандыруға жұмсау» деп жазылғаны мәлім.                                               
Қазақ  халқының  табиғи  түрдегі  патриоттық  тәлімінің  басқа  да  халықтық 
дәстүрі  мен  байлықтарының  дами  түсуін,  тіпті  кейбір  уақыттарда  патриот  деген 
сөздің  лексикалық  құрамынан  алынып  қалмауын  қазақ  жеріндегі  жиі-жиі  болып 
тұрған  тарихи  оқиғалардың  қыр-сырынан  іздеген  жөн.  Қазақтың  ұлан-байтақ 
даласын  біздің  ата-бабаларымыз  сан  ғасыр  «Отан  отбасынан  басталады»,  «Жауға 
жүрегіңді  берсең  де,  жеріңді  берме»  деп  «Найзаның  ұшымен,  білектің  күшімен», 
«Қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай» сан ғасырлар бойы аман сақтап 
келді.  Жері  соншалықты  кең,  географиялық  тұрғыдан  бытыраңқы  қазақ  елінің 
құрып  кету  қаупі  төніп  тұрған  кезде  бір  жағадан  бас,  бір  жеңнен  қол  шығарып 
жауға қарсы тұруы нағыз шынайы отансүйгіштік қасиет деп түсінеміз. 
Қазақстан  –  көп  ұлтты  мемлекет.  Демек,  жас  ұрпақтың  бойында  ұлттық 
патриотизммен бірге қазақстандық патриотизмді қалыптастыру ерекше маңызға ие. 
Қазақстанның әрбір азаматы ұлты мен дініне қарамай, татулық пен бірліктің туын 
жоғары  көтере  білсе  –  патриотизмнің  негізі  сол  болмақ.  Елбасы  өзінің  «Тарих 
толқынында» кітабында: «Ұлттық бірліксіз патриотизм деген жансыз бірдеңе ғана 
болып  қалады»,  -  деп  ұлттық  бірлікке  ерекше  мән  береді.  Бірлік  пен  татулықтың 
маңызына  халқымыз  да  бей-жай  қарамаған.  «Бірлік  болмай,  тірлік  болмас», 
«Төртеу  түгел  болса,  төбедегі  келер,  алтау  ала  болса,  ауыздағы  кетер», 
«Ынтымақсыз ел оңбас» деп, жас ұрпақтың санасына үнемі сіңіріп отырған.                              
Бүгінгі  таңда  қоғам  мен  мемлекеттің  білім  беру  жүйесінің  алдына  қойып 
отырған  басты  міндеттерінің  бірі  –  жас  ұрпақты    қазақстандық  ұлтжандылық  пен 
Қазақстанды  мекендеген  халықтардың  ұлтаралық  ынтымақтастығы  рухында 
тәрбиелеу  болып  табылады.  Бұл  мәселенің  көкейкестілігі  қазіргі  әлемді 
жаһандандыру  жағдайында  бұрынғысынан  да  артып  отыр.  Ұлттық  бірегейлікті 
сақтаудың  басты  жолдарының  бірі  жастарға  патриоттық  тәрбие  беруде  халықтың 
мәдени  мұрасын  пайдалану  болып  табылады.  Студент-жастардың    азаматтық, 
патриоттық  қасиеттерін    қалыптастыру  проблемасына  Қазақстан  үкіметі 
құжаттарында  және  Елбасы  жолдауларында  да  аса  үлкен  мән  берілген.  Соның 
ішінде,  Елбасы    Н.Ә.  Назарбаевтың  еліміздің  ұзақ  жылғы  даму  бағдарламасы 
«Қазақстан - 2030» стратегиясында көрсетілген әлемдік рынокта бәсекеге қабілетті 
қасиеттер мен ұстанымдарды дамытуда жастардың алатын орны ерекше. 
Жастар  саясатын  жүзеге  асыруға  ұйытқы  болу,  халықаралық  маңызға  ие 
жобалар жүргізу, алдыңғы даму болжамын жасау – бұл Қазақстанның ертеңге үміт 
артар жастарының қолында. 
«Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстанды» құру біздің алдымызға үлкен мақсаттар 
қойып  отыр.  Ол  жеке  тұлғаның  және  қоғамның,  «парасатты  экономиканың» 
қажеттіліктерін  қанағаттандыру  үшін  бәсекеге  қабілетті  салауатты  тұлға 
қалыптастыру. Осындай мақсатқа жету үшін жоғары оқу орындары студенттерінің 
ұлтжандылық, отансүйгіштік, азаматтық қасиеттерін қалыптастыра отырып дамыту 
қазіргі заман талабы. 
Жоғары  оқу  орнында  студент-жастарды  ұлтжандылыққа  тәрбиелеудің 
басты мақсаты – студенттерге білім, білік, дағдылар жиынтығын беріп қана қоймай, 
сонымен  қатар,  өмірдегі  өз  орнын  анықтай  алатын,  елім  деп  еміреніп,  жерім  деп 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
73 
жүрегі тілімденетін, ел басына күн туғанда толарсақтан қан кешіп, елі үшін аянбай 
барын салатын, «жаным – арымнан, арым – ел жұртымнан» садақа дейтін, сапалы 
білімін  ел  мүддесіне  жұмсап,  елінің  ертеңгі  болашағына  елеулі  үлес  қоса  алатын 
қабілетті тұлғаны қалыптастыру. 
Сондықтан  бүгінгі  күні  жоғары  оқу  орнындағы  студент-жастарды 
ұлтжандылыққа  тәрбиелеу  үрдісі  студенттердің  өзін-өзі  жан-жақты  жетілдіруге, 
өзінің  қоғамдағы  орны  мен  даму  деңгейін  айқындауға,  өзінің  ішкі  сезімдері  мен 
сапалы  қасиеттерін  дамыту  арқылы  ұлтының  шын  жанашыры  ұлтжанды  тұлғаны 
тәрбиелеуге бағытталуы қажет.                           
 Студент-жастарды ұлтжандылыққа тәрбиелеудің маңызын анықтау үшін ең 
алдымен  мынадай  мәселелерге  тоқталу  қажеттігі  туындайды:  ұлтжанды 
толыққанды  тұлғаны  қалыптастыру;  жоғары  оқу  орнында  отансүйгіш  жастарды 
тәрбиелеудің  маңызды  принциптерін  анықтау;  студент-жастарды  ұлтжанды  тұлға 
ретінде тәрбиелеу жүйесіндегі студенттік өзін-өзі басқару ұйымының студенттерді 
дамытудағы  рөлі  мен  ерекшеліктерін  белгілеу;  жоғары  оқу  орнында  патриот 
жастарды  қалыптастырудың  жолдарын  анықтау;    қорыта  келгенде  студент-
жастарға  білім,  тәрбие  беру  арқылы  ұлтжанды  тұлғаны  қалыптастыруды  қазіргі 
заман  талабына  сай  көзқарас  тұрғысынан  қарастыру.  Осы  сұрақтарға  жауап  табу 
мақсатында университетімізде  түрлі іс-шаралар өтіп тұрады.                                                                                         
 Студенттерді  Отанға  деген  сүйіспеншілік  рухында  тәрбиелеу  мәселелері, 
оның    даңқын  көтермелеуге  талпыныстар  көптеген  ғалымдардың  ой-пікірлерінде 
кездеседі.  Атап  айтсақ,  жастарды  ұлтжандылыққа  тәрбиелеу  мәселесі  кеңестік 
педагогика теоретиктерінің Н.К.Крупская, А.В.Луначарский, А.С. Макаренко, В.А. 
Сухомлинский, С.Т.  Шацкий және т.б. жұмыстарында ерекше көрініс алған. 
Студент-жастардың ұлтжандылық тәрбиесінің теориялық негіздерін белгілі 
психолог  және  педагог  ғалымдар  Л.И.Божович,  Н.И.  Болдырев,  А.Н.  Леонтьев, 
Б.Т.Лихачев,  А.С.Марьенко,  С.Л.  Рубинштейн  қалаған.  Қазақ  ғалымдарының 
пайымдауынша,  патриотизмге  тәрбиелеуде  сүйенетін  негізгі  ұғымдар  «ұлттық 
патриотизм»  және  «қазақстандық  патриотизм».  Ұғым  дегеніміз  –  заттар  мен 
құбылыстардың жалпы айырмашылықтарының  белгілі  бір  жиынтығы негізінде  ой 
жүргізу.  Ол  ғылыми  және  тәжірибелік  білімдерді  қалыптастыруда  қолданылады. 
Ұғымдар  негізінде  пікір,  ой-тұжырымдар  қалыптасып,  ой  қорытындылар  мен 
пайымдаулар  жасалады.  Бұл  жерде  «ұлттық  патриотизм»  және  «қазақстандық 
патриотизм»    ұғымдары  арқылы  Отан,  туған  жер,  ел,  атамекен,  мемлекет,  туған 
өлке,  туған  халқы  туралы  нақты  түсініктер  берудің  тиімділігі  арта  түспек.  Ал, 
түсінік  дегеніміз  –  бір  нәрсенің  мағынасы  мен  мәнін  жүрекпен  ұғыну.  Сөйтіп, 
«ұлттық  патриотизм»  және  «қазақстандық  патриотизм»  ұғымдарына  анықтама 
беру,  олардың  мазмұнын  құрайтын:  отансүйгіштік  сезімін  дамыту,  ұлттық  салт-
дәстүрді  ұстану  мен  мемлекет  рәміздеріне  құрмет  қалыптастыру  және  тағы  басқа 
тәлім-тәрбиелік  мүмкіндіктерін  кеңейте  түседі.  Осыларды  көздеп  жүргізген 
зерттеулердегі педагог, психолог, философ ғалымдар мен ақын-жазушылардың ой-
пікіріне  сүйене  отырып,  «ұлттық  патриотизм»  және  «қазақстандық  патриотизм» 
ұғымдарына  анықтама  беруге  ұмтылды.  Сондай-ақ  бұл  ұғымның  маңызын  ашып 
көрсету  жас  буындарды  тәрбиелеуде  бүгінгі  күннің  кезек  күттірмейтін 
қажеттілігінен туындап отыр. 
Адамның  жеке  психологиясының  әскери  қызметтегі  маңызын  аша  келіп, 
Б.Момышұлы    «патриотизм  -    Отанға  деген  сүйіспеншілік,  жеке  адамның  аман-
саулығы,  қоғамдық,  мемлекеттік  қауіпсіздікке  тікелей  байланыстылығын  сезіну, 
өзінің  мемлекетке  тәуелді  екенін  ұғыну,  мемлекетті  нығайту  дегеніміз  –  жеке 
адамды  күшейту  екенін  мойындау,  қысқасын  айтқанда,  патриотизм  дегеніміз  – 
мемлекет  деген  ұғымды,  оны  жеке  адамның  барлық  жағынан  өткені  мен  бүгінгі 
күнімен  және  болашағымен  қарым-қатынасын  біріктіреді”  –  деп  терең  жан-жақты 
анықтама  берген.  Қаһарман  жазушы  біз  қолайлы  көріп  отырған  «ұлттық 
патриотизм»,  «қазақстандық  патриотизм»  ұғымдарына  философиялық  анықтама 
беруге ұмтылған. Ол «ұлттық патриотизм - бұл ұлттың ішіндегі жеке адамның асыл 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
74 
белгісі мен қасиеті, өз халқына деген сүйіспеншілігі, өз халқымен қан жағынан да 
және  шыққан  тегі,  территориясы,  тілі,  тұрмыс-тіршілігі,  мінез-құлқы, 
психологиялық және этнографиялық ерекшеліктері қалыптасқан, тарихи дәстүрлері 
жағынан  да  әбден  айқын  әрі  дербес  басқа  қасиеттері  және  ерекшеліктері  мен  де 
байланысты”,-  дейді.  Жазушының  пікірін  жіктей  отырып,  бүгінгі  патриотизмнің 
мазмұнын анықтауға әбден болады. 
Патриоттық  тәрбиені  жоспарлаудағы  нысаналы  көзқарас  принципі 
Президент  Н.Ә.Назарбаевтың  Қазақстан  –  2030  стратегиясының  ережелеріне 
негізделеді,  әрі  ағымдық  және  болашақтық  жоспарлауды  жетілдіру,  тиімді 
патриоттық тәрбиені күшейтудің құралы болып табылады. 
Атақты грек философы Аристотель  барлық адамдарға мемлекет тарапынан 
тәрбие  беруді  жақтап,  дене,  ақыл-ой,  адамгершілік    тәрбиенің  байланысын, 
қоғамдық  және  отбасы  тәрбиесінің  сабақтастығын  көздейді.  Грек  ғалымы  Платон 
«ұлды  тәрбиелей  отырып,  жер  иесін  тәрбиелейміз,  қызды  тәрбиелей  отырып,  елді 
тәрбиелейміз»,- деп тегін айтпаса керек. 
Еліміз егемендік алып, зайырлы мемлекет ретінде қалыптасып келеді. Білім, 
ғылым, мәдениет, экономика салаларындағы жетістігіміз мақтануға тұрарлық. Осы 
жетістіктер  аясында  жас  ұрпақты  Отанын  сүюге,  ол  үшін  аянбай  қызмет  етуге 
тәрбиелеу  –  әр  оқу  орнының  басты  міндеттерінің  бірі  екені  айдан анық.  Осындай 
ұлы  мақсатты  жүзеге  асыру  тұрғысында  кешегі  өткен  педагог-ғалымдарымыздың, 
ұлы ойшылдарымыздың бай мұрасын тиімді пайдалану қажет. 
Отаншылдыққа  тәрбиелеу  барысында  алдымен  патриоттық  сана 
қалыптастыру,  патриоттық  сезімін  ояту,  патриоттық  іс-әрекетке  бейімдеу 
жұмыстары  атқарылады.  Патриоттық  сананы  тұлғаның  ішкі  жан-дүниесінің 
қозғалыстары  деп  қарастыратын  болсақ,  ол  сезімнен  және  іс-әрекеттен  көрініс 
табады. 
 
Пайдаланылған  әдебиеттер тізімі: 
1.Ж.Нурбетова.    Патриотическое  воспитание  молодежи  -  актуальная 
проблема современности. Алматы: Ізденіс. №4/2010. 146-149 б. 
2.Ж.Ішпекбаев. Жастар тәрбиесі - басты назарда. Алматы: Ақиқат. №11 
қараша,2010.24-26 б. 
3.Г.Долженко.  Особенности  героико-патриотического  воспитания  в 
современном вузе. Алматы: Ұлт тағылымы. №4/2010. 79-83 б. 
4.М.Шукурбаев.  Қазақстандық  патриотизмнің  туу  заңдылығы.  Алматы: 
Ұлт тағылымы. №4/2010. 8-12 б. 
5.Т.М.Даришева. Өзін-өзі  басқару  жүйесінің  теориялық  және  әдіснамалық 
негіздері.  Алматы: Ұлт тағылымы. №2/2008. 37-42 б. 
6.Ж.Кекилбаева.  Патриотическое  воспитание  молодежи  за  рубежом. 
Алматы: Ұлт тағылымы. №2/2008. 12-18 б. 
 
*** 
В статье освещаются пути по формированию патриотичного профессио-
нала. Предлагаемые методы и приемы станут хорошим подспорьем для  проведе-
ния мероприятий по воспитанию  студенческой молодежи. Приведенные автором 
данные по исследуемой теме дают возможность рассмотреть методы по форми-
рованию всесторонне развитой личности. 
 
*** 
In  article  ways  on  forvation  of  the  patriotic  professional  are  shined.  Offered 
methods  and  receptions  become  good  help  for    carrying  out  of  actions  for  educationof 
student’s youth. The data cited by the author on an investigated theme gives the chance to 
consider methods on formation of comprehensively developed person. 

жүктеу 10.91 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   29




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет