Жылына 4 рет шығады


К ХАРАКТЕРИСТИКЕ ИСТОРИИ РАЗВИТИЯ ПРОБЛЕМЫ КОМ-



жүктеу 10.91 Kb.
Pdf просмотр
бет19/29
Дата26.04.2017
өлшемі10.91 Kb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   29

 
К ХАРАКТЕРИСТИКЕ ИСТОРИИ РАЗВИТИЯ ПРОБЛЕМЫ КОМ-
ПЕТЕНТНОСТИ В ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ НАУКЕ 
 
Развитие в социально-экономической жизни, изменения профессиональной 
подготовки специалистов требуют новых подходов в высшей школе. В связи с чем 
следует  обратить внимание на разработку таких направлений в профессиональной 
деятельности, как понятие  «компетенция» и «компетентность». В педагогической, 
управленческой,  экономической  и  инженерной  деятельности  составляющей  и  до-
вольно  существенной  частью  выступает  коммуникативная   компетентность.  Эти 
идеи  поднимаются  во  многих  исследованиях  ученых,  занимающиеся  проблемой 
компетентности,  -  как  исследователями  советского  периода  (А.А.Бодалев, 
Л.С.Выготский,  В.В.Давыдов,  А.В.Запорожец,  И.А.Зимняя,  Н.В.Кузьмина, 
Б.Ф.Ломов,  Л.А.Петровская,  С.Л.Рубинштейн,  Р.Б.Сабаткоев,  В.А.Сластенин),  так 
и  современными  исследователями  последних  десятилетий  (А.М.Муханбетжанова, 
М.В.Бирюкова, Е.А.Гришина, Е.В.Прохорова, Е.А.Хамраева). В своих работах они 
раскрывают  особенности  формирования  коммуникативной   компетентности   у 
школьников, педагогов, специалистов-менеджеров, инженеров, курсантов военных 
вузов,  студентов  вузов гуманитарного и технического профилей. При этом отме-
чается важность данной проблемы – как особой деятельности, целостной системы 
общения личности в условиях любой профессии. Таким образом, эти исследования 
раскрывают различные аспекты данного направления, в одних работах представле-
на  модель  коммуникативной  подготовки  специалистов  (В.В.Рыжов),  в  других  - 
структура коммуникативной  компетентности  (О.И.Муравьева), в третьих - комму-
никативная 
компетенция 
рассматривается 
как 
способность 
личности 
(А.М.Муханбетжанова). 
Теоретический  анализ  научно-исследовательской  литературы  показал,  что 
исследования  большинства  ученых  были  посвящены  изучению  отдельных  сторон 
проблемы формирования коммуникативной  компетентности. Различие подходов к 
пониманию  исследуемой  проблемы  требует  уточнения  и  приведения  в  систему 
психолого-педагогических  основ  данного  явления,  решению  которого  может  спо-
собствовать выявление следующих характеристик: 

 
общение  как  форма  обучения  коммуникативным  умениям  и  навыкам 
(И.А.Зимняя, 
А.А.Леонтьев,  А.Н.Леонтьев,  М.И.Лисина,  С.Л.Рубинштейн, 
А.М.Шахнарович); 

 
речевая  деятельность  как  условие  развития  коммуникативной 
 компетентности  
(Л.С.Выготский, 
А.А.Леонтьев,  Б.Ф.Ломов,  Е.И.Пассов, 
В.А.Сластенин); 

 
педагогическое 
взаимодействие 
(Ю.К.Бабанский, 
Н.В.Кузьмина, 
Н.Ф.Талызина, В.В.Давыдов, В.А.Кан-Калик, И.А.Зимняя). 
Теоретические  основы  коммуникативной   компетентности    школьников  и 
студентов  
определяются 
исследователями 
(М.Н.Вятютнев, 
И.А.Зимняя, 
А.Н.Леонтьев,  А.А.Леонтьев,  Н.В.Кузьмина,  М.В.Мазо,  А.М.Муханбетжанова, 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
172 
Ш.Т.Муканбетова,  А.К.Махимова)  как  способность  осуществлять  речевую  дея-
тельность, реализация коммуникативного поведения на основе системы компонен-
тов:  мотивационного  (речевое  поведение),  когнитивного  (знания),  оперативного 
(преодоление противоречий, предписанных содержанием обучения).  
Ю.Н.Караулов считает, что структура коммуникативной компетенции соот-
носительна со структурой языковой личности, но не тождественна ей. В структуре 
языковой личности выделяются три уровня (вербально-семантичекий, когнитивно-
тезаурусный  и  мотивационно-прагматический).  Коммуникативная  компетенция 
рассматривается как структура, состоящая из пяти уровней, в которую включаются 
психофизиологические  особенности  личности,  социальная  характеристика  ее  ста-
туса, культурный фонд, языковая компетенция и прагматика личности.  
В целом же уровень культуры речи человека прямо и непосредственно оп-
ределяется уровнем его коммуникативной компетенции, поэтому повышение уров-
ня этой компетенции должно рассматриваться как основная задача лингвометоди-
ки.  Следовательно,  в  проведенных  нами  исследованиях  мы  обращались  с  одной 
стороны к культуре речи студентов, умению их выражать свою мысль, доносить до 
аудитории, а с другой стороны, как в учебно-воспитательном процессе реализовы-
ваются задачи формирования коммуникативной компетенции. 
В социально-психологическом смысле коммуникация - это процесс переда-
чи информации от отправителя к получателю, процесс общения. Реализуя свои ма-
териальные  и  духовные  потребности,  человек  посредством  общения  вступает  в 
разного рода отношения - производственные, политические, идеологические, нрав-
ственные  и  т.д.  Производственные  отношения  являются  структурообразующим 
элементом всей системы общественных отношений. В процессе производства неиз-
бежно возникает потребность в таком виде деятельности, как управление, предпо-
лагающем планирование, организацию, мотивацию и контроль, а также тесно свя-
занные с осуществлением этих функций - коммуникацию и принятие решений. Ис-
ходя из этого, управленческое общение можно определить как общение, вызванное 
необходимостью  осуществления  управленческих  функций  с  учетом  обратной  свя-
зи. 
Общение  может  происходить  на  разных  уровнях,  в  этом  плане  ученый 
А.Б.Добрович  выделяет  следующие  уровни  общения:  конвенциональный,  прими-
тивный, манипулятивный, стандартизированный, деловой, игровой, духовный [1]. 
Другой  подход  к  рассмотрению  уровней  общения  предлагает  Б.Ф.Ломов, 
выделяя три уровня: макро-, меза- и микроуровни. На макроуровне человек обща-
ется с другими людьми в соответствии со сложившимися общественными отноше-
ниями,  традициями,  обычаями.  Он  определяет  своеобразную  стратегию  общения 
личности на протяжении всей жизни. На мезауровне общение происходит в преде-
лах содержательной темы, один или много раз. Общение на микроуровне - это акт 
контакта (вопрос - ответ, мимический, пантомимический акт и др.). Микроуровень 
объединяет простейшие элементы, лежащие в основе других уровней общения [2]. 
И.Н.Горелов выделяет шесть стадий общения: 
1) ориентировка в окружающих условиях;  
2) привлечение внимания собеседников;  
3)  поиск  совместимости  собеседников  по  объему  общения,  по  темпам  об-
щения, по настроению, по позициям и дистанциям общения;  
4) обмен фактами и оценка их, поиск общей точки зрения, приемлемой для 
обеих сторон темы общения;  
5) возникновение проблемной ситуации, конфликта, столкновения мнений;  
6) принятие решения [3].  
Для  нашего  исследования  важны  и  проблемы  коммуникативных  тактик  и 
стратегий,  так  как  именно  в  деятельности  педагога-психолога  учет  этих  уровней 
позволяет вести правильное речевое взаимодействие. По мнению Е.В. Клюева ком-

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
173 
муникативная компетенция есть рабочий набор коммуникативных тактик и страте-
гий, присущих индивиду или группе индивидов [4]. 
Коммуникативная  тактика  рассматривается  ими  в  качестве  совокупности 
практических ходов в реальном процессе речевого взаимодействия, т. е. коммуни-
кативная тактика, в отличие от коммуникативной стратегии, прежде всего, соотне-
сена не с коммуникативной целью, а с набором коммуникативных намерений. 
Коммуникативное намерение (оно же - коммуникативная задача; эти поня-
тия у вышеназванных авторов не различаются) трактуется в качестве практическо-
го хода, являющегося практическим средством движения к соответствующей ком-
муникативной  цели.  Вся  совокупность  таких  практических  средств  в  реальном 
процессе речевого взаимодействия и создает коммуникативную тактику. 
Под  коммуникативной  стратегией  Е.В.  Клюев  понимает  совокупность  за-
планированных  говорящим  заранее  и  реализуемых  в  ходе  коммуникативного  акта 
теоретических ходов, направленных на достижение  коммуникативной цели. Пред-
ставление  о  способе  объединения  этих  теоретических  ходов  в  единое  целое  (ком-
муникативную стратегию) называется коммуникативной интенцией, которая и есть 
движущая сила коммуникативной стратегии [4]. 
У  Е.В.Руденского  существует  другая  социально-психологическая  характе-
ристика  коммуникативной  компетенции,  которая  рассматривается  как  общение  и 
имеет следующие составляющие: 

 
прогнозирование и программирование коммуникативной ситуации; 

 
знания и эрудиция;  

 
средства общения (вербальные и невербальные); 

 
управление коммуникативной ситуацией;  

 
коммуникативная культура (общая и национальная);  

 
ориентировка на социального партнера;  

 
речевая компетенция [5]. 
В структуре социально-психологического компонента личностной готовно-
сти  специалисты  выделяют  коммуникативную,  социальную  и  языковую 
 компетентности. 
В сущности, социальная  компетентность  предполагает знание норм и пра-
вил поведения, принятых в определенной социально-культурной среде, отношение 
к ним, а также реализацию этих знаний на практике. 
В свою очередь языковая  компетентность  предполагает такой уровень ре-
чевого развития, которая позволяет человеку в процессе общения свободно исполь-
зовать свои знания о языке.  
На  наш  взгляд,  эти  два  вида   компетентности   можно  рассматривать  как 
элементы  коммуникативной   компетентности,  или  более  широко  -  как 
 компетентность   в  общении,  которая  включает  еще  и  понимание  невербального 
языка общения, умение вступать в контакт с партнерами.  
Формирование  этих  компетенций  происходит  в  результате  четкой  органи-
зации  и  совокупности  методов  обучения  и  внутреннего  содержания  занятий.  В 
свою очередь определение методики обучения характеризуется содержанием учеб-
ного материала и целями, которые применительно к управленческим дисциплинам 
отличаются тем, что предполагают не только приобретение знаний, но и формиро-
вание умений и навыков, необходимых в практической работе. Поэтому в процессе 
обучения  управлению  персоналом  в  первую  очередь  включаются  те  методы,  при 
которых  студенты  идентифицируют  себя  с  учебным  материалом,  включаются  в 
изучаемую ситуацию, побуждаются к активным действиям, переживают состояние 
успеха  и  соответственно  мотивируют  свое  поведение.  Всем  этим  требованиям  в 
наибольшей степени отвечают активные методы обучения.  
Таким образом, коммуникативная компетентность рассматривается как сис-
тема внутренних ресурсов, необходимых для построения эффективной коммуника-
ции  в  определенном  круге  ситуаций  личностного  взаимодействия.  Несомненно, 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
174 
компетентность  в  общении  имеет  инвариантные  общечеловеческие  характеристи-
ки, и в то же время они обусловлены исторической и культурологической направ-
ленностью. 
Необходимо обратить внимание и на то, что развитие компетентного обще-
ния  в  современных  условиях  имеют  ряд  принципиальных  направлений,  которые 
предполагают его гармонизацию. Следовательно, для практики развития коммуни-
кативной  компетентности  важно  ограничить  такие  виды  общения,  как  служебно-
деловое или ролевое и интимно-личностное. Следует обращать внимание в процес-
се  подготовки  специалистов,  что  основание  для  различия  является  обычно  психо-
логическая  дистанция  между  партнёрами,  это  я  –  ты  контакт.  Чаще  всего  другой 
человек приобретает статус ближнего, а общение становится доверительным в глу-
боком  смысле,  поскольку  речь  идет  о  доверии  партнёру  себя,  своего  внутреннего 
мира, а не только “внешних” сведений, например, связанных с совместно решаемой 
типовой служебной задачей. 
Компетентность в общении предполагает готовность и умение строить кон-
такт  на  разной  психологической  дистанции  –  и  отстранённой  и  близкой.  Хочется 
обратить  внимание,  что  трудности  порой  могут  быть  связаны  с  инерционностью 
позиции, и в случае овладения какой-либо одной из них и её реализации повсеме-
стно, независимо от характера партнёра и своеобразия ситуации, задача по овладе-
нию  гармонизации  компетентностного  подхода  будет  выполнена.  В  целом  все  же 
компетентность в общении обычно связана с овладением не какой-либо одной по-
зицией в качестве наилучшей, а с адекватным приобщением их к группе навыков. 
Итак,  гибкость  в  адекватной  смене  психологических  позиций  является  одним  из 
существенных показателей компетентного общения. 
Коммуникативно-исполнительское 
мастерство 
личности 
педагога-
психолога проявляется с одной стороны, как два взаимосвязанных и всё же относи-
тельно  самостоятельных  умения  найти  адекватную  теме  общения  коммуникатив-
ную  структуру,  и,  с  другой  стороны,  соответствующую  цели  общения,  и  умение 
реализовать  коммуникативный  замысел  непосредственно  в  общении,  т.е.  проде-
монстрировать  коммуникативно-исполнительскую  технику  общения.  Таким  обра-
зом,    в  коммуникативно-исполнительском  мастерстве  личности  проявляются  мно-
гие  её  навыки  и  прежде  всего  навыки  эмоционально-психологического  саморегу-
лирования  как  управление  своей  психофизической  органикой,  в  результате  чего 
личность  достигает  адекватного  коммуникативно-исполнительской  деятельности 
эмоционально-психологического состояния. 
Список использованной литературы: 
1.
 
Добрович А.Б. Общение: наука и искусство. М.: Яуза, 1996. – 256 с.  
2.
 
Ломов Б.Ф. Методологические и теоретические проблемы психологии. 
М.: Наука, 1984. -  444 с. 
3.
 
Горелов И. Н. Избранные труды по психолингвистике. М.: Лабиринт, 
2003. - 320 с. 
4.
 
Клюев Е.В. Речевая коммуникация: Учебное пособие для университетов и 
институтов. М., 2002. - 320 с. 
5.
 
Руденский Е.В. Социальная психология: Курс лекций. М.: ИНФА-М; Ново-
сибирск: ИГАЭиУ, 1997. - 224 с. 
*** 
Мақалада  педагогикалық  ғылымдағы  құзыреттіліктің  даму  мәселелері 
тарихына сипаттама беріліп, коммуникативтік құзыреттілік ішкі ресурс жүйесі 
ретінде 
өзара 
қарым-қатынас 
жағдайында 
тиімді 
құзыреттілікті 
қалыптастырудағы қажеттіліктер қарастырылады.  
*** 
Communicative competence is considered as a system of internal resources that are 
necessary for the building of effective communication in a particular range of situations 
of the personal interaction. 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
175 
ӘОЖ  351.85: 331.44 
Каукеев А.Қ.  
магистрант, М.Өтемісов атындағы БҚМУ 
 
ДЗЮДОШЫЛАРДЫҢ ТЕХНИКА-ТАКТИКАЛЫҚ 
ДАЙЫНДЫҚТАРЫНЫҢ  ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ 
 
Дене  тәрбиелеу  денсаулықтың  нығаюына  және  организмнің  гармондық 
дамуына  мүмкіндік  береді.  Оның  міндеттеріне  –  жылдамдылықты,  күшті, 
төзімділікті,  икемділікті,  иілгіштікті  тәрбиелеу  жатады.  Ерік  сапалары  – 
батылдықты, қайсарлықты, ержүректілікті тәрбиелеу кіреді [1]. Күрестегі спорттық 
кездесулер жауынгерлік әрекеттердің жоғары ширығуымен адамнан бұлшық еттің 
максималды  күшеюін  талап  ететін,  қарсыласы  белсенді  қарсылық  көрсеткенде, 
қажудың  үдеген  кезінде,  тез  ауысатын  жағдайларды  экстремалды  шарттармен 
қолдана білуге мінездеме береді. Кездесулер кезеңінде күресшілердің  организміне 
экстремалды  әсер  ететін  жүктеменің  көлемі  және  жалғасушылығына  организмнің 
функционалдық 
жағдайларын, 
психикалық, 
физикалық 
шектелген 
мобилизацияларды талап етсе, онда спортшының кең кешенді даярлығына жоғары 
талап қоятын ұсыныстар бар. 
Балуандардың  дене  шынықтыру  дайындығына  ең  көп  еңбектер  арналған. 
Сонымен  қатар  балуандардың  дене  шынығу  қасиеттерінің  дамуының  көптеген 
жағдайлары  белгілі  бір  күрестің  түрімен  айқындалмайды.  Мамандар  жылдамдық-
күштілік  қасиеттердің  жетілуі  мен  арнайы  төзімділіктің  [2]  жетілуіне  зор  көңіл 
бөледі.  Бұл  жағдай  осы  қасиеттер  балуандардың  жарыстағы  жетістіктеріне 
айтарлықтай ықпал ететіндігін дәлелдейді. 
Дахновский  В.С., Сиротин  О.А.,  Еганов  А.В.  [3]   дзюдошыларды  жарысқа 
дайындау  барысында  жылдамдық  қасиеттерін  жетілдіру  үшін  жаттығу  көлемін 
көбейту  керек  деп  санайды.  Спортшылардың  функционалды  күйін  бақылау  үшін 
олардың  жаттығу  алдындағы,  жаттығу  кезіндегі  және  қалпына  келу  кезіндегі  жәй 
және  күрделі  қозғалыс  реакциясының  уақытын  тіреп,  жазып  отыру  қажет.  Оған 
қоса  үнемі  жасалған  дене  жүктемелеріне  организмнің  функционалдық  жүйесі  мен 
жүрек тамырларының жиілік көрсеткіштерін қадағалап отыру керек. 
Авторлардың  айтуынша,  жарыстарда  бірінші  орын  алған  дзюдошылардың 
сайыс алдында және сайыстан кейінгі жүрек соғысы басқа спортшыларға қарағанда 
көбінесе  жиірек  екен.  Бұл  -  бәлкім  балуандардың  жарысқа  қатысу  үшін 
белсенділігін  жұмылдыратындығы.  О.В.Коптевтің  ойынша,  жоғары  дәрежелі 
дзюдошылардың  (50%-ға  дейін)  жылдамдығы  мен  күшін  жетілдіру  үшін 
жаттықтырудың  әсерінің  тиімділігінің  ұзақтығын  еске  ала  отырып,  құралдарды 
жинақтау спортшының дайындық деңгейін жағымды түрде алға бастырады. 
Жылдамдық-күштілік сапасы – 5-14%-ға, техникалық шеберлік – 5,3%, тұру 
қалпындағы қорғаныс сенімділігі – 3,9%, сайыс нәтижесі – 19,5% өскен. 
Автордың  айтуынша,  (бірінші  5  аптада)  жылдамдық-күштілік  сапасының 
көлемін  жинақтау  кезеңінен  кейін  жылдамдық  пен  күш  көрсеткіштерінің  бәрі 
төмендейді.  Бұл  қасиеттердің  ең  көп  жинақталу  фазасы  жаңағы  төмендеу 
аптасынан  3-4  апта  өткеннен  кейін  немесе  жылжымалы  жаттықтыру  әсерін  іске 
асыру  кезеңінде  анықталады.  Дзюдошылардың  жарыс  барысында  жылдамдық-
күштілік 
дайындығының 
айтарлықтай 
маңызын, 
олардың 
техникалық 
қозғалыстарының 
нәтижелілігімен 
(r=0,4), 
тұру 
қалпындағы 
қорғаныс 
сенімділігімен (r=0,39), сайыс нәтижесімен (r=0,42) өзара тығыз байланысты.  
Автордың  ойынша,  жарыс  мезоциклындағы  жылдамдық  пен  күштілік 
деңгейінің айтарлықтай көтерілуі, жаттығу алдында жылдамдық пен күшті дамыту 
үшін арнайы үдемелі жаттығуларды қосу барысында байқалады. 
Кіші  салмақтағы  дзюдошылардың  арнайы  күштік  төзімділігінің  деңгейін 
қадағалау  үшін,  автордың  ойынша,  әрбір  20  с.  Кейін  лақтыруды  спортпен 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
176 
алмастырып  тұратын,  4  минут  бойы  өз  салмағындағы  спуртшымен  арқадан  асыра 
лақтыруды  орындайтын  арнайы  сынақ  өткізілуі  керек.  Лақтыру  санын  спуртта 
санап, ал арнайы төзімділіктің коэффициентін төмендегі формуламен анықтайық: 
                                            (АТК = Спуттағы лақтыру саны)  
90 
Мұндағы АТК – арнайы төзімділік коэффициенті,  90 дегеніміз – сынақтан 
өтуші спортшының ең қолайлы жағдайда спуртта жасай алатын лақтыру саны. 
Я.К.Ковлев  дзюдошылардың  көпжылдық  дайындық  жүйесін  зерттей  келе, 
спорттық  күрестің  бірнеше  кәсіптік  ерекшеліктеріне  назар  аударады.  Оларға 
объективті  өлшеу  қорытындыларының  жоқтығы,  спорттық  жетістікке  әсер  ететін 
жағдайларды  айтарлықтай  толтыру  мүмкіндігінің  жоқтығы  жатады.  Жоғары 
спорттық  жетістіктерге  сайысты  әр  түрлі  әдіспен  жүргізетін  спортшылар  жетеді. 
Сондықтан  олардың  дайындық  бағыты  әр  түрлі  болады.  Спорт  түрінің  маусымға 
байланысты  болмауы,  жарыс  кестесінің  күрделілігі  жыл  бойы  жоғары  көрсеткіш 
көрсетуді талап етеді. Осыған байланысты көбінесе дайындық макроциклмен өтеді. 
С.В.Калмыковтың  [4]  пікірінше,  жаттығушылар  мен  спортшылар 
дзюдошылардың  шапшаңдылығын  жетілдіруге  көңілді  аз  бөледі,  ал,  күш  пен 
төзімділікті  тәрбиелеуге  айтарлықтай  уақыт  бөледі.  Дзюдошылардың  жаттығу 
барысындағы  жағымсыз  кездері  болып,  техникалық  әдістерді  орташа 
шапшаңдықпен,  қозғалыспен  жауап  беру  жылдамдығына  айтарлықтау  көңіл 
бөлінбейтіні  зерттеудің  қорытындылары  жоғары  деңгейлі  спортшылардың  өз 
назарларын  –  қарсыласының  қимылын  алдын  -ала  білу  қабілетін  жетілдіруге 
жұмсайтынын  дәлелдейді.  Онымен  қазіргі  жарыс  ережесіне  сай  тактикалық-
техникалық  сенімділікті  қамтамасыз  ететін  қорғанысқа  және  жауапты  іс-әрекетке 
жұмсайтын уақыт көрсеткіштерінің жоғарылылығын түсіндіруге болады. 
Халықаралық  спорт  шебері  В.Т.Ивлев    шапшаңдылық-күштілік  және 
арнайы  шапшаңдылық-күштілік  дайындық  балуанның  дене  шынықтыру 
дайындығының  негізгі  бөліктері  екендігін  дәлелдейді.  Шапшаңдылық-күштілік 
қасеитінің деңгейімен техникалық әдістерді нәтижесі мен жарыстағы көрсеткішінің 
табысына  байланысты.  Уақыт  тығыздығына  байланысты  әдісті  жүргізе  алу  үшін, 
тек қана техникалық-тактикалық шеберлік емес, сонымен бірге қарсыласын ашып, 
оған  өзінің  ұстау  тәсілінде  өткізе  білу  керек,  ол  үшін  жоғары  деңгейлі  шеберлік, 
әсіресе 
шапшаңдылық-күштілік 
керек. 
Автордың 
айтуынша, 
арнайы 
шапшаңдылық-күштілік  қасиетін  жетілдіру  үшін  партердегі  (жатып  көрсету) 
техникалық  әдістерді  өткізу  керек.  Себебі,  күрестегі  техникалық  әдістердің  әр 
түрлісі өте жиі күрес тәсілдерімен аяқталады. 
Соңғы  жылдары  күрестің  шапшаңдық-күштік  және  арнайы  шапшаңдық-
күштік  дайындық  тәжірибесінде,  басқа  күрестің  спорт  түрлеріндегідей 
жүктемелерді  беру  әдісі  көп  қолданылады.  Жергілікті  аудандық  және  жалпы 
түрдегі  жаттығулар  –  күштік  дайындықты  негізгі  қызмет  түріне  лайықтайды, 
қолданылатын тәсілдерді әртүрлендіреді, назар аударумен күшті үнемдеумен үлкен 
нәтиже  алдырады.  Күштілік  және  шапшаңдық-күштілік  жаттығуының  нәтижесін 
көтеру үшін – бұлшық  еттердің жұмысын әр түрлі жағдайда қолданылуын үнемді 
үйлестіру  керек.  Қиыстыру  жақсы нәтиже  береді:  70-80%-жеңі  жұмысы,  10-15%  - 
орын беру, 10% - басып жатуға. Бірақ бұл тәсілдер ер спортшылар үшін. С.И.Телюк 
пен  Н.В.Мельникова  жарыс  кезінде  дзюдошылардың  дене  шынықтыру 
дайындығының  көрсеткіштеріне  талдау  жасай  отырып,  шапшаңдық-күштік 
қасиеттің маңызы мен мәні бар деген қорытындыға келеді.  Авторлардың ойынша, 
бұл  қасиеттер  жалпы  дайындық  құрамында  алдыңғы  орынды  алады.  Сондықтан 
шапшаңдық-күштік бағыт көлемін ұлғайту керек және жарыс кезінде бұл қасиеттің 
өсуіне  жете  білу  керек.  Автордың  ойынша  бастапқы  кезеңде  жалпы  дене 
шынықтыру  дайындығы  көлемінің  10-15%-ға  дейін  шапшаңдық-күштік  бағыты 
орын  алса  және  арнайы  дайындық  кезінде  30%-ға  дейін  партердегі  техникалық-

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
177 
тактикалық  қозғалысты  жетілдірсе,  жаттығу  барысының  нәтижелілігімен 
дзюдошылардың жарыс кезіндегі дене шынықтыру деңгейі көтеріледі. 
В.Ф.Никофоров  [5]  факторлы  талдау  қорытындысы  негізінде  мынадай 
тұжырымға  келеді:  жас  дзюдошыларды  жақсы  дайындау  үшін  оларды  дене 
шынықтыру  сапасы  немесе  психометриямен  өсіру  қарқыны  емес,  сол  қасиеттерді 
жарыс қабілеті үшін пайдалана білу деңгейінің маңызы өте зор. 
Факторлардың  маңыздылығы  жас  дзюдошылардың  спорттық  шеберлігіне 
кейін  қандай  негіз  бола  алатын  тұрғыдан  қарау  керек.  Арнайы  дайындық 
барысында  спорттық  техниканың  кейбір  элементтеріне  кері  әсер  ететін  қозғалыс 
құрамының  келісімділігін  уақытша  бұзылуы  мүмкіндігін  есте  ұстау  қажет. 
Дзюдошыларды 
дайындау 
барысында 
арнайы 
төзімділікті 
жетілдіруге 
жаттықтырушылар көп көңіл бөледі. Бұл мәселемен арнайы төзімділікті тексеруге 
көптеген  зерттеулер  арналған.  Бірнеше  арнайы  мамандардың  ойынша  жарысқа 
дайындықтың  соңғы  кезеңінде  жалпы  және  арнайы  дене  дайындығына  қажет 
амалдардың  үйлесімділігін  табу  маңызды.  Б.М.Рыбалко,  Н.И.Тронин,  А.П.Хренов 
тәжірибелік  зерттеу  барысында  жоғары  деңгейлі  балуандарды  жарыс  алдында 
дайындау  кезеңінде  арнайы  дене  дайындығының  көлемін  70-80%-ға  дейін  өсіру 
керек,  бұл  зерттеу  қорытындысынан  көрінеді.  Авторлар  жалпы  дене  дайындығы 
мен арнайы дене дайындығының көлемі 45-55% шамасында болған кезде (Гарвард 
степ-тест көрсеткіші бойынша) 80%-ға дейін жалпы дене дайындығы өсіп, арнайы 
төзімділігі айтарлықтай өзгермейтіндігін дәлелдейді. Жарыс алдындағы дайындық 
кезеңі  (21  күндік  дайындық)  арнайы  дене  дайындығы  амалын  -  80%-ға  өсіру, 
арнайы төзімділікті көтеруге жеткізеді, мұны балуандарды 6 минуттық жаттығумен 
тексеру қорытындысы және өте шапшаңдықпен уақытты тіркеумен 15 рет лақтыру 
тексеруі  дәлелдейді.  6  минуттық  тексеруден  кейін  арнайы  төзімділіктің  жағымды 
салыстырулары  сүт  қышқылының  80,7  мг  %-ға  көбейді.  САН  (50,1+  0,2  шартты 
белгі) орташа көрсеткіші балуандардың хал-жағдайының жоғары деңгейде екеніне 
дәлел. 
В.Ф.Байко  5  фактордан  тұратын  балуандардың  арнайы  төзімділігінің 
күрделі  құрылымын  тапты:  жұмысқа  деген  арнайы  төзімділік,  анаэробты 
энергетика  (өте  жоғары  оттегі  несиесі),  қайта  қалпына  келу  қарқыны,  сапаны 
көрсете білу қабілетімен шаршаған кезде жол таба білу.  Автор спорттық тәжірибе 
жағдайында балуандардың арнайы төзімділігінің әр түрлі бағалану көрсеткіштерін 
өзгертуге  ұсыныстар  береді,  сонымен  бірге  62-74  кг  салмақтағы  әр  деңгейдегі 
балуандардың  арнайы  төзімділігінің  моделді  сипаттамаларының  зерттеулерін 
келтіреді. Автордың ойынша, аэробты энергетика мен арнайы төзімділік арасында 
r=0,72  деңгейдегі  тығыз  өзара  байланысы  бар.  Жоғары  байланыс  барынша  көп 
оттегі несиесі мен арнайы төзімділік (r=0,70) көрсеткіштері арасында тығыз. Бірақ, 
еңбекте  байланыс  есебі  туралы  мәліметтің  жоқтығы,  бұл  зерттеудің  маңызын  да 
жояды.Ю.А.Шуликтің  [6]  пікірінше,  екі  күресуші  спортшының  кездесуі 
барысында: 

 
екі спортшының техникалық шеберлігі; 

 
олардың физикалық мүмкіндіктері максималды жылдамдығы мен күшінің 
ұзақтығы; 

 
өзінің 
тактикалық 
мүмкіндіктерін 
қолданып, 
қарсыласушыны 
бейтараптандыру. 
  В.В.Шиян 
арнайы  төзімділікті,  стандартты  арнайы  зерттеулерді 
орындаудың  нәтижесін  сипаттайтын  биохимиялық  және  педагогикалық 
көрсеткіштерді құрама түрде анықтау негізінде бағалауды ұсынады. Оның мазмұны 
мынада:  балуан  қыздыру  жаттығуларынан  кейін  5  минут  дем  алып,  манекенді 
лақтыруды  төмендегі  сызба  бойынша  орындайды:  алдымен  40  секунд  ішінде 
белгіден  кейін  бірдей  уақыт  аралығында  4  рет  манекенді  лақтырады  (фонды 
жүктеме),  одан  кейін  спортшы  белгі  бойынша  әрбір  спуртты  орындау  уақытын 
анық  тіркеп,  өзі  үшін  барынша  тез  арада  манекенді  8  рет  лақтырады.  Бұл 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
178 
тапсырманы  балуан  берілген  тәртіп  бойынша  5  реттен  орындайды.  Арнайы 
төзімділіктің  көрсеткішін  анықтау  үшін  спурттың  тапсырманы  орындау  уақыты 
саналып,  әрбір  тексерістен  кейін  3  минут  қалпына  келу  кезіндегі  қандағы  рН-ды 
өлшеп,  сүт  қышқылының  жиналуын  анықтайды,  алынған  көрсеткіштерді 
формулаға келтіреді. 
АТК=          100          

t
 . ∆рН 
Мұндағы АТК – арнайы төзімділік көрсеткіші (шартты белгімен), 
  100 – тұрақты сан, 
  ∑
t
 – бес спурт кезіндегі манекенді 8 рет лақтыруға жұмсалған уақыт, 
  ∆рН  –  қандағы  қышқыл  сілті  тепе-теңдік  көрсеткіші.  Ұсынылған 
формуланы автор келесі шешімдермен негіздейді: 
a.
 
АТК  шамасы  5  спуртта  8  лақтыру  орындауға  жұмсалған  уақытқа  теріс 
пропорционалды  немесе  тексеруге  –  балуан  неғұрлым  аз  ықпал  етсе  соғұрлым 
арнайы төзімділігі жоғары болады. 
b.
 
АТК  шамасы  ацидотикалық  жылжу  (1/∆рН)  шамасына  теріс 
пропорционалды немесе ацидотикалық жылжу тексерудің орындалуына неғұрлым 
аз ықпал етсе, соғұрлым балуанның арнайы төзімділігі жоғары болады. 
Бірінші  жағдай  ешбір  күмәнсіз  дұрыс  болып  шықты,  ал  екінші  тұжырым 
біздің  ойымызша  толық  негізделмеген.  Жақсы  жаттыққан  балуан  манекенді 
лақтыру кезінде жақсы жинақталады, сондықтан керісінше оның тексеріс кезіндегі 
қозғалысы  да  онша  жаттықпаған  спортшыдан  жоғары.  Осыған  байланысты 
берілген  формуланы  арнайы  төзімділікті  анықтау  үшін  тәжірибеде  қолдануға 
болмайды. 
А.А.Новиков,  А.А.Петрушев,  А.О.Акопян,  С.С.Топольян    авторлар  тобы 
арнайы  төзімділікті  бағалау  үшін  манекенді  лақтырудағы  6  минуттық  тексерістің 
күрделі формуласын ұсынады: 
                                                                                                              
АТД=     ортЛ      .      3 мс        .√  Т 
барынша көп
      .      20    .  Т фт     . 
  5 
Бс 
            Т 
барынша аз 
            Т 
орташа 
  Т
фф 
 
Мұндағы: АТД – арнайы төзімділік деңгейі; 
ортЛ – лақтырудың (ұпаймен) орташа педагогикалық бағасы; 
МС – манекеннің салмағы; 
БС – балуанның салмағы; 
Т бар.аз. – барынша аз спурт уақыты; 
Т бар.көп – барынша көп спурт уақыты; 
Т орташа – спурттың орташа ұзақтығы; 
Т фт – фондық лақтырудың тиісті уақыты; 
Т фф – фондық лақтырудың фактілі уақыты. 
  Берілген  формула  спурттың  арнайы  төзімділік  бағасын  оның  беру 
мүмкіндігін ұсынады. Ол балуанның арнайы төзімділігінің динамикасын спортпен 
шұғылданған  кезінде  толық  бақылауға  мүмкіндік  береді.  Берілген  формула 
бойынша  төзімділікті  бағалау  жаттығу  қозғалыстарын  дұрыс  таңдап  немесе 
дайындау құрылымындағы кемшіліктерді анық табуға жағдай туғызады. 
Н.И.Волков пен В.В.Шиян [7] дзюдошылардың организмінің энергетикалық 
мүмкіншіліктерін  пысықтап  зерттеген.  Жарыстық  мүмкіндіктерін  бағалауды, 
жаттықтырушылардың  тәжірибесінде  қолданылатын  әдістемелер  бойынша 
жүргізді.  Сайысты  жүргізу  белсенділігін  (СБЖ)  мына  формула  бойынша 
анықтаған: 
  әрекет жасау қорытындысы+тәсілдер қорытындысы 
СБЖ =  сайыс уақыты 
 
Техника сенімділігі 
                    (тәсілдер қорытындысы) . 100 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
179 
(СЕН %) =  әрекет жасау саны+тәсілдер саны 
 
Соқпалы қимылдар нәтижелігі (НӘТ %) мына формуламен есептелген: 
     Соқпа саны. 100 
НӘТ  = 
тәсілдер саны 
 
Балуандардың аэробты мүмкіндіктерін бағалау үшін арнайы (тест) тексеру 
қолданылды.  Спортшы  өз  салмағының  1/3-не  тең  манекенді  15  рет  лақтыруды  3 
мәрте  орындаған.  3  мәртенің  уақыты  да  тіркелген  (t).  Осыдан  кейін  1000  3 
жаттығудың жалпы уақытына қарама-қарсы көрсеткішті  
(∑
t

есептеген.  Зерттеу  жұмысы  балуанның  гликолитикалық  мүмкіндіктері  – 
жарыстық  қызметі  көрсеткіштеріне  айтарлықтай  әсер  етпейтіндігін  көрсетеді.  Бір 
мезгілді жалпы жұмыс қабілеті – жарыс жағдайларында дзюдошының техникалық 
нәтижелігінің көрсеткішіне өте қатты әсерін тигізеді. Манекенді лақтыру бойынша 
арнайы  тексеру-жарыстық  қызмет  көрсеткіштерімен  де,  функционалдық 
көрсеткіштермен  де  байланыспайды.  Сондықтан  бұл  тексеруді  функционалды 
мүмкіндіктерді  бағалау  үшін  қолдану  дәлелсіз  деп  табылады.  Авторлар  мынадай 
қорытындыға  келді:  балуандардың  анаэробты  гликолитикалық  мүмкіндіктерін 
бағалар алдында  велоэргометрлік  тексеріс  неғұрлым  сенімді  нәтижелер  де  береді. 
Балуанның 
анаэробты 
гликолитикалық 
мүмкіндіктерінің 
көрсеткіші 
велоэргометрлік тексерудің алдында орындалған механикалық жұмыстың жиынтық 
көлемін қолдануға болады. 
Авторлардың  ойынша,  жаттықтырушылық  тәжірибесінде  қолданған 
жарыстық  қызмет  көрсеткіштері  –  күресшілердің  анаэробты  гликолитикалық 
мүмкіндіктерін 
анықтау 
жеткіліксіз. 
Дзюдошылардың 
организмінің 
функционалдық  мүмкіндіктерін  анықтаушы  көбінесе  жеткілікті  және  интегралды 
көрсеткіш  болып  жалпы  жұмыс  қабілетінің  көрсеткіші  табылады.  Жоғарыда 
жасалған  қорытынды  дзюдошылардың  дайындық  мәселелеріне  және  олардың 
жаттыққандығының бағаламасына байланысты жасалынған. 
Оқу-жаттығу  кезеңін  құру  барысында  спортшының  дене  дайындығының 
басты  міндеті  болып  дене  сапаларын  гармондық  тәрбиелеу,  адам  организміндегі 
қабілеттердің  кешенді  дамуы  саналатынын  ұмытпаған  жөн.  Сондықтан,  спорттық 
сайыстарда  нәтижелі  дайындықтың  маңызды  бір  шарты  болып,  уақыттың 
жеткілікті  ұзақтығы  аралығындағы  оның  үйлесімді  ұйымдастырылуы  табылады. 
Бұл  жаңадан  келген  спортшыдан  бастап  спорт  шеберіне  дейін,  спортшының 
техникалық,  тактикалық,  психологиялық  және  дене  дайындықтарының  жүйелі 
жетілдірілуінің көпжылдық кезеңі болуы керек. 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 
1  Каражанов Б.К., Қуанышбекова Г.А., Махмудова Ш.А.,Сариев К.С. 
Активность симпато-адреналовой и гипо- физарно-надпочечниковой  системы 
борцов во время соревнований.// Резервные возможности  организма спортсменов. 
/Сб. научн.статей. – Алма-Ата  КазИФК, 1986. – б. 15-22. 
2  Байдосов Қ.Р., Мұхитдинов Е.Д., Жалмағамбетов А.А.Палуанның  жан-
жақты дайындығы. –Қазақша күрес: оқу құралы. Қазақ физкультура 
институты.-Алматы, 1987. –  б. 11-19. 
3  Дахновский В.С., Сиротин О.А., Еганов А.В. Индиви-дуальный подход в 
совершенствовании технико-тактического мастерства  зюдоистов.//Спортивная 
борьба: Ежегодник, 1984. –б. 57-59. 
4  Калмыков С.В., Халтагарова З.Ф., Калмыков С.В., Павлов А.Е. О 
физической работоспособности борйов вольного стиля. //Спортивная 
борьба:Ежегодник, 1986.-б. 47-50. 
5   Никифоров В.А.Факторная структура физической подготовленности 
юных дзюдоистов.//Теория и методика физической культуры, 1988. №4. –б. 36-38. 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
 
180 
6   Шулика Ю.А., Коблев Я.К., Невзоров В.М., Схаляхо Ю.М.. Дзюдо 
система и борьба // Ростов-на-Дону: Феникс, 2006.-800 с. 
7  Волков Н.И., Шиян В.В. Анаэробные возможности и и связь с 
показателями соревновательной деятельности у дзюдоистов // Теория и методика 
физической культуры, 1983. №3. –б. 23-25. 
*** 
Физическое  воспитание  представляет  развитие  гармонного  организма  и 
укрепление здоровья. Занятия спортом способствуют приобретению – мощности, 
силы, гибкости.  
*** 
Physical  education  gives  to  development  harmony  an  organism  and  to  health 
consolidation. To its duties treat– power, force, good quality, fitness, flexibility. 
 
 
ӘОЖ 796:371 
Акмуханов Е.У. 
магистрант, М.Өтемісов атындағы БҚМУ  

жүктеу 10.91 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   29




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет