Жылына 4 рет шығады



жүктеу 10.91 Kb.
Pdf просмотр
бет1/29
Дата26.04.2017
өлшемі10.91 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29

 
 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
167 
 
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН 
 
 
 
 
 
 
М.ӨТЕМІСОВ АТЫНДАҒЫ 
БАТЫС ҚАЗАҚСТАН 
МЕМЛЕКЕТТІК 
УНИВЕРСИТЕТІ
 
ЗАПАДНО-КАЗАХСТАНСКИЙ 
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ 
УНИВЕРСИТЕТ  
ИМ. М. УТЕМИСОВА
 
 
 
ХАБАРШЫ 
 
 
Жылына 4 рет шығады 
 
 
№ 1(41) - 2011 
 
 
 
ВЕСТНИК 
Выходит 4 раза в год 
 
 
 
 
 
 
 
Орал-Уральск 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

 
Выпуск
 1(41) 
шығарылым
 
қаңтар – ақпан – наурыз 

январь – февраль– март 
Тарих

педагогика

филология
  
История

педагогика

филология
 
 
 
Бас редактор – главный редактор: 
 
РЫСБЕКОВ Т.З. 
тарих ғылымдарының докторы, профессор / доктор исторических наук, профессор 
Редакция алқасы – редакционная коллегия: 
 
2000 жылдан бастап шығарылады. Жылына 4 рет шығады. 
Жинақ  ҚР  Қоғамдық  келісім  және  ақпарат,  мәдениет  министрлігінің  келісімімен  07.12.1999ж. 
тіркеліп, № 971 – Ж куәлігі берілген. 
Жинақ  ҚР  Қоғамдық  келісім  және  ақпарат,  мәдениет  министрлігінің  келісімімен  09.08.2000ж. 
қайта тіркеліп, № 1432 – Ж  куәлігі берілген. 
ҚР Байланыс және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің келісімімен мерзімді 
баспасөз басылымдарын және (немесе) ақпарат агенттіктерін 26.01.2011ж. есепке алу туралы №11389-Ж 
куәлігі берілген. 
Жинақ  филология,  тарих  және  педагогика  ғылымдары  бойынша  диссертациясының  негізгі 
нәтижелерін жариялау үшін Қазақстан Республикасының Білім және ғылым саласындағы Бақылау комитеті 
бекіткен ғылыми басылым Тізіміне енді. 
 
Издается с 2000 года. Выходит 4 раза в год.  
Свидетельство  о  регистрации  издания  №  971-Ж  от  07.12.1999г.  выдано  Министерством 
культуры, информации и общественного согласия РК. 
Свидетельство  о  перерегистрации  №1432-Ж  от  09.08.2000г.  выдано  Министерством 
культуры, информации и общественного согласия РК. 
Свидетельство  о  постановке  на  учет  периодического  печатного  издания  и  (или) 
информационного  агентства  №11389-Ж  от  26.01.2011г.  выдано  Комитетом  информации  и  архивов 
Министерства связи и информации РК. 
Журнал включен в Перечень научных изданий Комитета по контролю в сфере образования и 
науки  Республики  Казахстан,  рекомендованных  для  публикации  основных  результатов  диссертаций 
по филологическим, историческим и педагогическим наукам.    
ISSN 1680-0761 
©
 М.Өтемісов атындағы БҚМУ, 2011.  
 
Бекмаханова
 
Н
.
Е
. 
 
тарих
 
ғылымдарының
 
докторы

профессор
,  
РҒА
 
Ресей
 
тарихы
 
институты

 
доктор
 
исторических
 
наук

профессор
,                          
Институт
 
Российской
 
истории
 
РАН
;
 
 
Мұқтар
 
Ә
.
Қ

 
тарих
 
ғылымдарының
 
докторы

профессор
,  
М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ
;  
 
доктор
 
исторических
 
наук

профессор
,                             
ЗКГУ
 
им
.
М
.
Утемисова
;
 
 
Александрова  Е
.
А

 
педагогика
 
ғылымдарының
 
докторы
,
профессор

Н
.
Г
.
Чернышевский
 
атындағы
 
Саратов
 
мемлекеттік
 
университеті

 
доктор
 
педагогических
 
наук

профессор
,                 
Саратовский
 
государственный
 
университет
                     
им

Чернышевского
;
 
 
Мұханбетжанова
 
Ә
.
М

педагогика
 
ғылымдарының
 
докторы
,
профессор

 
М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ
;  
доктор
 
педагогических
 
наук

профессор
,  
ЗКГУ
 
им
.
М
.
Утемисова

 
 
Сарсенбаева
 
Б
.
И
. 
педагогика
 
ғылымдарының
 
докторы

доцент
,  
М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ

ЗКГУ
 
им
.
М
.
Утемисова
;
 
Мұсаев
 
А
.
М

филология
 
ғылымдарының
 
докторы

профессор
,  
М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ
;  
доктор
 
филологических
 
наук
,                                            
ЗКГУ
 
им
.
М
.
Утемисова
;
 
Сабыр
 
М
.
Б

филология
 
ғылымдарының
 
докторы

профессор

БҚГА

доктор
 
филологических
 
наук

доцент
,                                  
ЗКГА
;   
 
 
Тайманов
 
И
.
А
. 
физика
-
математика
 
ғылымдарының
 
докторы

РФ
 
Ғылым
 
академиясының
 
корреспондент
-
мүшесі

Новосибирск
 
мемлекеттік
 
университеті
; 
Член
-
кор

Академии
 
наук
 
РФ

Новосибирский
 
государственный
 
университет
;
 
Коган
 
Е
.
Я

физика
-
математика
 
ғылымдарының
 
докторы

профессор
,  
М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ
;  
доктор
 
физико
-
математических
 
наук

профессор

ЗКГУ
 
им
.
М
.
Утемисова
;
 
Дарбаева
  
Т
.
Е

 
 
Джубатырова
 
С
.
С

биология
 
ғылымдарының
 
докторы
,                     
М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ

 
ауылшаруашылығы
 
ғылымдарының
 
докторы

М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ

доктор
 
биологических
 
наук

ЗКГУ
 
им
.
М
.
Утемисова
;   
 
доктор
 
сельскохозяйственных
 
наук
,                                
ЗКГУ
 
им

М
.
Утемисова

 
Мергалиева
 
Л
.
И

экономика
 
ғылымдарының
 
докторы
,                     
М
.
Өтемісов
 
атындағы
 
БҚМУ

доктор
 
экономических
 
наук

ЗКГУ
 
им
.
М
.
Утемисова
.
 
 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

ТІРКЕУ
 
НӨМІРІ
  1432-
Ж
 
Т
Т
А
А
Р
Р
И
И
Х
Х
 
 
И
И
С
С
Т
Т
О
О
Р
Р
И
И
Я
Я
 
 
 
УДК 925(574) 
Рысбеков Т.З. 
д.и.н., профессор,ЗКГУ им. М. Утемисова 
 
М-С. БАБАЖАНОВ – ТАЛАНТЛИВЫЙ УЧЕНЫЙ 
 
Бабажанов  Мухамед-Салык  родился  в  Бокеевской  Орде  Западно-
Казахстанской области. Имеется несколько упоминаний о времени его рождения, и 
это  не  дает  возможности  назвать  точную  дату.  Однако,  опираясь  на  конкретные 
исторические  документы,  можно  приблизиться  к  истине.  Известно,  что  Салык 
Бабажанов  учился  на  русском  языке,  а  затем  поступил  в  Неплюевский  кадетский 
корпус  в  Оренбурге.  В  дальнейшем  он  занимается  наукой,  этнографией, 
картографией,  географией,  минерологией.  Его  принято  считать  современником  и 
единомышленником  Шокана  Уалиханова.  В  то  время,  когда  Салык  учился  в 
Оренбурге,  Шокан  получал  образование  в  Омском  кадетском  корпусе. 
Сохранились  воспоминания  Салыка:  "Это  было  в  начале  зимы  1845  года.  Нам 
сказали,  что  в  июле  месяце  нас  пошлют  учиться  в  Оренбург.  И  действительно,  1 
июля мы собрались в летней ставке хана на берегу реки Таргын. Тогда мне было 11 
лет, но проводы в Оренбург я помню хорошо". Разве это не дает основание судить, 
что  С.Бабажанов  родился  в  1834  г.  или  в  1835  году?  Эти  воспоминания  Салыка 
Бабажанова  были  опубликованы  5  января  1861  года  в  газете  "Северная  пчела"  и 
могут  служить  документальным  материалом.  Еще  одно  свидетельство:  Салык 
Бабажанов  в  1860  году  в  Петербурге  знакомится  с  П.И.Небольсиным  и  получает 
такую характеристику:".. .ему лет 25, приятной наружности, очень хорошо владеет 
русским  языком,  при  разговоре  на  волнующие  его  темы  мудр  и  красноречив". 
("Русский  вестник",  1860,  №  29),  поэтому  годом  рождения  Салыка  Бабажанова 
следует считать 1835 год. 
В Оренбурге он вместе с сыном Жангир-хана Зулкарнаем, Макатом, сыном 
Бекмухамбета,  Султаном,  сыном  Шалабая,  Мырзагали,  сыном  Шангырына  и 
другими  учится  до  1851  года.  По  окончании  учебы  его  оставляют  работать  в 
пограничной комиссии, где он работает 1,5 года. Салык занимается приемом жалоб 
и  заявлений  у  населения,  доводит  их  до  начальства,  принимает  участие  в  их 
рассмотрении  и  справедливом  разрешении.  Это  не  нравится  чиновникам.  Салыка 
увольняют  со  службы,  начинаются  гонения.  В  1852-1856  г.  его  ссылают  в 
Мангистау.  В  1857  году  он  возвращается  в  Уральск.  В  1860  году  ему  вновь 
оказывается  доверие,  и  он  получает  работу  советника  во  временном  Совете  в 
Бокеевской  Орде.  В  августе  того  же  года  он  в  составе  представительства  казахов 
попадает  на  прием  к  царю в  Петербург,  где  знакомится  с  выдающимися  учеными 
Ш.Уалихановым,  П.И.Небольсиным,  Семеновым-Тянь-Шанским.  Вскоре,  его 
вторым,  после  Ш.Уалиханова,  принимают  в  состав  Русского  Географического 
общества. 
В августе 1868 года во временный Совет Управления Ордой поступает за-
явление Бабажанова с просьбой отвести ему земли на правобережье озера Баскун-
чак для создания садово-огородного хозяйства. Этим самым он хотел подать при-
мер землякам, чтобы они тоже занимались огородничеством. Через год, в 1896 го-
ду,  он  начал  осуществлять  задуманное.  Он  построил  просторный  дом,  столовую, 
конюшню, баню, а рядом мечеть со  школой, где началось обучение всех аульных 
детей.  К преподаванию  были  привлечены  мулла  Кункожа  Арапов,  бывший геоде-
зист Даулет Апбаев. Сам Салык вел русский язык, историю, географию. Но вскоре 
он ушел из жизни. На земле, арендованной им на 70 лет, в 1870 году было посаже-

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

но 220 саженцев разных деревьев, 950 яблонь, 300 саженцев вишни, 100 - малины. 
Полив вели из реки и колодцев. За садом затем ухаживали родственники Салыка. И 
поныне сад под названием "Сад Бабая" сохранился на окраине Орды. Салык Баба-
жанов  очень  любил  заниматься  домашним  хозяйством.  Разводил  он  и  племенных 
лошадей. В 1864 году у него было 140 лошадей, через 7 лет поголовья увеличились 
вдвое. Ухаживал он за коне-поголовьем не только следуя народным традициям, но 
и  строго  по-научному.  Постоянно  выписывал  журналы  "Журнал  звероводства", 
"Конное хозяйство". В 1871 году в 3 номерах журнала для звероводов Салык опуб-
ликовал свои статьи по теме  "Лошади внутренней киргизской степи и уход за ни-
ми".  Породистые  лошади  из  косяка  Салыка  Бабажанова  ежегодно  участвовали  в 
традиционных  скачках  между  ханской  ставкой  и  Эльтоном.  Для  поголовья  впрок 
заготавливались корма. 
В своих публикациях в центральной печати Салык поднимал темы торговли 
в  степи,  описывал  обычаи  и  традиции  народа,  исследовал  вопросы  образования, 
проблемы охоты, звероловства, конно-спортивных соревнований. 
Среди  неопубликованных  работ  Салыка  Бабажанова  интерес  вызывает  и 
"Новое  о  кумысе",  статьи  об  экономике,  краеведении.  Одним  из  первых  Салык 
поднял  в  научной  печати  тему  о  целебных  свойствах  кумыса  и  необходимости 
организации  лечебниц  в  отдаленных  районах  России.  В  своих  трудах  Салык 
Бабажанов  стремился  довести  российскому  читателю  сведения  о  духовном 
богатстве  казахов,  их  родственно-хозяйственных  отношениях.  В  статье  "О 
памятнике,  найденном  в  киргизской  степи"  он  проявил  незаурядные  знания 
археологии и этнографии. Исследовал он и фольклор - пословицы, поговорки. 
В 1862 году за вклад в изучении этнографии он был награжден серебряной 
медалью  Русского  географического  общества.  Многогранна  и  его  собирательная 
работа. Ему удалось собрать немало легенд, крылатых выражений и опубликовать 
их  сборники.  Его  "Старинные  пословицы  казахов,  их  смысл  и  значение" 
сохранились в архиве географического общества, а около 300 пословиц, поговорок, 
загадок было опубликовано в номерах 28 - 33 газеты "Туркестан уалаяты" за 1876 
год. Его перу принадлежат труды "Записки киргиза о киргизах", "Географические и 
этнографические  сводки  из  Нарынских  песков".  Уже  тогда  его  глубоко 
интересовали вопросы межнациональных отношений, дружбы народов. В ответ на 
статью  "Киргизомания"  И.Железнова  ("Русский  вестник",  I860.),  в  которой  автор 
критикует  члена  Русского  Географического  общества  П.И.Небольсина  за  его 
уважительное  отношение  к  киргизам  (казахам).  С.Бабажанов  в  четвертом  номере 
журнала  "Северная  пчела"  за  1861  год  пишет:  "Пробегая  заглавия  статей,  я 
остановил  свое  внимание  на  статейке,  названной  "Киргизомания".  Сколько  я  мог 
понять, этим словом хотели показать неуместность любви и сочувствия киргизам. 
Теперь только что начал прояснять свои умственные взоры и обратил их с 
сердечной мольбой к далеко ушедшим братьям, прося их помощи, участия и любви 
к киргизцу, как к ближнему. (Кто знаком, кто помнит и понимает заповедь, тот не 
отвергнет,  что  киргиз  тот  же  наш  ближний  -  "возлюби  ближнего").  Спаситель 
научил  нас  любить  не  одних  родственников  и  приятелей.  Слово  "киргизомания" 
написано,  впрочем  по-русски,  автор  этой  весьма  характерной  статьи  обозначился 
русской фамилией Иосиф Железнов. Но я не понимаю и не могу понять русского, 
которому  любовь  к  киргизам  могла  бы  показаться  неуместною  или  странною: 
сколько  я  знаю  настоящих,  коренных  и  неиспорченных  примесью  разнородной 
крови  русских,  они  всегда  и  везде  обходятся  с  киргизами  кротко,  честно  и 
снисходительно". 
Свою  мысль  Салык  подытоживает  следующим  образом:  "Стало  быть  он 
(Железнов)  требует  от  русского  образованного  человека,  чтобы  он  взял  на  себя 
исключительную обязанность во что бы ни стало хвалить одно русское и поносить 
все нерусское и никак не защищать киргизов или других иноплеменников". 
В  одной  из  своих  статей  "Конфликт  уральских  казаков  с  киргизами  внут-
ренней Орды" он пишет о неблаговидных поступках казаков по отношению к мест-
ному населению, порочащих государственную власть. Опираясь на существующие 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

законы, Салык конкретными примерами подтверждает грубость казаков, их амби-
циозность, превышение полномочий, высказывает  критику относительно  создания 
казачьих  формирований,  зачастую  образованных  из  беглых,  бездомных  и  уже  на-
рушивших закон людей. Газета "Санкт-Петербургские ведомости" пишет о Салыке 
как  о  защитнике  интересов  народа.  Его  высоко  ценят  современники. 
П.И.Небольсин характеризует Салыка, как "мусульманина с европейским кругозо-
ром,  грамотного,  с  неординарным  мышлением".  Историк-востоковед  профессор 
Петербургского университета В.В.Григорьев пишет о нем как о "способном, с пре-
красными познаниями, человеке". 
К сожалению, нет достоверных данных и о его кончине. Дата, указанная в 
"Казахско-Советской  энциклопедии"  историком  Т.Н.Сениговой  (1989),  на  наш 
взгляд,  неточна.  Имея  обширные  связи  с  учеными  Петербурга,  Оренбурга, 
Астрахани, Салык не мог не поддерживать с ними связи. А начиная с 1871 года его 
имя  сходит  со  страниц  русскоязычных  изданий.  Поэтому,  на  наш  взгляд,  в 
утверждении  исследователя  Исмагулова  о  смерти  С.Бабажанова  в  1871  году  есть 
доля истины. Это подтверждают и газета  "Туркестан уалаяты", и академик  Ахмет 
Жубанов.  Немало  противоречивых  мнений  о  смерти  Салыка.  К  примеру,  в  статье 
Ф.Маштанова,  записанной  со  слов  А.Зарипова,  говорится  о  том,  что  недруги 
отравили  С.Бабажанова,  по  версии  профессора  Н.П.Ивлева,  он  разбился  во  время 
конных скачек.  Что бы ни утверждалось, ясно одно: защитник интересов простых 
людей, человек, осудивший стиль правления родного отца, ярый противник всякого 
насилия,  Салык  Бабажанов  погиб  трагически.  В  народе  много  легенд, 
оплакивающих уход этого ярчайшего человека: "Не Салык умер, а халык (народ)". 
Великие композиторы Туркеш и Даулеткерей (дядя С.Бабажанова) откликнулись на 
его  смерть  созданием  кюев.  На  музыку  Даулеткерея  известный  поэт 
Ж.Нажметденов создал реквием (многоголосое траурное произведение). 
Хотя  и  начал  свою  служебную  деятельность  Салык  в  чине  хорунжего  во 
временном  Совете  Орды,  современники  запомнили  его  как  мыслителя,  народного 
заступника,  талантливого  ученого-историка,  этнографа,  археолога,  экономиста, 
картографа,  критика,  публициста,  общественного  деятеля.  Сегодня  важно,  чтобы 
исследования  многогранной  деятельности  Салыка  Бабажанова  получили  новый 
импульс, а его жизнь и дела стали ориентиром для сегодняшней молодежи. 
 
 
*** 
Мақалада      мерзімді  басылым  материалдары  мен  тарихи  деректерге 
сүйене отырып, М-С. Бабажановтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі, ғылыми 
мұрасы жан-жақты қарастырылады. Сонымен қатар, М-С. Бабажановтың өмір 
сүрген  мерзіміне  қатысты  пікірлер  де  кеңінен  талдауға  алынып,  нақтыланады. 
Ғалымның  әр  кезеңде  қаламынан  туған  туындылары  да  ғылыми  тұрғыда 
сараланған. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

ӘОЖ 328.1 
Шинтимирова Б.Ғ. 
т.ғ.д., профессор,  
Батыс Қазақстан инженерлік-гуманитарлық университеті 
 
ПАРЛАМЕНТАРИЗМ ӘЛЕУМЕТТАНУЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН 
ДАМУЫ 
 
Ең алдымен, Британия емес Англия атауын қолданамыз. Себебі, 1707 жылы 
Шотландия,  Англия  және  Уэлспен  «Ұлыбритания»  мемлекетіне  бірігуге  келісім 
берді.  Сол  себепті  Британия  осы  жылдан  кейін  болған  оқиғаларға  қатысты 
қолданылады.  Сөйтіп,  қазіргі  күйіндегі  өкілеттік  билік  өз  бастауын  Англиядан 
алады. 
Англияда  өкілеттік  билік  дамуына  үш  құжат  өте  үлкен  әсер  етті.  Бұлар: 
Еркіндіктің  Ұлы  Хартиясы  (1215),  Құқықтар  туралы  Петиция  (1628)  және 
Құқықтар туралы Ағылшын Биллі (1689). 
Бұл  құжаттар  үлкен  қоғамдық  сілкіністер  кезеңінде  дүниеге  келді. 
Ағылшын  тарихы  қоғамдағы  ең  беделді  күштер  арасындағы  билік  үшін  қанды 
күрестен  бастау  алды.  Бұлар  король  билігі,  ақсүйектер  мен  дін  иелері  еді.  XIII  ғ. 
бастап екі саяси күш король билігі мен Парламенттің қарсы тұруы кейінгі оқиғалар 
желісін  айқындады.  Парламент  ең  басында  монарх  жанында  ақсүйектер  құрған 
кеңесті  орган  болды.  Уақыт  өте  келе  ол  мемлекеттің  ең  ықпалды  топтарының 
өкілдерін біріктірген билік тармағына айналды. 
Жүздеген  жылдар  бойы  монарх  пен  Парламент  билік  үшін  күрес  жүргізді. 
Бұл  қақтығыстар  ең  соңында  король  билігін  шектейтін  бірнеше  аса  маңызды 
мемлекеттік заңдар қабылдаумен аяқталды. 
1215  жылы  король  Иоанмен  соғыста  жеңіске  жеткен  барондар,  оны 
Еркіндіктің Ұлы Хартиясын қабылдауға мәжбүр етті. 
Еркіндіктің  Ұлы  Хартиясы  король  билігін  шектеген  заң  болды.  Соған 
қарамастан  осы  заңда  король  билігінің  орындарын  бақылау  мәселесі  шешусіз 
қалды. Еркіндіктің Ұлы Хартиясы барондарға, егер король заңды бұзса, оған қарсы 
соғыс жариялау құқығын берді, бірақ бұл ел басқару ісіндегі ақылды кепілдік емес 
еді.  Еркіндіктің  Ұлы  Хартиясы  қабылданған  кейінгі  соңғы  жүзжылдықта  бұл 
мәселені шешудің жаңа бейбіт жолдары табылды. 
Ортағасырлық  Англияда  король  ел  басқару  ісінде  Кеңес  пікіріне  сүйеніп 
отырды.  Король  жанындағы  Кеңес  Парламент  деп  аталды.  Бұл  атау  француз 
тілінен  келген  parler  -  сөйлеу  дегенді  білдіреді.  Басында  оның  мүшелері  елдегі 
ықпалды  ақсүйектер  мен  жоғары  дінбасылар  болды.  Соңынан,  біртіндеп 
Кеңес  мүшелерінің  саны  қоғамдағы  әртүрлі  топтар  өкілдері  есебінен  кеңи  түсті 
және  осыған  байланысты  ол  көптеген  топтар  мүдделерін  қамтитын  мәселелерді 
шеше бастады. 
XIV  ғ.  Парламент  екі  бөлікке  бөлінді:  1)  лордтар  палатасы  ықпалды,  ірі 
ақсүйектер мен жоғары дін басылары мүддесін қорғаса; 2) қауымдар палатасы бай, 
елде  ықпалы  мол  азаматтар  мүддесін  қорғады.  Қауымдар  палатасында  шағын   
дәулетті      ақсүйектер  (олар      корольдықтық      әртүрлі  графтықтарынан  жиналды), 
қалалар өкілдері болып табылатын бай көпестер мен қолөнершілер мәжіліс құрып 
отырды. 
Парламент мемлекеттің өкілеттік институтына айналды. Парламент арқылы 
король  ең  маңызды  заңдарды  өткізіп  отырды  және  өз  бағыныштыларына  жаңа 
салықтар  салып  отырды.  Мыс.,  Генрих  VIII  Парламент  беделінің  арқасында 
католик  шіркеуінен  қол  үзіп,  англикан  шіркеуінің  негізін  қалады.  Парламент 
арқылы бағыныштылар корольға өз мұң-мұқтаждарын жеткізіп отырды. 
Біртіндеп  Парламенттің  ағылшын  мемлекетіндегі  аса  маңызды  билік 
институтына  айналғаны  сонша,  корольдың  өзіне  ызғар  көрсете  бастады.  XVII  ғ. 
Стюардтар  династиясы  мен  Парламент  арасындағы  ақша,  дін,  сыртқы  саясат 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

мәселелеріне  байланысты  туындаған  алауыздықтар  елде  қанды  қақтығыстарға 
әкеліп  соқтырды.  Бұл  қақтығыстар  аса  маңызды  төмендегі  мәселені  шешуі  тиіс 
болды:  а)  король  билігінің  Парламент  келісімі  мен  бекітілген  заңға  тәуелсіз 
әрекет жасау құқығы бар ма? б) король билігі Парламент билігінің басымдылығына 
мойынұсынып, ел басқаруды тек Парламент арқылы ғана жүргізуі қажет пе? 
Король Карл I өлім жазасына тартылуы, Иаков II елден қуылуы мен азамат 
соғысына  әкелген  бұл  қақтығыстарда  ағылшын  және  американ  конституциялық 
құрылыстарының болашақ тағдыры шешілді. 
XVII 
ғ.  конституциялық  егес  ағылшын  саяси  өміріне  кейінгі 
конституциялық ұстанымдар мен өкілеттік билік дамуына үлкен әсер еткен бірнеше 
оқиғалар  өрістеуіне  әкелді.  Осы  оқиғалар  қорытындысында  1628  ж.  аса  маңызды 
құжат  құқықтар  туралы  Петиция  өмірге  келді.  Король  Карл  I  Парламент 
келісімінсіз,  заңсыз  шаралар  қолдану  жолымен  азаматтардан  қаржы  жинау 
шараларын  бастады.  Мыс.,  ол  өз  бағыныштыларынан  үйлеріне  солдаттар 
орналастырып, оларды толық қамтамасыз етуді талап етті. 
1628 ж. Парламент корольды құқықтар туралы Петиция қабылдауға мәжбүр 
етті.  Бұл  құжат  салықтарды  Парламент  келісімімен  жинау,  солдаттарды  қазына 
есебінен  қамтамасыз  ету  және  т.б.  бағыныштылар  құқықтарын  бекітті.  Петиция 
ағылшын  қоғамдық  санасында  ешқандай  Үкімет  бұза  алмайтын  негізгі  құқықтар 
болуы қажеттігі сенімін бекітті. 
Құқықтар  туралы  Петиция  өмірге  келуіне  мұрындық  болған  Парламент 
жетекшілерінің  бірі,  заңгер  сэр  Эдуард  Кох  болды.  Кох  ағылшындар 
құқығының қорғаушысы есебінде тарихта қалды. Ол құқықтар туралы Петицияны 
ағылшындардың  қадым  заманнан  келе  жатқан  құқықтарының  заңды  бекітілуі  деп 
атады. 
1678  жылы  Парламент  «дене  тиістілігі»  актісін  қабылдады.  Бұл  бойынша 
ағылшын  монархтары  өз  азаматтарына  «дене  тиістілігі»  заң  құжатын  беруге 
мәжбүр  болды.  Бұл  құжат  ағылшын  билік  орындарынан  тұтқындалған  азаматты 
сотқа  әкеліп,  ұсталу  себептерін  түсіндіруді  талап  етті.  Егер  себептер  жеткіліксіз 
болса,  азамат  еркіндікке  жіберілуі  қажет.  Өкілдер  отырысы  сотына  құқық  - 
ағылшын азаматтары иеленген ең алғашқы құқықтардың бірі. Қазіргі кезде осы сот 
институты еркін қоғамның ең басты тіректерінің біріне айналды. 
Өкілдер  отырысы  соты  жауапқа  тартылған  азаматтық  тұрғылықты 
жерінде  өтеді.  Осы  жер  тұрғындары  жауапқа  тартылушының  қорғаушысы  мен 
король  прокурорының  сөздерінен  кейін  шешім  шығарды.  Олар  азаматты  жауапқа 
тарту туралы вердиктіні бір ауыздан шығару керек. Сонымен қатар егер заңның өзі 
әділетсіз деп санаса өкілдер отырысы соты азаматты ақтап жібере алады. 
Король  мен  Парламент  күресі  1688  ж.  Ұлы  революциямен  аяқталды. 
Парламент  толық  билік  өкілеттігін  иеленді.  Король  Иаков  II  тақтан  тайдырылып, 
елден кетуге мәжбүр болды. Оған себеп Иаков II  католик дінін  Англияның ресми 
діні қылып жариялауға бағытталған заңсыз іс-әрекеттері болды. 
Төңкерістік  тақ  мұрагерлігі  туралы  актіге  сәйкес  патшазада  Вильгельм 
мен  ханшайым  Мария  таққа  отырды.  Бұл  үшін  оларға  құқықтар  Декларациясын 
қабылдау  талабы  қойылды.  Декларация  Парламент  шешімімен  заңға  айналып 
құқықтар туралы Билль аталды. 
Құқықтар туралы Билль - өмірде нақты қолданыс тапқан заң құжаттарының 
ең алғашқыларының бірі болды. Оның ең басты мақсаты монарх билігін шектеп, 
ең шешуші билік көзін Парламент қолына беру және ағылшын шіркеуін қандай да 
болмасын діни өзгерістерден сақтау болды. 
Ағылшын  Биллінде  кейін  американ  тәуелсіздік  Декларациясы  мен 
Конституциясында көрініс тапқан құқық пен мемлекет құрылымы туралы көптеген 
идеялар  болды.  Мыс.,  азаматтардың  өкілдер  отырысы  сотына  құқығын,  қатаң 
жазалауды  шектеу,  билікті  сынау  құқығын,  өзін  қорғау  үшін  қару  ұстау  құқығын 
бекітті.  Сонымен  қатар  баспасөзді  бақылау  (цензура)  актісінің  күшін  жойды. 
Парламент ішінде сөз еркіндігі құқығы берілді. 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

Ағылшын  құқықтар  туралы  Биллі  мен  американ  Биллінің  екі  негізгі 
айырмашылықтары бар: 
1.
 
Ағылшын  Биллін  Парламент  қабылдады,  Парламент  оны  өзгерте 
алады.  Американ  Биллін  халық  қабылдады,  яғни  ол  тек    Конституцияға 
өзгерістер енгізу арқылы ғана өзгеріске ұшырай алады. 
2.
 
Ағылшын  Биллінің  мақсаты  монарх  билігін  шектеп,  Парламент 
билігін  күшейту  болды.  Американ  Биллі  жеке  адам  құқығының  бұзылуын  қорғау 
мен азшылық құқығын қорғау мақсатын қойды. 
Сонымен  қатар,  Ағылшын  Биллі  адамзаттың  кейінгі  демократиялық 
дамуына  үлкен  әсер  еткен  бірнеше  конституциялық  ұстанымдарды  бекітті.  Бұл 
ұстанымдар: 
1)
 
Заң  билігі.  Ағылшын  Билліне  сәйкес  заңды  Үкімет  әрекеті  қабілетті 
заңдар негізіне сүйеніп қызмет атқаруы тиіс. 
2)
 
Парламенттің  жоғары  билігі  бекіту  арқылы  Билль  елдегі  жоғарғы 
билік  туралы  мәселені  түпкілікті  шешті.  Монарх  қолында  бірқатар  атқару  билігі 
қызметтерін  қалдыра  отырып,  Билль  корольды  елді  Парламент  арқылы  басқаруға 
міндеттеді. 
3)
 
Халық  келісімі  мен  қоғамдық  шарт  негізінде  билік  ету.  Таққа  отыру 
шартында  құқықтар  туралы  Биллді  мойындау  бекітілді.  Бұл  дегеніміз 
басқарушылар  мен  бағыныштылар  арасындағы  өзара  келісімге  негізделген 
мемлекеттік басқару ұстанымын бекіту болып табылды. 
XVIII  ғ.  көптеген  еуропалықтар  британ  мемлекеттік  құрылымын  жоғары 
бағалады.  Оларды  британ  бағыныштылары  ие  бостандық,  британ  империясының 
күш-қуатының  өсуі  қатты  таң  қалдырды.  Британ  мемлекеттік  құрылымын  қызу 
қолдаушылардың бірі француз пәлсапашысы Монтескье болды. 
Монтескье  британ  мемлекеттік  құрылымына  монархиялық  басқару 
формасының  ең  үздігі  король  билігі  мен  лордтар  палатасы  және  демократиялық 
басқару  формасының  ең  үздігі  қауымдар  палатасы  біріккен  ең  озық  құрылым 
ретінде  бағалады.  Бұл  -  классикалық  республикалық  басқарудың  ең  озық  үлгісі. 
Монтескье  пікірінше,  британ  мемлекеттік  құрылымында  бір-бірінен  тәуелсіз 
атқару,  заң  шығару,  сот  биліктері  бар  билік  бөлінісі  ұстанымы  іске  асырылған. 
Британ  Конституциясы  монарх  пен  қос  палаталы  Парламент  арасында  күштер 
теңдігін сақтады. Судьялар король мен Парламент еркінен тыс әділетті шешімдер 
қабылдауға  құқықты  болды.  Осы  модел  кейін  бір-бірін  тежеу  мен  күштер 
теңдігіне  сүйенген  билік  бөлінісі  ұстанымының  барлық  демократиялық 
мемлекеттерде қабылдануына негіз болды. 
Орталық 
Британ 
Үкіметіне 
қарағанда 
колония 
Үкіметі 
билік 
тармақтарының қатал бөлінісіне мүдделі болды. Себебі жаңа қоғамда, тұрақтылық 
сақтайтын әлеуметтік жіктеліс жүйесі болған жоқ, яғни адамның тегі ешқандай рөл 
ойнаған жоқ. Осының орнын қатал билік бөлінісі жабуы тиіс деп саналды. 
Колонияда өкілеттік билік институттары қаптап өсті. Бұл үрдіс ең алғашқы 
колониялар  негізі  қаланысымен  басталды.  Ең  алғашқы  өкілеттік  ассамблея                
1619  жылы  Вирджинияда  шақырылды.  Колонистер  өкілеттік  биліктен  екі 
қажеттілікті көрді: 
1.Өкілеттік билік адамдар құқығын бұзуды қажетсінбейтіндігіне сенім. 
2.Өкілеттік  билік  өзін  сайлаған  адамдар  құқығы  мен  бостандығын 
қорғайтындығына сенім. 
Колонияда  билік  үш  тармаққа  бөлінді:  1)  Атқару  билігі,  губернаторлар 
заңдар  сақталуы  үшін  жауапты  болды.  2)  Заң  шығару  билігі  -  халық  өкілдері 
тұрғындар үшін  ең  қажетті  заңдар  шығарумен  шұғылданды.  3)  Сот  билігі    соттар 
мен  магистраттарды  губернатор  тағайындағанмен,  өз  шешімінде  олар  заңға  ғана 
сүйенді. 
Билік  үш  тармаққа  бөлінгенімен,  олардың  арасында  бір-бірін  тежеу  мен 
бақылау жүйесі құрылды. 
Губернатор билігін шектеу: 1) заңгерлер келісімінсіз салық жинай алмау;  

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 

2)  магистрат  сотысыз  түрмеге  қамай  алмау;  3)  өзін  материалдық 
қамтамасыз етуді өз еркімен шеше алмау. 
Заң шығару билігін шектеу: 1) заң қабылдарда вето құқығы бар губернатор 
келісімін  алу;  2)  шығарылған  заңдар  Англия  заңына  қайшы  келмейтіндігі  туралы 
сот қорытындысын алу қажеттігі. 
Сот  билігін  шектеу:  1)  оларды  губернатор  тағайындады;  2)  егер  судья  өз 
міндетін  атқара  алмаса,  оны  губернатор  не  заң  шығарушылардың 
өкілеттігінен  айыра  алуы;  3)  тақ  бағыныштыларының  өкілеттік  отырыс  сотына 
құқығы болуы. 
Америка  колониялары  тәуелсіздікке  ие  болған  соң,  өз  өкілеттік  билік 
органын  құру  ісін  қолдарына  алды.  Ұлттық  заң  шығару  жиыны  Конгресс  екі 
палатадан тұру қажеттілігі алға тартылды. Өкілдер палатасына депутаттарды әрбір 
штат  тұрғындары  тікелей  сайлайды.  Сенат  штаттар  заң  шығару  жиындары 
ұсынған  тізім  бойынша  өкілдер  палатасы  мүшелерінен  құрылады.  Сенат  пен 
өкілдер  палатасындағы  штат  өкілдері  саны  тұрғындар  саны  мен  штаттың 
федералды  қазынаға  төлеп  тұрған  қаржы  мөлшеріне  қарай  айқындалды.  Бұл 
бөліктік өкілеттік жүйесіне сәйкес тұрғындары көп штаттар өкілдері көп орынға ие 
болды. 
Вирджиния жобасы Ұлттық Үкіметтің заң шығару тармағын келесі өкілетті 
құзырмен  қамтамасыз  етті:  1)  жекелеген  штаттар  қабылдауға  қабілетсіз  заңдар 
шығару,  мыс.,  екі  не  одан  да  көп  штаттар  араларындағы  сауда  қатынастарын 
реттеу;  2)  ұлттық  мүддені  бұзатын,  ұлттық  Конституцияға  қайшы  келетін 
жекелеген  штаттар  заңдарының  күшін  жою;  3)  басқа  мемлекеттерге  соғыс 
жариялау  мен  Конгресс  қабылдаған  заңдардың  орындалуын  бақылау;  4)  атқару 
және сот биліктерінде қызмет атқару үшін азаматтар таңдау. 
Вирджиния  жобасындағы  штаттар  өкілеттігі  мәселесі  үлкен  дау-дамай 
тудырды.  Көптеген  штаттар  өкілдері  ұлттық  заң  шығару  жиынының  екі  палатасы 
да  бөліктік  өкілеттілік  жүйесі  бойынша  сайлауын  жақтады.  Делегаттар  пікірінше, 
халық  атынан  билік  құратын  Ұлттық  Үкімет  барлық  халыққа  бірдей  сайлау 
құқығын беруі қажет. 
Тұрғындар  саны аз  штаттар  өкілдері  әрбір  штатқа  тең  өкілеттілік  берілуін 
талап  етті.  Олар  Ұлттық  заң  шығару  жиынында  түрғындар  саны  көп  штаттар 
шешуші позицияларға ие болып кетеді деп қорықты. 
Вирджиния  жобасы  жаңа  Конституция  үшін  негізгі  құжат  болып 
есептелетіндігіне келіскен соң аса маңызды екі мәселе алға шықты:   . 
1)  Жаңа  Ұлттық  Үкімет  қанша  билік  өкілеттігіне  ие  болуы  қажет;  2)  оның 
жұмысы қалай ұйымдастырылуы қажет. 
Конституция  жақтастары  ең  жоғарғы  билік  құзыреті  заң  шығару 
тармағында  болу  қажеттігін  түсінді.  Сол  себепті  Конституцияның  1  бабы  заң 
шығару тармағына арналған. Ең алғашқы тартыс конгресс билігінің құзыреті және 
оның қызметінің ұйымдастырылуы төңірегінде болды. 
Британия  дәстүрі  бойынша  Пенсильваниядан  басқа  штаттардың 
барлығында  қос  палаталы  заң  жиыны  болды.  Қалыптасқан  сенімге  сәйкес  қос 
палата  бір-бірінің  билігін  шектеп,  халық  құқығының  бұзылмауын  сақтайды  деп 
саналды. 
Вирджиния  жобасы  қос  палаталы  Конгресс  ұсынды.  Бұл  ұсыныстың 
қайшылыққа  әкелген  тұсы  бөліктік  өкілеттік  жолымен  сайлану  туралы  мәселе 
болды. Джеймс Мэдисон, Джеймс Вильсон, Руфус Кинг және т.б. тұрғындары көп 
штаттар  өкілдері  екі  палатаның  да  саны  оларды  сайлаған  халық  санымен 
айқындалуы  қажет  деп  санады.  Олардың  пікірінше,  жаңа  Ұлттық  Үкімет 
азаматтарды  тікелей  басқаратын  болғандықтан  тұрғындар  саны  көп  штаттар 
өкілдерінің Конгресте көп дауыс алуы әділетті өкілеттікке әкеледі. 
Тұрғындар  саны  аз  штаттар  делегаттары  Ұлттық  Конгресте  көпшілік 
орынсыз қалудан қорықты. Олар Конгресте тең өкілеттілік болуын талап етті. Тең 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
10 
өкілеттілік  Ұлттық  Үкімет  деңгейінде  әрбір  штат  мүддесінің  бірдей  қорғалуын 
талап етті. 
Екінші  шілде  күні  Конституция  құрылтайшылары  Конгресте  тең  өкілеттік 
болуы мәселесіне орай дауыс берді. Қорытындысында бес дауыс жақтап, бес дауыс 
қарсы  болды.  Қарсылас  екі  жақ  ымыраластыққа  барғысы  келген  жоқ.  Делегаттар 
бойына  конвент  ешқандай  шешімге  келмей  тарап  кете  ме  деген  қорқыныш  кірді. 
Сол себепті құрамына әр штаттан бір делегаттан кірген арнайы комитет құрылды. 
Комитетке тығырықтан шығу шараларын табу ұсынылды. Вирджиния жобасының 
бірқатар  жақтастары,  соның  ішінде  Мэдисон  мен  Вильсон  да  бар  мұндай 
өкілеттікке ие комитет құрылуына қарсы болды. Бірақ соған қарамастан комитет өз 
жұмысына кірісті. 
Арнайы  комитет  қорытындысы  Коннектикут  ымыраластығы  аталды. 
Комитет  Коннектикут  делегаттары  Роджер  Шерман  мен  Оливер  Элворт 
ұсыныстарын  қабылдады.  Бұл  ұсыныс  негізгі  үш  мәселені  қамтиды:  1.  Өкілдер 
палатасы  бүкілхалықтық  дауыс  беру  негізінде  бөліктік  өкілеттілік  ұстанымы 
бойынша  сайлануы  қажет.  2.  Сенат  әр  штаттың  тең  өкілеттігі  негізінде  сайлануы 
тиіс. Штаттың заң шығару жиыны Сенатқа екі сенатордан жіберуі тиіс. 3. Өкілдер 
палатасында  салық  салу  мен  мемлекеттік  бюджет  турасындағы  барлық  заң 
құжаттарын  қабылдау  құқығы  болды.  Тікелей  салықтар  әрбір  штат  тұрғындары 
санына байланысты бөліну қажеттігі бекітілді. Сенат өкілдер палатасы шешімдерін 
қабылдап немесе кері  қайтара алады, бірақ оған өзгерістер  енгізе алмайды. Уақыт 
өте келе Сенатқа өкілдер палатасы қабылдаған заң актілеріне өзгерістер енгізу және 
өз еркімен қаржылық заң актілерін қабылдау құқығы берілді. 
Кез-келген  ымыраластық  келісімге  сәйкес  екі  жаққа  да  өздерінің  алғашқы 
позицияларынан  шегінуге  тура  келді.  Кіші  штаттар  Сенатта  тең  өкілеттілік  алды, 
үлкен  штаттар  өкілдер  палатасын  бақылауға  алды.  Екі  палата  да  салық  салу  мен 
мемлекеттік бюджетке қатысты үлкен өкілеттікке ие болды. 
Конституция  жақтастары  биліктік  өкілеттіктері  заңды  құжатта  дәл 
бекітілген,  құрамы  шектеулі  үкімет  құрды.  Әрбір  билік  тармағының  құзыреттері 
дәл  бекітілуі  тиіс.  Конгресс  құзыреті  Конституцияның  8  бөлімінің  1  бабында 
белгіленген:  1)  салық  салу  құқығы;  2)  мемлекеттік  қарыздарды  төлеу,  АҚШ 
әлеуметтік  қамтамасыз  етілуі  мен  федералды  қорғанысты  қаржыландыру;  3)  ішкі 
және  сыртқы  сауданы  реттеу;  4)  соғыс  жариялау;  5)  әскер  мен  флот  үшін  қаржы 
жинау; 6) ақша шығару. 
Конституция жақтастары жаңа мемлекет билік бөлінісі ұстанымы негізінде 
қызмет атқаруын бекітті. Саяси зерттеуші Ричард Нойштадт пікірінше, «бұл - өзара 
билік құзыретін бөліскен тәуелсіз билік институттарын құрған алғашқы мемлекет». 
 
*** 
В  данной  статье  показаны  основные  этапы  становления  и  развития 
парламентарной системы Англии в новое время. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
11 
ӘОЖ 925(574) 
Мұқтар Ә.Қ.  
т. ғ.д., профессор, М.Өтемісов атындағы БҚМУ 
 
                МЫҢБАЙ БАТЫРДЫҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІ 
 
Тарихымызда  ізін қалдырған тұлғалар қатарында  Мыңбай Құлғараұлының 
өзіндік  алар  орны  бар.  Ол  жөнінде  ата  шежіре  мен  мұрағат    деректері  біраз 
мәліметтер  береді.  Оларды  пайдаланған,    мәселен,  2000  жылы  «Атамұра» 
баспасынан жарық көрген «Атырау» энциклопедиясы «Мыңбай батыр (т.ж.б.-1795) 
–  ұлт-азаттық  қозғалысына  белсене  қатысқан  батыр.  Тегі  –  Есентемір.  Сырым 
Датұлы  көтерілісінің  басты  тұлғаларының  бірі.  Есім  хан  айламен  қолға  түсіріп 
өлтірген»  деп  анықтаса  (1),  келесі  зерттеушілер  «Арманда  кеткен  батыр  қазасы 
Сырымды қатты толғандыра  күйіндірген жағдай болыпты, ақыры 1797 ж. көктемде 
Есімді  өлтіріп,  досының  кегін  қайтарған»  деген  қорытындыға  келеді  (2).  Ата 
шежіре «Есентемір Көктаубай, 
Сұлтангелді, Ер Мыңбай, 
Ұлтарақ, Байпақ, Шеңгелді-ай,  
Жау  көрмесе  сағынды-ай»  -  деп  жырлап,  есте  қалдырған.  Бұл  арада 
Көктаубай  Есентемір  –  Тағашы  -  Әжімбет  руларының  пірі  ретінде  саналған.  Ал 
Мыңбай  батыр  Есентемір  –  Тағашы  –  Қожамбеттің  Құлғара  атты  ұлынан  тараған 
(3).Осы  кезеңді  зерттеген  кеңестік  тарихшы  М.П.  Вяткин  1787  жылдары 
Есентемірлер  3000  түтінге  жетіп,  Бөкен  би  басшылығында  болғандығын  атап, 
өткен-ді  (4).  Бұл  мәлімет  тарихта  Қобда  съезі  кезеңінде  хатталып,  көптеген  қазақ 
старшындарының  Нұралы  хан  Уфаға  жер  айдалғаннан  кейінгі  шиеленіскен  қазақ-
орыс  келіссөзінің  жүзеге  асуымен  ерекшеленеді.  Патшалық  Ресейдің    Қазақ 
мемлекетінің  мемлекеттік  негізі  болған  хандық  басқаруды  жойып,  өз  жүйесін 
енгізуге  жанталасы  жүзеге  аспады.  Қазақ  Ресейдің  түпкі  мақсатын  сезініп,  қайта 
атқа қонды. Міне осы тұста Мыңбай батыр Есентемірлер арасынан суырылып алға 
шықты.  Мыңбай  батырдың  есімі  алғаш  рет  орыс  мұрағатындағы  құжаттарда                 
1788  жылы  аталады.  Осы  жылы  Қаратоқай  Бөдене  Тілеуұлы,  Есенқұл  Шойтас 
батырлар  теңіз  жағалауындағы  Әжімбай  –  арал  мекенінде  Адай  Мәметәлі, 
Есентемір Мыңбай, Беріш Балқынбайлардың ел ішіндегі белсенді қимылдарына куә 
болды    (5).  1789  жылы  6  ақпандағы  Байұлы  руларындағы  молда    Габдулкарим 
Уразбаевтың  хатында  «Есентемір  Мыңбай  және  Адай  Мәметәлі  Гурьевтің  орыс-
казагын  жаралап,  олардан  2  атты  тартып  алып  кеткен»,  -  делінеді.  Осыдан  кейін 
Гурьевтің  жоғары  жағын  жайлаған  қазақтар  қоныстарын  ауыстырып,  соғысқа 
әзірлене бастаған (6). XVIII ғасырдың аяғында Есентемір руы 12 ата Байұлдарымен 
бірге жазда Жайық - Жем аралығында, Қалдығайты, Бұлдырты, Жусалы, т.б. өзен 
бойларында,  қыста  Маңғыстау  тауларының  оңтүстігіне  дейін,  Жем  тармақтарын, 
Каспий  теңізі  жағалауларын,  Гурьев  қалашығынан  Сарайшық  қорғанына  дейін, 
одан арғы жерлерді өзге де қазақ руларымен бірге жайлаған.  
Мыңбай  батыр  кейін  1791  жылдан  бастап    орыс  тыңшылары  хаттарында 
жиі  атала  бастады.  Осы  жылы  3  маусымда  Мыңбай,  Беріштер  Балқынбай, 
Досарылармен  бірге  300  адамның  Орал  қалашығынан  төменгі  фарпосттарды 
шабуға аттанды деген хабарлар Орынборға жетті (7). Ал 7 маусымда Мыңбай, Кете 
Наурызәлі,  Табын  Елекбай,  Бармақ,  Беріштер  Балқынбай,  Досары  Сырыммен 
кеңесіп,  қарулы  қолдарын  500-600-ге  жеткізіп,  Шыңғырлау  өзенінің  тармағына 
жинаған. Мұндай хабарды Алаша Сопыра би Орынбор экспедициясына хабарлады. 
Сопыра би хатында Орал казак-орыс атаманы Д.Д. Донсковтың қазақ ауылдарына 
жасаған  қиянатын  қоса  жазуды  да  ұмытпады    (8).    1791  жылы  5  шілдеде  молда 
Таймас  Сейтов  экспедицияға  Сырымды  қолдаған  қазақ  рулары  ішінен  Адайдың 
Шалбар  бөлімін,  Жем  жақтағы    Есентемірлерді,  Беріштерден  Балқынбай, 
Досарыны,  Қаратоқай  –  Амандық  батырларды  ерекше  бөліп  атап  көрсетті  (9). 
Мыңбай  батыр  Сырым,  Сарыалтай,  Сегізбай,  Қаракөбек,  Басықара  және  т.б.  би-

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
12 
батырлардың  1792  жылғы  қыркүйекте  Ресейге  қарсы  жариялаған  соғысын  толық 
қолдады.    1792  жылы  2  қарашада  Орынбор  губернаторы  А.А.  Пеутлинг                            
Д.  Донсковқа  Сырымды  «өлтіруді,  не  қолға  түсіруді»  бұйырғаннан  кейін 
атаманның қазаққа әскермен қоқан-лоқы жасауы күшейді. 1792 жылы күзі мен 1793 
жылдың  көктемінде  Мыңбай  ауылдары  аяусыз  талқандалды.  Тіпті  Есім  сұлтан 
Мыңбай  ауылынан  50  адамды  тұтқынға  алып,  50  жылқысын  айдап  әкетті  (4,  С. 
320).  Осы  аралықта  Мыңбай  батыр  орыс  тұтқынына  түсті.  Оны  қолға  түсірудегі 
атқарған қызметі үшін Ресей мемлекеттік кеңесі 1793 жылы ақпанда Есім сұлтанды  
ерекше құрметтеп, штаб-офицері шенін берді (10).  
1793  жылы  күзде  шиеленіскен  қазақ-орыс  қарым-қатынасын  реттеу  үшін 
Санкт-Петербургтен  П.А.  Зубовтың  адъютанты  сұлтан  Шерғазы  Қайыпұлы 
жіберілді.  Оның  1700  қазақ  сұлтандары,  старшындары,  би-батырларымен  кездесуі 
Елек  қорғанынан  5  шақырым  жерде  ұйымдастырылды.  Міне,  осы  кездесуде 
Мыңбайды тұтқыннан босату мәселесі де арнайы көтерілді (4, С. 325).  
1794 
жылы  қаңтар  айында  Кіші  жүздің  беделді  би-батырлары                        
ІІ  Екатеринаға  хат  жолдап,  Орынбор  әкімшілігі  мен  Жайық  казак-орыстарының 
шекарадағы  «әскери  күш  көрсетулерінің»  зардаптарын  жеткізді.  Хатта                               
Д.  Донсковтың  Мыңбайдың  бауырларын  өлтіргендігі,  ал  Есімнің  батырды    ұстап, 
орыстарға  бергендігі  дәлелденді.  Сонымен  бірге  хат  жазушылар  «Мыңбай  екі 
жолдасымен  Орынбор  түрмесінде  жатыр,  оны  Ресейде  жарияланған  амнистия 
бойынша  босатуды  бүкіл  қазақ  жұрты  атынан»  өтініп  қол  қойды.  Бұл  өтініш 
астында Сырым батыр, Тіленші Тархан, Бөдене би, Қаракөбек би, Қайып хан ұлы  
Әбілғазы және т.б. қолдары бар (11).  1794  жылдың  басында  Есентемір,  Адай 
рулары  Орынбор  экспедициясына  бірнеше  рет  батырды  босату  туралы  хат 
жолдады. Осы жылы ақпан айында хан жанындағы Нұртай расправасы төрағасы би 
Төлеп  Даутов,  мүшесі  Тұрлыбек  Тұяқовтар  экспедицияға  «Мыңбайды  орыстарға 
бергеніміз үшін қазақтар бізбен жауласты» деп хабарлауға мәжбүр болды (12). Есім 
сұлтан  1794 жылы  12 ақпанда  Адай  руының Танай  бөлімі,  Есентемірлер    былтыр 
Мыңбайды ұстап бергеніміз үшін бізге өшігіп, Сырымға қосылды. Сырым жанында 
Таз  руынан  Шафаев  ұлдары,  ағайындары,  Қызылқұрт  рулары,  Тамадан  Қадыр, 
Садырлар бар деп толықтыра түсті (13). Ал жаз айларында экспедиция Есентемір, 
Адай  руы  қазақтары  Мыңбайды  босату  үшін  шабуылға  дайындалуда  деген 
хабарларды алды (4, С.329).  
Көп ұзамай Мыңбай батыр Орынбор түрмесінен қашып шығып ел ортасына 
оралды.  Шамамен  бұл  оқиға  тамыз,  не    қыркүйек  айының  басында  жүзеге  асқан 
сияқты.  Өйткені  Есім  сұлтан  1794  жылы  30  қыркүйекте  «елмен  біріккен  Мыңбай 
батыр Сырымды қолдамай жүрген кейбір Алаша, Байбақты руларының ауылдарына 
аттанып,  1000-ға  жуық  жылқыларын  қуып  алды»  деген  ақпаратты  жеткізді. 
Сонымен  бірге  Мыңбай    Сырым,  Қаракөбек  билермен  бірге,  Есім  сұлтанды  ел 
ортасына  арнайы  шақырып,  кейбір  мәселелерді    талқылау  үшін  оған  елшілер 
жіберудің  қажеттігін  қолдады.  Ал  қайтыс  болған  Ерәлі  ханның  орнына  жаңа  хан 
сайлау  мәселесі  көтерілген  тұста  Мыңбай  Сырым,  Басықара,  Қаракөбек, 
Сарыалтай,  Қаралтайлармен  ақылдасып,  Кіші  жүзде  арнайы  кеңес  өткізу  үшін 
Елек, Қиыл бойларында жиналуды жақтады. Бірақ Есім ел ортасына баруға шамасы 
жетпей,  би-батырларды  орыс  шекарасынан    30  шақырым  жерде  кездесуге 
шақырды.  Кейін  Есім:  «Мен  Мыңбай  батырдың  Сырым  жанында  екендігін  естіп, 
кеңеске бармауға шешім қабылдадым», - деп губернатор А.А. Пеутлингтің алдында 
ақталуға мәжбүр болды (12, 177б.).  
Сөйтіп ел ішіндегі бірлік жүзеге аспай қалды. Араға уақыт сала 1795 жылы 
17  қыркүйекте  Есім  сұлтан  Орынборда  Кіші  жүз  ханы  болып  сайланды.  Хан 
сайлауды  көзімен  көрген  орыс  жазушысы  А.  Болотов  «биыл  жазда  император 
қалауымен  жаңа  қазақ  ханы  сайланды»,  -  деп  хабарлады.  Мыңбай  батыр  Сырым 
батырлармен бірге хан сайлау үшін арнайы Орынборға шақырылғанымен кездесуге 
бармай,  Жем,  Сырдария  аралығына  көшіп  кетті.  Яғни,  қазақтың  беделді  би-
батырлары Есімнің ел келісімін алмағанына бірауыздан қарсылық білдірді.  

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
13 
Кеңестік тарихшы А.Ф. Рязанов 1796 жылы  Есім ханның қазақтың беделді 
би-батырларын (ішінде Мыңбай батыр да бар - Ә.М.)  орыстарға ұстап бергендігіне 
Сырым  ашық  қарсы  шықты  деп  жазған  болатын.  Бірақ  осы  арада  зерттеушінің 
Халық  кеңесінде  «что  он  отомстит  хану  Ишиму,  что  кровь  Минбая  будет 
возложена на Ишим султана»-дегеніне келісу қиын. Өйткені, бұл кезеңде Мыңбай 
батыр аман-есен Сырым жанында жүрді. Біздіңше, Сырым аузынан айтылды деген 
әңгіме  1793  жылы  Мыңбай  қолға  түсіп,  Орынборда  түрмеде  жатқан  кезінде  ел 
арасында тараған болуы әбден мүмкін. 
1797  жылы  наурыздың  аяғында  Есім  хан  өлтірілгеннен  кейін  4  сәуірде 
губернатор  О.А.  Игельстромға  Есентемір  Мыңбай,  Арғынбай,  Байбақты  Ерсары, 
Қойсарылар  1000  адаммен  Сырымға  қосылып,  орыс  шекарасына  аттанды  деген 
суыт  хабар  жетті  (12,  183б.).  Қазақтардың  Гребенщиково  форпостысы  мен 
Кулагино  қорғаны  арасында  орыс-казактарға  шабуыл  жасағандығын  атаман                     
Д.Д.  Донсков  та.  Міне,  осыдан  кейінгі  Мыңбай  батыр  туралы  дерек  мұрағаттан 
1803  жылы  кездеседі.  Онда  Есентемір  руының  3000  түтінге  жеткендігі,  олардың 
Мыңбай  батыр  басқаруында  екендігі  жазылған.  Біздіңше,  Мыңбай  батыр,  сол 
заманда-ақ  Кіші  жүздегі  ел  ішінде  ерекше  құрметке  бөленгенін  байқауымызға 
болады.    Жоғарыдағы  мұрағат  деректерінен  екі  маңызды  қорытынды  түйіндеуге 
болады. Біріншіден, Мыңбай батыр бүгінге  дейін  жазылып жүргендей 1795 жылы 
қайтыс  болды  деген  пікірдің  еш  дерекке  негізделмегендігі.  Мұрағаттан  табылған 
жаңа  деректер  батырдың  орыс  түрмесінен  елге  оралып,  1803  жылға  дейін 
руластарын  басқарғандығын  дәлелдейді.  Екіншіден,  Мыңбай  батыр  1801  жылы 
Еділ-Жайық аралығына көшпей, Жайықтың Бұқар бетінде қалған. Оны 1803 жылы 
Кіші  жүз  арқылы  Бұқараға  сапар  шеккен  Я.П.  Гавердовский  күнделігі  анықтай 
түседі.  Жәңгір  хан  тұсында  Есентемір  рулары  Еділ-Жайық  аралығында  біртіндеп 
көбейе  бастады.  Патша  шенеуніктерінің  есебіне  сенсек  Ішкі  Ордада  Есентемір 
руының  Тағашы,  Көн  бөлімдері  1825  жылы  140,  1834  жылы  350  түтінге  жеткен       
(10, С.288,359). Кейін шежіреші Б. Қорқытов «Атырау билері мен батырлары» атты 
еңбегінде  «Кіші  жүз  ...  руларының  революцияға  дейін  мекендеген  қоныстарын» 
тарқата  келе,  «Есентемір  Гурьев  пен  Ақмешіт  уездерін  мекендеген.  Бөкейлікте  де 
аздап, Таз бен Есентемірлер болған» деген қорытындыға келеді (14).  
Ығылман  Шөрекұлының дастанындағы:   
Ене сойын сұрасаң- 
Есентемір Тағашы  
Тағашыда Қожамбет, 
Құлқара мен Киікші, 
Өзіне  тете  нағашы,  -  деген  жолдарын  және  ел  ішіндегі  әңгімелерді 
жинақтаған  Х.  Досмұхамедов  Исатай-Махамбет  бастаған  ұлт-азаттық  күресі 
кезеңінде  Мыңбай  батыр  аталастары  Қаракөл  мекенін  жайлады  дей  отыра,  1838 
жылы  Бөкейліктен  Кіші  жүзге  өткеннен  кейін  нағашысы  Киікшінің  басына  дұға 
оқып,  Есентемірлер еліне келгендігін жазады (15).  
Исатай-Махамбет бастаған ұлт-азаттық қозғалыс тарихының тарихнамасын 
зерттеген  Л.  Бердіғожин  Исатайдың  анасы  Нағибала  деп  көрсетеді.  Яғни,                      
Исатай батыр нағашысы Мыңбай батырдың да ерлік  істеріне  куә  болып, қанығып 
өскен  деуімізге  әбден  болады.  Өлке  тарихымен  жете  таныс  Мақсұт  Неталиев 
«Арыстан еді-ау Исатай» жырында  
Құлғара нағашысы кыз мінезді, 
Жан сырын жиенінің түсінетін. 
Хал-жайды түсінетін-сұрасатын 
Содан соң Исатайға сыр ашатын ... 
Бұл үйде ән менен күй шырқалады, 
Біреуі мерген-дағы  
Біреуі әнші  
Жауласқан  жауын-дағы  құрталады  –  деп  Исатай  батырдың  нағашыларына 
сипаттама береді.  

 
                     
Вестник
 

1-2011
г

 
14 
Қорыта келгенде, Мыңбай Құлғараұлы Сырым батырмен бірге қоян-қолтық 
араласып,  қазақтың  қамы  үшін  атқа  мініп,  елінің  намысын  жыртып,  оның  ертеңі 
үшін  арпалысқан  біртуар  тарихи  тұлға.  Мыңбай  батырдың  ерлігін  лайықты 
бағалап, өскелең ұрпаққа жеткізіп насихаттау бүгіннің міндеті деп білемін.  
 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 
1
 
Атырау: Энциклопедия. – 304 б.  
2
 
Каспий қайраңы. Тарих тағылымы. – Алматы, 2006.-293 б.  
3
 
Маданов Х. Кіші жүздің шежіресі. Алматы, 1964, 57-58 бб.  
4
 
Вяткин М.П. Батыр Сырым.- М.-Л., 1947. – С.253  
5   АОММ 1қ, 9 т, 163 іс, 31 п. ОрОММ 5қ, 1 т., 29 іс, 6 п.  
6   ОрОММ 5қ, 1 т., 29 іс, 6 п.  
7   ОрОММ. 5 қ, 1 т, 1 іс, 152-153пп.  
8   ОрОММ. 5 қ, 1 т, 40 іс, 160-161пп.  
9   ОрОММ. 5 қ, 1 т, 40 іс, 320 п.  
10  История Букеевского ханства. 1801-1852 гг. Алматы, 2002. -С.904  
11  Материалы по истории КазССР. Т.IV....С. 165-166  
12 Мұқтар Ә.Қ. Азаттық таңы жолында. –Алматы: Ғылым, 2001.-174б.         
13 ОрОММ 5қ, 1т, 51 іс, 34 п. 
14 Қорқытов Б. Атырау билері мен батырлары. -Алматы, 1972. – 121б. 
15 Досмұхамедов Х. Исатай-Махамбет. – Алматы, 1991. -79б. 
 
*** 
В  данной  статье  рассматривается  жизнь  и  деятельность  батыра 
Мынбая,  соратника  Сырыма  Датова,  одного  из  организаторов  национально- 
освободительного  движения  против  колониального  режима  со  стороны 
российских властей. 
 
 
УДК 342.511(574):341.321 
Муханбеткалиев Х. С. 
д.и.н., доцент, ЗКГУ им. М.Утемисова 


жүктеу 10.91 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет