Жылына 4 рет шығады


ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕРДІҢ ЖОҒАРҒЫ СЫНЫП



жүктеу 10.91 Kb.
Pdf просмотр
бет10/29
Дата26.04.2017
өлшемі10.91 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   29

ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕРДІҢ ЖОҒАРҒЫ СЫНЫП 
ОҚУШЫЛАРЫНДА ДЕНЕ ТӘРБИЕСІН СПОРТТЫҚ БАҒЫТТА ЖҮРГІЗУ 
ЖОЛДАРЫ 
 
Жалпы  орта  мектептердегі  дене  тәрбиесін,  заманауи  технология  мен  озат 
тәжірибені  ұлттық  және  жалпы  адамзаттық  құндылық  қағидаларымен 
байланыстыра  зерттеу  –  бүгінгі  күн  талабынан  туындап  отырған  педагогика 
ғылымының міндеттерінің бірі. 
Білім  беру  жүйесінің  маңызды  міндеттерінің  бірі  –  дене  тәрбиесі  арқылы 
салауатты  өмір  салтын  қалыптастыру  мәселесі.  Соған  байланысты  көптеген 
құжаттар  бар,  мәселен:  Қазақстан  Республикасы  Президентінің  1998  ж.                        
18  мамырдағы  «Халық  денсаулығы»  атты  мемлекеттік  бағдарламасы,  Қазақстан 
Республикасының  үздіксіз  білім  беру  жүйесінде  «Салауаттану  -  денсаулықты 
сақтау»  бағдарламалары.  Бұл  құжаттардағы    негізгі  мәселенің  бірі  –дене  тәрбиесі 
арқылы салауатты өмір салтын қалыптастыру, жастар тәрбиесі. Бұған себеп қазіргі 
кезде  жеке  тұлғаның  қоғамдық  және  әлеуметтік  мәні  дене  тәрбиесі  мұғалімінің 
назарынан  тыс  қалмауы  қажет.  Дене  тәрбиесі  сабағындағы  сауықтыру,  білімдік, 
тәрбиелік  міндеттерімен  қатар,  педагог  кәсіби  жұмысын  атқарып  қоймай, 
оқушылардың рухани жеке тұлғасын қалыптастыруды жүзеге асыруы керек.  
Оқушылардың  дене  тәрбиесін  дамыту  жүйесінде  өзін-өзі  тәрбиелеу  мен 
өзін-өзі  жетілдіру  әдістері  жетекші  қызмет  атқарады.  Бұл  бағыттағы  арнайы 
даярлық өзін-өзі жетілдіру туралы ақпарат, негізгі әдістер мен тәсілдерді қамтиды. 
Оқушылар  назары  төмендегідей  іс-әрекетпен  тапсырмалар  орындауға  бағытталуы 
қажет: 
- өзін-өзі жетілдіру үдерісінің жеке мүдделік ерекшеліктерін нақтылау; 
-  оқушының  дене  тәрбиесі    қызметі  бойынша  қызығушылығы  мен 
сұранысын есепке алу,  сұранысты қанағаттандыру жолдарын қарастыру; 
 -  әр  оқу  сабағында    оқушының  өзіндік  жұмысын  ұйымдастыруға  қажетті 
ақпаратты таңдап алу; 
-  дене  жаттығулары  барысында  кездескен    қиындықтармен  жүйелі  күрес 
жүргізу, тұлғаның жағымды қасиеттерін, ерігі мен жігерін дамыту; 
-  дене  тәрбиесі  арқылы  өз  мінезін  шыңдау,  өмірде  кездескен 
қиындықтардың шешімін таба білуге дағдылану; 
-  тіршілік  сақтау,  психология,  анатомия,  дене  тәрбиесі,  физиология  саласы 
бойынша білімдерін тереңдету. 
Қазіргі кезеңде жалпы орта мектептердегі оқу бағдарламаларын құрастыру 
бағыт-бағдары  өзгерді.  Алайда,  бұлардың  бәрінде  мектеп  оқушыларының  қайда 
оқитындығы ескерілмейді, олардың меңгеруі тиіс  негізгі дағдылар мен қабілеттер, 
оқу  нормасын  тапсыруға  арналған  шарттар  көрсетілген.  Денені  шынықтыру 
жаттығуларының  орындалуы  қозғалыс  дайындығының  деңгейі  туралы  мәлімет 
береді.  Дегенмен,  бұл  бағдарламалар  базалық,  үлгілік  сипатқа  ие,  сондықтан 
оларды әрбір педагог жергілікті жағдай мен салт-дәстүрлерге орай өзгертулер мен 
толықтырулар енгізіп, өзгерте алады.  
Жалпы орта мектептердегі «Дене тәрбиесі» пәнінің мақсаты әлі күнге дейін 
толықтыруды  қажет  етеді,  осыған  орай  оның  ғылыми  негізделген  бағыт-бағдарын 
жасау қажеттілігі туындайды. Осы бағыттағы ізденістердің тиімдісі дене мәдениеті 
тұрғысынан зерттеу болып табылады. Әрине, мәдениет теориясының құбылыстары 
және  олардың  түрлеріне  сай,  жасалып  жатқан  қандай  да  теориялық  ережелер, 
тұжырымдамалар көп және олар әлі де жүргізілу үстінде. 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
83 
Дене тәрбиесінің сан түрлі әдістері олардың оқушы дамуына әсері мен оқу 
күні  бойынша  жаттығулар  көлемін  толықтырады  деген  пікір  қалыптасқан.  Дене 
тәрбиесі  түрлерін  жетілдіру  маңызды,  дегенмен  мәселенің  екінші  жағы  - 
оқушылардың  кешенді  дене  тәрбиесін    толық,  әрі  жан-жақты  ұйымдастырмаған 
жағдайда дене тәрбиесі міндеттерін сапалы орындау мүмкін емес. Себебі, жоғарыда 
аталған  жұмыс  түрлерінің  әрқайсысы  арнайы  мақсатты  көздейді,  жекеленген 
міндеттерді шешуге мүмкіндік береді.  
Осыған сәйкес өзара байланысты мына төрт қағиданы ұстандық: 
Біріншіден,  кез  келген  жұмыс  түрінің  кешенді  дене  тәрбиесі  үдерісіне 
өзіндік әсері бар.  
Екіншіден,  дене  тәрбиесін  ұйымдастырудың  бір  түрін  екінші  тәсілмен 
толығымен алмастыру мүмкін емес. 
Үшіншіден, дене тәрбиесін ұйымдастыру түрлерін кешенді түрде жүргізген 
жағдайда  оқушылардың дене тәрбиесі міндеттерін толық шешуге болады.  
        Ғылыми  зерттеулерімізде  дене  тәрбиесін  жаңарту  арқылы  спорттық 
бағыттарды  жетілдіру,  жалпы  білім  беретін  мектепте  дене  тәрбиесі  мен  формасы, 
дене тәрбиесі мен спорттың дене қозғалысы арқылы дене тәрбиесінің шеруі (30-70 
жж.), жаттығушылардың дайындығы (80 ж.) ретінде теріс қабылданды. 1976 жылы 
егер  бала,  жасөспірім  мен  қыз  бала  дене  тәрбиесімен,  спортпен  шұғылданғысы 
келсе,  онда  олар  7  бүкілодақтық  және  30  спорттық  қоғамға  қабылданып,  7  мың 
спорт клубтарына жазылып немесе 5 мың балалар мен жасөспірімдердің спорттық 
және спорттық-техникалық мектептеріне қатысуы керек [5] деп көрсетілген.  
Төртіншіден,  мектептің  педагогикалық  ұжымы  (оның  ішінде,  тек  дене 
шынықтыру  мұғалімдері  ғана  емес)  мен  ата–аналар  бірлігі  және  оқушылардың 
өздері тарпынан ынта, қызығушылық, өзіндік басқару мен ұйымдастыру  болмаған 
жағдайда  дене  тәрбиесінің  кешенді  мақсаттары  мен  міндеттерін  толлыққанды 
шешу мүмкін емес. 
Дене 
тәрбиесін 
ұйымдастыру 
түрлері 
оқушының 
өз 
бетінше 
ұйымдастырылған жұмыстарымен толықтырылған жағдайда нәтижелі болады. 
Оқушының  күнделікті  қозғалыс  тәртібін  толықтыруға  арналған  жұмыс 
түрлері дене тәрбиесі жүйесінің элементтері есебінде болды: 
-  Таңертеңгі  гимнастикалық  жаттығулар.  Күнде  таңертеңгілік  9-10 
жаттығудан  тұратын  кешен.  Бұл  оқушылардың  орталық  нерв  жүйесін  қалыпқа 
келтіріп, оқушы ағзасын сергітеді.  
-  Мектепке  дейінгі  және  үйге  қайтар  жолдағы  серуен.  Таза  ауада  жаяу 
жүрудің өзі шынығу, сауықтыру әсерін тигізеді. 
- Оқу сабақтарына дейінгі жаттығу. Сабақтағы нәтижелі іс-әрекет пен оқу 
күнін белсенді бастауға мүмкіндік туғызады.  
-  Дене  тәрбиесі  сабақтары.  Бұл  сабақтар  мазмұны  мемлекеттік  талап  пен 
оқу  бағдарламасына  сәйкес  белгіленіп,  оқушылардың  күші  мен  жылдамдығын, 
ептілігі мен шыдамдылығын және ерік-жігерін, батылдық пен табандылықты және 
тез шешім қабылдау секілді  тәрбиелік қасиеттерін дамытады.  
-  Сабақ  үстіндегі  сергіту  минуттары.  Ой  еңбегі  барысында  ағзаның 
тынығуына әсерін тигізеді.  
-  Үлкен  үзіліс  кезіндегі    дене  жаттығулары  мен  қозғалмалы  ойындар.  Оқу 
күні ортасында оқушылардың белсенді демалысын қамтамасыз етеді.  
-  Күнделікті  денсаулық  сағаттары  (материалдық  жағдайы  сәйкес  келетін 
мектептерде  жүргізіледі).  Оқушыларға   40-60  минут  бойы  таңдауы  бойынша  дене 
жаттығулармен айналысуға мүмкіндік береді. Әсіресе, қозғалыс белсенділігі төмен 
оқушылар  үшін  өте  пайдалы,  аурудың  алдын  алу  шаралары  қызметін  атқарады, 
денсаулыққа септігін тигізеді. 
-  Спорттық  сағаттар.  Кіші  мектеп  жасындағы  балалар  үшін  ұзартылған 
күн  топтарында  ұйымдастырылады.  Сабақтың  бұл  түрі  сауықтыру  қызметін 
атқарады, 
бастауыш 
класс 
оқушыларының 
түрлі 
сайыс, 
ойындарға 
қызығушылығын туғызып, шынықтырады. 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
84 
-  Спорттық  үйірмелер,  ұйымдар  мен  топтардағы  жұмыс.  Белгіленген 
спорт саласы бойынша оқушының жалпы және арнайы дайындығын көрсетіп, дене 
жаттығуларымен жүйелі айналысуды қамтамасыз етеді.  
-  Жалпы  мектепішілік  спорттық  бұқаралық  шаралар.  Бұл  жұмыс  түріне 
денсаулық  және  спорт  айлықтары,  спорттық  мерекелер,  жалпы  мектепішілік 
сайыстар  жатады.  Бұл  шаралар  барлық  оқушының  спорт  пен  дене  тәрбиесі 
жаттығуларына қызығушылығын туғызады.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  1 сурет  – Дене жаттығулары бойынша сабақ формаларының жалпы 
сипаттамасы 
 
Дене
 
тәрбиесі
 
фор
-
малары
 
Формалардың өзіне 
тән белгілері 
Педагогтың басқаруымен 
өткізілуі 
Ұжыммен ұйымдасқан 
түрде өткізілуі 
Ұзақ мерзімдік бағдарлама 
бойынша өткізілуі 
Сабақ кестесі бойынша 
өткізілуі 
Негізгі сабақ 
түрлері 
Міндетті пән ретінде 
мемлекеттік бағдарлама 
бойынша өткізілетін
 
дене 
тәрбиесі сабақтары 
Спортпен айналысу 
процесіндегі жаттығу 
сабақтары 
Міндеттері
 
бойынша
 
Ағымдағы жағдай бойынша басқару (сабақтың кіші 
топтық формасы) 
Дене мүмкіндігін басқару (дене дамуы, дене 
дайындығы, денсаулығы) 
Дене жағдайы, спорттық дайындықты анықтау 
(жарыс сабақтары формасы) 
Сабақтан
 
тыс
 
Өзіне тән белгілері 
Іс-әрекетті өз бетімен 
ұйымдастыру 
Мазмұнының тар болуы 
Сабақ формасына қарағанда 
құрылымының күрделірек 
болуы 
Жіктелінуі
 
Кезеңдері
 
бойынша
 
Күнделікті
 
Эпизодтық
 
Басшылық сипатына
 
қарай 
Ұйымдасқан 
түрде 
Жеке-дара 
Құрамына
 
қарай
 
Топтық
 
Жеке
 
дара
 
Ұжымдық
 
Сабақ
 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
85 
- Өз бетінше дене жаттығуларымен айналысу. Бұл жұмыс түрі - қозғалыс 
тәртібінің  маңызды бөлігі. Кей жағдайда ең тиімді әдіс болып есептелінеді, себебі 
оқушының  жеке  тұлғалық  қызығушылықтары  мен  қабілетіне  сұранысына  сәйкес 
ұйымдастырылған жұмыс өз нәтижесін береді.   
Оқушылардың тәрбие жұмысы – мұғалімнің кәсіби қызметінің ажырағысыз 
және  құрамдас  бөлігі.  Сондықтан  жоғары  педагогикалық  білім  берудің  негізгі 
міндеттерінің  бірі  болашақ  мұғалімдерді  оқу-тәрбие  жұмысына  дайындау  болып 
табылады.  
Спорт бағытындағы дене тәрбиесі дзюдо нәтижесі негізінде педагогикалық 
эксперимент  ұйымдастырылды.  Эксперименталды  топты  біздің  оқу  бағдарламасы 
негізінде  жасалған  физикалық  жаттығулармен  шұғылданатын  №36  жоғары  орта 
білім  беру  мектептеріндегі  5  сынып  оқушылары, бақылау  тобындағы  №10  жалпы 
білім беретін мектепте осы жастағы оқушылар құрайды. 
Олар мектепте дәстүрлі дене тәрбиесімен аптасына екі рет секциялық спорт 
түрімен  шұғылданды.  Педагогикалық  жағдайда  дене  тәрбиесіне  қатысушыларға 
салыстырмалы сипаттама №1 кестеде көрсетілген. 
Зерттеудің  негізгі  нәтижелері  және  оларды  талқылау  спорт  бағытындағы 
дене  тәрбиесіне  қатысушылардың  дене  жүктемесінің  3  түріне  болжау  жасайды. 
Осы  жүктеме  балалардың  дене  организміне  арналған  қосымша  стрестік  фактор 
болып  табылады.  Н.И.Шлык  вегетативтік  реттеу  әр  түрлі  үлгісімен  мектепке 
дейінгі жастағы балаларға арналған физикалық жүктеулерді іріктеп алуына жақын 
келуі қажет деп көрсетті. Көптеген авторлардың пікірі бойынша, дене тәрбиесі бала 
денсаулығына  пайдалы  ықпалын  тигізеді.  Бірақ,  Б.М.Баевский  мен  Берсеневтің 
пікірі  бойынша  «абсолютті»  болжам  дене  тәрбиесі  дұрыс  жан-жақты  растауларды 
талап  етуде.  Шлык,  Сапожникова,  Красноперова  механизимдердің  реттеуіштік 
жүрек  ырғағы  негізінде  ортостаз  математикалық  талдау  көрсеткіштерінің  4  түрін 
ұсынады.  
І 
нұсқа 
(автоматты-орталықтандырылған) 
жүрек 
механизмдерінің 
автономды және орталық белсенділігін сипаттайды. Осыған сәйкес күш пен екінші 
кезектегі жай толқындар күшейіп, ал орталық квадраттар төмендейді. 
ІІ нұсқаға автономды контур белсенділігі орталық белсенділігінің төмендеп 
артуымен сипатталады. 
ІІІ нұсқаның ерекшелігі вегетативті нерв жүйесімен артып, жүрек ритмінің 
орталық  реакциясының  автономды  түрде  төмендеуіне  әкеледі.  4  нұсқада                        
2 контурда тест нәтижесінде төмендейді. 
Талдау нәтижесі оқу жылының басында балалардың 24% (6 адам) орталық 
бөліктің  реттегішін  көрсетті.  Оларда  МВ-2  жоғарылап,  ИН  төмендейді.  Ал 
балалардың 52% (13 адам) ортостазда бірыңғай автономды және орталық механизм 
жүрек  соғысымен  басқарылады.  Бірінші  топқа  жататын  балалардың  организмі 
жүктемеге  еңбекпен  бейімделеді.  Мұны  білмеу  шамадан  тыс  машықтануға  алып 
келеді.  Осы  топқа  жататын  балалардың  жүрісі  бастапқыда  төмендеп,  бейімделу 
кезінде жоғарылайды. 
2  және  4  топқа  жататын  балалардың  қоры  тәмамдалу  шегінде  болады.  Бұл 
жағдайда жүктеме орталыққа бағытталады. Бала тез шаршайды және патологиялық 
жағдайда  болады.  Мұндай  балалар  арнайы  топта  жаттығып,  олар  дене  тәрбиесін 
үйренуі  қажет  екені  көрінді.  3-ші  топтағы  балаларда  дзюдо  жаттығу  сипатындағы 
жүктеме ұсынылды. 2009-2010 оқу жылдарында ЭГ мен КГ физикалық дайындықта 
оң өзгерістер болды.  
Дене  тәрбиесінің  дәстүрлі  жүйесінің  тиімділігімен  ұсынылып  отырған 
бағдарламаларды  салыстырсақ,  біз  эксперименттік  топ  мен  бақылау  тобы 
балалардың  дене  шынықтыру  динамикасының  деңгейінің  түрлі  екендігін 
меңгердік.  2  түрлі  оқу  сабағын  бақылау  тобы  оқушылары  аптасына  басқа 
мектептегі спорт түрлерінің дене тәрбиесі сабағында жаттығуға қатысып, аптасына 
дене тәрбиесі бақылау тобы және эксперименттік топ 6 адамды құрады. Сынақтың 
қорытындысы  қолды  жатқан  кездегі  ию  мен  жою  оқу    процесі  кезіндегі 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
86 
эксперименталды  бағдарламада  23,5%  жақсарғандығы  көрсетілді.  Эксперименттік 
топтың орта көрсеткіші бақылау тобының 2,4 рет көрсеткішінен жоғарырақ. 
2  топтағы  оқушылардың  күштеріне  баға  беру  үшін  біз  «Арқасымен 
жатқандағы  кеуденің  30  с  көтеру»  тест  жүргіздік.  Оқушылардың  жалпы  өсімі 
эксперименттік топтың -19,9%, бақылау тобының-16%. Орнынан тұрып ұзындыққа 
секіру  күш  жылдамдығының  сапасы  мен  оқушылардың  бейімділігінің 
дамығандығын  қажет  етеді.  Бұл  тесттің  қорытындысы  эксперименттік  топ 
процесінде  164-тен  175  см  өседі  (10,6%).  Ал  бақылау  тобында  6,1%  құрады. 
Статистикалық  талдаудың  қорытындысы  күш  жылдамдығының  сапасы  мен  2 
топтың координациялық тәсілінің себебін көрсетті. 
Күштің төзімділік статистикасының қорытындысына баға бере отырып, оқу 
бағдарламасындағы  эксперименталды  тиімділігі  туралы  айтуға  болады, 
эксперименттік  топ  -  9,04  с  жақсарды.  Бақылау  тобы  қитырдардың  жалпы  өнімі   
4,8 с төмендеді. 
Отырғандағы  кеуденің  иілгіштігін  анықтау  эксперименттік  топ  -  26,3%, 
бақылау  тобы  -  23,5%  артады.  Осындай  жағдайда  2  топтың  да  дене 
шынықтырудағы өсімі қарастырылады. 
1000  м  қашықтыққа  жүгіру  функциясы  қабілетке  және  дене  дамуына 
тәуелді. Оқу жылының аяғында оқушылардың жылдамдығының жоғарылау деңгейі 
эксперименттік  топ  пен  бақылау  тобы  6,47  және    6,5%.  Бұл  қолданылған  әдіс 
статистикасы салыстырмалы түрде қалыптасты. 
Талдау  жасай  келе,  оқу  бағдарламасы  дәстүрлі  дене  тәрбиесі 
бағдарламасына  қарағанда  тиімді.  Бұл  дене  шынықтырудағы  эксперименттік  топ 
пен КГ динамикасын салыстырмасынан көруге болады. 
1000 м қашықтыққа жүгіруде эксперименттік топ пен бақылау тобы өсіміне 
жол  береді.  Жоғары  орта  білім  беру  мектептердегі  дене  тәрбиесі  спорттық 
бағыттағы формасы дзюдо бағытында жан-жақты дене шынықтыру тиімділігі мен 
оқушылардың  жоғары  орта  білім  беру  мектептердегі  дәстүрлі  дене  тәрбиесі 
бағдарламасының оқу материалдарымен бірігеді. 
Қорытындылай  келсем,  жалпы  білім  беретін  мектепте  дене  тәрбиесінің 
спорттық  бағытының  концепциясын  жаңа  инновациялық  технологиямен  оқыту 
болып  табылады.  Жалпы  білім  беретін  мектепте  спорттық  бағыттың  пайда  болуы 
біздің  көзқарасымыз  бойынша  оқушылардың  спорт  мәдениетіне  көзқарасы, 
спортты сынау, дене тәрбиесі пәні арқылы тәжірибесін жетілдіру болып табылады. 
 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 
1. Бальсевич  В.К. Конверсия  высоких  технологий  спортивной  подготовки 
как актуальное направление совершенствования физического воспитания и спорта 
для всех // Теория и практика физ. культуры. 1993, № 4, с. 21-23. 
2. Бальсевич  В.К. Концепция  альтернативных  форм  организации  физиче-
ского  воспитания  детей  и  молодежи //Физическая  культура:  воспитание,  образо-
вание, тренировка. 1996, № 1, с. 23 - 25. 
3. Бальсевич  В.К. Перспективы  развития  общей  теории  и  технологий 
спортивной  подготовки  и  физического  воспитания (методологический  аспект) 
// Теория и практика физ. культуры. 1999, № 4, с. 21 - 26, 39 - 40. 
4. Бальсевич В.К., Лубышева Л.И., Прогонюк Л.Н. и др. Новые векторы мо-
дернизации  систем  массового  физического  воспитания  детей  и  подростков  в  об-
щеобразовательной школе // Теория  и практика физ. культуры.  2003,  №  4,  с.  56  - 
59. 
5. "Большая Российская энциклопедия". 2001-2003. Russ Portal Company Ltd. 
6. Маслоу А. Мотивация и личность. - Киев: PSYLIB, 2004. - СПб.: Евразия, 
1999 /Пер. А.М.Татлыбаевой. Терминологическая правка В. Данченко. 
7. Подпрограмма "Физическое воспитание и оздоровление детей, подрост-
ков  и  молодежи  в  Российской  Федерации(2002-2005  годы)"  федеральной  целевой 
программы "Молодежь России (2001-2005 годы)". Постановление Правительства 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
87 
Российской Федерации от 27 декабря 2000 г., № 1015, О федеральной целевой про-
грамме "Молодежь России (2001-2005 годы)". 
8. Hastie P.A. Skill and Tactical Development during a Sport Education Season. 
Research Quarterly for Exercise and Sport. 69 (1998), 368-379. 
 
*** 
Разносторонние изменения в сегодняшнем обществе способствуют корен-
ным  изменениям  человеческого  субъекта,  заставляют  его  изыскать  новые  пара-
метры в определении целей жизнедеятельности, установок подходов к поведению 
и образу  жизни. 
 
*** 
The  versatile  changes  in  a  today's  society  promote  radical  changes  of  a  human 
subject; force him to find new parameters in definition of purposes of ability to live, in-
stallations of approaches to behavior and way of life. 
 
 
УДК 7. 075: 378 
Кайнбаева Ж.С.  
ст. преподаватель, ЗКГУ им. М. Утемисова 
 
ФОРМИРОВАНИЕ ТВОРЧЕСКОЙ ИНИЦИАТИВЫ СТУДЕНТА В 
ХУДОЖЕСТВЕННО-ТВОРЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ  
 
Современные тенденции развития отечественной системы вузовского обра-
зования  ориентируют  педагогов  на  признание  студента  ведущим  субъектом  учеб-
ной деятельности, на формирование личности с активным отношением к  действи-
тельности, личности, способной к самореализации и самосовершенствованию, про-
являющей  творческую  инициативу  –  способность  к  самостоятельному  поиску  но-
вых способов действий, опережение внешних требований, стремление к самовыра-
жению. 
Поскольку  образовательные  учреждения  всех  уровней  призваны  решать 
общую социальную задачу формирования личности с активным отношением к дей-
ствительности,  проблема  формирования  творческой  инициативы  студента  в  худо-
жественно-творческой  деятельности  предстает  весьма  значимой.  Художественно-
творческая  деятельность  как  форма  проявления  творческой  инициативы  студента 
обеспечивает  ее  эффективное  формирование  на  основе  сотворчества  педагога  и 
ученика,  самостоятельного  поиска  и  максимальной  реализации  его  творческих  за-
датков. 
Исследование  процесса  формирования  творческой  инициативы  становится 
продуктивным  на  основе  теории  учебной  деятельности  (В.В.  Давыдов, 
Г.И.Щукина,  Д.Б.Эльконин),  анализа  роли  творческой  деятельности  в  учебном 
процессе 
(К.А.Абульханова-Славская), 
Б.Г.Ананьев, 
Л.Т.Божович,                               
С.Л.Рубинштейн),  ориентации  личности  в  мире  ценностей  (А.В.Кирьякова),  худо-
жественно-творческой 
деятельности 
(А.В.Бакушинский, 
Н.Н.Волков, 
С.М.Каргопольцев,  В.С.Нургалиев,  Б.П.Юсов),  рефлексивной  деятельности  уча-
щихся в процессе творчества (В.Г.Богин, В.В.Давыдов, В.Д. Семенов).  
Инновационная  образовательная  технология  была  реализована  в  рамках 
элективной учебной дисциплины «Современные материалы используемые в ХОМ». 
Специфика  элективной  дисциплины  создает  самые  благоприятные  условия  для 
реализации основной задачи инновационной образовательной технологии - форми-
рование творческой инициативы студента в художественно-творческой деятельно-
сти. 
В  целом  задача  учебного  курса  состоит  в  следующем:  помочь  студентам 
осознать возможности творческой деятельности, способствовать в процессе работы 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
88 
над  созданием  художественного  изделия  проектированию  у  студентов  их  жизнен-
ных и профессиональных планов, идеалов будущей профессии и возможных моде-
лей достижения высокой квалификации в ней. 
Организация педагогической работы по обеспечению студентов теоретиче-
скими знаниями включала: 
- интеграцию знаний по мировой истории и основам декоративно-прикладного 
искусства;  
- организация  и  проведение  практических  занятий  в  творческих  лаборато-
риях; 
- самообразование  студентов,  предусматривающее  чтение  специальной  ли-
тературы,  журналов,  просмотр  кинофильмов,  работа  в  Internet,  обсуждение  их  в 
семинарах и на лабораторных занятиях. 
В  лекционную  часть  элективного  курса  включены  темы,  раскрывающие 
технологию  выполнения  и  изготовления  изделий  из  кожи;  гобелена,  войлока,  ху-
дожественной росписи  ткани «батика», вышивки, изделий из керамики, фарфора, 
шым  ши и т.д. 
Для обсуждения на практических занятиях в форме диалога студентам были  
предложены на выбор следующие темы: символ и ассоциативные образы в произ-
ведениях декоративно-прикладного характера;  художественная целостность и вы-
разительность 
декоративно-прикладного 
искусства 
казахов; 
идейно-
художественное  решение  декоративного  произведения;    целостность  восприятия 
художественного произведения и тд. 
Все эти вопросы легли в основу диалогов, дискуссий в рамках учебной дис-
циплины  «Современные  материалы  используемые  в  ХОМ»,  которые  выступают 
характеристикой культуротворческой воспитательной среды. 
В  ходе  изучения  учебной  дисциплины  «Современные  материалы  используе-
мые в ХОМ»  была обоснована система педагогических условий как механизма взаи-
модействия  подсистем:  формирования  творческой  инициативы  студента  и  художест-
венно-творческой деятельности: 
1. Развитие направленности мотивов студента на творческую деятельность.   
Реализация данного педагогического условия на начальном этапе требовалаве-
дущей инициативной роли преподавателя, отражающей его собственное отношение к 
культуре,  искусству.  В образовательном  процессе  создавались  ситуации,  актуализи-
рующие ценностное отношение к творчеству, культурному наследию страны, мирово-
му искусству  (ситуации самокритики и самосозерцания, создания успеха и обеспече-
ния роста достижений, самовыражения, диалога, приведения примера, ощущения сча-
стья и др.). 
Новизна содержания, задания на разработку композиции декоративного панно 
-  создание  наброска,  эскиза  декоративного  панно,  его  стилистическое  и  цветовое  ре-
шение,  задачи  на  проявление  творчества,  на  педагогическое  стимулирование,  выбор 
способов поведения и вариантов исполнения - все это способствовало направленности 
мотивов быть профессионалом, компетентным в различных областях культуры, разви-
тию  эстетического  вкуса,  творческих  приемов  деятельности,  проявляло  стремление 
студентов к  творческой  самореализации, профессиональному росту,  служило  основа-
нием для обнаружения элементов творческой активности в педагогической деятельно-
сти.  
Усиливала  эффект  формирования  творческой  инициативы  студента  откры-
тость  процесса  диалогу  культур,  национально-этническому  взаимодействию,  что  вы-
водило образовательный процесс на качественно новый уровень. Творчество осознава-
лось как базовый инвариант культуры профессиональной деятельности. Необычность 
дела, трудности при его выполнении, тонкость операций возбуждали желание сту-
дентов  добиться  эстетического  результата.  Мотивом  чаще  всего  становилось 
стремление  не  только  научиться  самому  изготавливать  декоративное  панно,  но  и 
научить другого, сделать его предметом выставки, обсуждения, наконец, презента-
ции себя как творческого человека.  

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
89 
Для формирования и развития творческой инициативы студентов нам было 
важно  сформировать  систему  мотивов  художественно-творческой  деятельности. 
Для того чтобы потребность стала реальной основой процесса мотивации, мы соз-
дали  ситуацию  «встречи»  потребности  с  предметом  (авторским  художественным 
изделием). Для  студента это  был «чрезвычайный акт», значение которого мы рас-
сматривали как перевод потребности на другой  уровень - мотивов, составляющих 
мотивационную сферу личности.  
Так,  студенты,  работая  над  образом  художественного  изделия,  отмечали, 
что находились в мучительном состоянии сомнения, дерзких замыслов невозмож-
ного или непосильного и недоверия к себе и вместе с тем упорной внутренней ра-
боты. Тем не менее, это состояние предшествовало периоду счастливого самоуве-
ренного труда. Неизвестный образ, желание что-то создать, еще не зная что, прояв-
ляется  в  творческой  активности  (в  состоянии  устремленности  к  тому,  чтобы  при-
ложить к чему-то свои творческие силы и возможности).  
Познавательные  мотивы  проявлялись  в  повышенной  готовности  студентов 
к творческой деятельности, что обычно сопровождалось просьбой помочь довести 
какую-то деталь до совершенства. Они много читали, смотрели фотографии автор-
ских работ художников, работающих в жанре декоративно-прикладного искусства, 
необычное  наталкивало  их  на  новые  замыслы.  Знакомство  с  работами  мастеров 
способствовало появлению у студентов собственных образов. Такое самочувствие 
готовности к творческой работе возникало на широком мотивационном фоне: реа-
лизация своих творческих способностей, утверждение своей  социальной ценности 
в художественно-творческой деятельности. 
Рождение  образа  психологически  переживается  как  большое  внутреннее 
событие, состояние большого подъема, который приносит с собой не только повы-
шенное самочувствие и работоспособность, но дает возможность обозревать буду-
щее произведение без деталей. 
В  ходе  проведения  занятий  в  рамках  учебной  дисциплины  «Современные 
материалы используемые в ХОМ» мы ненавязчиво вступали в диалоги, содержание 
которых  актуализировало  творчество  как  инвариант  любой  деятельности,  в  том 
числе культуры профессиональной деятельности. Изучение теоретико-прикладных 
аспектов  опыта  создания  художественного  изделия  любой  сложности  способство-
вало  более  основательной  подготовке  учителей  широкого  профиля,  которые  в  бу-
дущем  будут  способны  вести  учебные  предметы  и  давать  детям  дополнительное 
художественное образование. 
2. Включение студентов в творческую деятельность. 
Творческая деятельность по созданию художественного изделия на тему «Ис-
тория  в  образах»  предполагала  усложнение  процесса  художественно-творческой  дея-
тельности с учетом всех ее структурных компонентов (цель — мотив — содержание — 
умение  —  результат),  а  также  различных  вариантов  общения  преподавателя  со  сту-
дентами, их характеристик, способствующих возникновению субъектной позиции сту-
дентов в учебном процессе.  
Овладение деятельностью по созданию художественного изделия происхо-
дило  в  условиях  осознания  студентом  процесса  ее  протекания  и  усвоения  ее  эле-
ментов.  Деятельность  обогащалась,  «нагружалась»  «Я»  студента.  Отсюда  начина-
лось рождение «Я» студента-творца, культурного деятеля, выход в мир творчества, 
Я-рефлексию. Изготовление декоративного панно в сотворчестве с преподавателем 
способствовало творческому самовыражению студента, выводило образовательный 
процесс  на  качественно  новый  уровень  (диалог  с  Другим,  воссоздание  культуры 
творческой деятельности в реальном образовательном процессе вуза). Процесс ху-
дожественно-творческой деятельности по созданию декоративного панно для каж-
дого из студентов был сложным, неоднозначным, многовариативным.  
Достижению  высокого  уровня  творческой    деятельности  способствовали 
ситуации, в которых преподаватель мог находиться в положении объекта для сту-
дентов. Они овладевали не только приемами целеполагания, проектирования, деко-

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
90 
рирования, но и «приобщались» к культуре творческого мышления преподавателя, 
анализировали его действия, способы общения, речевой деятельности и т.д. 
Элективный  курс  «Современные  материалы  используемые  в  ХОМ»  потре-
бовал включения студентов во внеучебную деятельность для обеспечения последо-
вательного  «погружения»  в  мир  творчества,  народного  искусства  и  культуры,  на 
основе интереса, направленного на профессию педагога.  
В  учебной  работе  традиционные  методы  обучения  (объяснение,  показ,  уп-
ражнение и т.д.) сочетались с инновационными (творческое проектирование, мо-
делирование,  эскизирование,  демонстрация,  мастер-класс,  творческая  лаборато-
рия, творческий проект,  диалог культур и т.д.), использовались активные формы 
учебной (урок-образ, урок - творческая мастерская, урок-поиск, урок-диалог, урок- 
ярмарка и т.д.) и внеаудиторной (экскурсии, посещение выставок, музеев, мастер-
ских  художников,  народных  мастеров,  подготовка  и  проведение  выставок  работ 
декоративно-прикладного искусства и презентаций, работа в Internet) работы. Об-
щение со студентами строилось с учетом эстетических вкусов, творческих потреб-
ностей  и индивидуальных точек зрения на творчество каждого студента. 
3. Развитие рефлексии творческой деятельности 
В  отличие  от  традиционной  структуры  учебного  занятия  (показ  —  объ-
яснение — изготовление — оценка) в создании художественного изделия (деко-
ративного  панно  «История  в  образах»)  рефлексия  целостного  педагогического 
процесса  была  усилена  рефлексией  каждого  этапа  формирования  творческой 
активности:  воплощение  замысла в эскизе  (рефлексия);  разработка  композиции 
(рефлексия);  проектирование  и  конструирование  (рефлексия);  материализация 
образа  (рефлексия).  Этому  сопутствовало  использование  разнообразных  мето-
дов  обучения  (рассказ,  объяснение,  беседа,  дискуссия,  упражнение,  показ,  де-
монстрация,  создание  проблемных  ситуаций),  сопровождающихся  в  общении 
эмоциональной  отзывчивостью,  доброжелательностью,  свободой  мнений.  Учи-
тывалась роль педагога в создании атмосферы сотворчества, сотрудничества.  
Апробация  вариативных  художественных  идей  обеспечивала  наиболее 
полную реализацию потенциальных творческих способностей личности. Модель 
учебного процесса как целостная система непрерывного формирования творческой 
активности студентов позволяла задействовать  потенциал других учебных дисцип-
лин и практик, обеспечить реализацию педагогических условий в комплексе. 
Таким образом, первый этап характеризовался системой активных действий 
как преподавателя, так и студента, хотя последний выступал в качестве выполняю-
щего роль деятеля - исполнителя. Результаты изменения мотивационно-ценностной 
сферы  студентов проявились в формировании положительной мотивации на твор-
чество, искусство, профессию учителя, в желании реализовать свои потенциальные 
педагогические  потребности  и  творческие  способности  в  учебном  и  внеучебном 
процессах. 
Следующий этап был связан с активным и целенаправленным включением 
студентов в процесс художественно-творческой деятельности. 
Заключительный этап отличался «созиданием» индивидуальной творческой 
деятельности: участие в подготовке и проведении творческих мероприятий (выста-
вок,  экскурсий,  презентаций  творческих  работ  студентов    позволило  студентам 
усилить собственные творческие позиции, проверить их на практике в работе. Сту-
денты убедились в том, что  опыт создания художественного изделия несет в себе 
огромный педагогический потенциал, способствующий личностному и профессио-
нальному развитию и самосовершенствованию. 
Готовность и способность активно изучать декоративно-прикладное искус-
ство подтверждается тем, что все студенты 4 курса с большим желанием посещали 
элективный  курс  «Современные  материалы  используемые  в  ХОМ»,  плодотворно 
вели  работу  в  творческой  лаборатории,  принимали  активное  участие  в  мастер-
классах.  

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
91 
В  рамках  учебной  дисциплины  «Современные  материалы  используемые  в 
ХОМ» специально созданные педагогические условия способствовали формирова-
нию  творческой  инициативы  студента  в  художественно-творческой  деятельности.  
Студенты во время учебного семестра работают над творческими проектами, зани-
маются разработкой художественного произведения на тему  «История в образах». 
Данный вид творческих работ позволяет в полной мере реализовать авторские идеи 
и продемонстрировать профессиональное мастерство.  
В  ходе  работы  над  творческим  проектом  у  студентов  были  сформированы 
компетентности: 
Ключевые: называет мотивы своей творческой деятельности; умеет опреде-
лять и выстраивать  в логической последовательности  шаги по проектированию и 
созданию художественного произведения любой сложности; умеет воспроизводить 
технологию изготовления художественного произведения в строгой точности и по-
следовательности; осуществляет строгий контроль за своей деятельностью (отсле-
живает ошибки и проявляет профессиональную рефлексию). 
Профессиональные:  владеет  способами  привлечения  Другого  (будущего 
ученика)  к  народному  творчеству,    развития  положительной  мотивации  будущего 
ученика к декоративно-прикладному искусству, организации творческого кружка и 
факультатива по декоративно-прикладному искусству в школе; умеет  оценить ра-
боту и высказать слабые и сильные стороны своей деятельности. 
Предметные: знает как и где найти необходимый ресурс (литературу, мате-
риалы, инструменты и т.д) для выполнения творческого задания любой сложности; 
знает свойства и особенности используемых им различных художественных мате-
риалов,  может  дать  им  полную  и  развернутую  характеристику;  умеет  работать  с 
ними  используя  разнообразные  технологии  и  инструменты;  обладает  хорошими 
знаниями по основам декоративно-прикладного искусства и народным промыслам; 
владеет  полными  и  глубокими  знаниями  по  основам  мирового  декоративно-
прикладного искусства. 
На  основе  результатов  учебной  работы,  организованной  в  рамках  учеб-
ной  дисциплины  «Современные  материалы  используемые  в  ХОМ»  было  уста-
новлено,  что  творческая  инициатива  студента  –  это  интегративное    свойство 
личности, проявляющееся в действиях субъекта, опережающих внешние требо-
вания, побуждающих личность к самостоятельности, самовыражению, самореа-
лизации  в  свободной  творческой  форме,  и  таким  образом,  способствовало  по-
вышению  качества  образования  в  художественно-творческой  деятельности  сту-
дента.  
Уровень  сформированности  творческой  инициативы  студента  отслежи-
вался  в  творческой  деятельности  (увлеченность  творческим  поиском,  удовле-
творенность 
процессом 
творчества, 
знание 
основ 
художественно-
изобразительной  грамоты).  Опыт  реализации    содержания  художественно-
творческой  деятельности  в  образовательной  практике  Вуза    позволяет  рассмат-
ривать  художественно-творческую  деятельность  как  форму  проявления  творче-
ской  инициативы  студента,  приобретения  им    собственного  опыта  создания 
произведения  искусства,  отличающегося  оригинальностью  и  субъективной  но-
визной.  
Сроки внедрения: период с сентября по декабрь 2010 учебного года. 
Инновационная  образовательная  технология  рекомендуется  для  внедрения 
в  практику  художественно-творческой  деятельности  детей  учреждений  дополни-
тельного образования, учащихся средних учебных заведений, студентов вузов. 
*** 
Бұл  мақала  «ХОМ-да  қолданылатын  замануи  материалдар»  элективтік  пән 
ішінде  ұйымдастырылған  көркем-творчестволық  жұмыс  арқылы  студенттің 
творчествосын  ынталандырып  құруға  арналған.  Элективтік  курстың  алға  қойған 
бағыт-мақсаттары,  педагогикалық  шарттары  оқу  процесінде  ұйымдастырылған 
студенттің творчествосын ынталандырып құру кең суреттелген. 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
92 
 
*** 
This is article devote question formation creative initiative student of artistic-  crea-
tive activity in an organized manner at limits election educational discipline “Contemporary 
material  utilization  in  artistic  processing  materials”.  Widely  description  task  and  problem 
yea, is also pedagogical conditions, organized at educated process educational year direction 
on upon formation   creative initiative students. 
 
 
 
УДК 37.037 
Темиргалиева М.Х.  
ст. преподаватель, ЗКГУ им М.Утемисова 

жүктеу 10.91 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   29




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет