Жеке жазылушылар үшін 65367 1 жылға 3083,04 3274,80 3427,68 Мекемелер мен ұйымдар үшін



жүктеу 1.05 Mb.

бет6/12
Дата09.01.2017
өлшемі1.05 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

«Атыңнан айналайын, Қарқаралы, Се-нен 

бұ-лт ме-нен қай-ғы тар-қа-ма-ды» деген 

тағдыр тауқыметіне нала болған Мәдидің 

толғаныс жолдары жиі оралып, құдіретті 

әуен ырғағына қосылып, ыңылдап қоя 

бергенін де байқамай қалатын. Беу, 

қайран дүние-ай!..



Аманқос МЕКТЕП-ТЕГІ,

филология ғылымының кандидаты,

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 

доценті

ғИБрат


  1 9 9 1   ж ы л д ы ң   ш і л д е с і н д е , 

қасиетті қазақ жеріндегі тәуелсіздік 

таңының атуына аз қалғанда елімізде 

Мемлекеттік салық қызметі дүниеге 

келгені белгілі. Осы жаңа құрылымға 

алғашқылардың бірі болып қызметке 

кіргендердің ішінде Сәкең де бар 

еді. Яғни ол бұл жүйенің қаз тұрып, 

қадам басуынан бастап, қазіргідей 

әбден қалыптасқан шағына дейін 

шаршамай-шалдықпай жұмыс істеп 

келеді. Алдымен салық инспекторы, 

онан соң аға салық инспекторы, 

сектор меңгерушісі сияқты қызметте 

болып, ұзақ уақыт мемлекеттің 

қазына-қазанына кірістің мол  

түсуіне, бюджеттің бүйірінің толуы-

на үлесін қосты. Ал, біраз жыл өтті, 

білдей бір бөлім басшысы.

Әкем Әбу Дәулетбайұлының ата-

бабасы Ақтөбе облысы, Байғанин 

ауда ны аумағын мекен еткен, – 

дейді Садық. – Бірақ, өткен ғасыр 

б а с ы н  д а ғ ы   а л а с а п ы р а н   к е з д е 

Өзбекстаннан бір-ақ шыққан екен. 

1972 жылы Ташкент технология тех-

никумын бітірдім. Сол  кездерден-ақ 

атажұртқа деген аңсарым ауып, 

қазақ жеріне табан тіреуді  арман-

дадым. Ақыры 1973 жылы Жам-

был технология институтының 

Алматы филиалына түсіп, инже-

нер-экономист мамандығына қол 

жеткіздім. 1991 жылдан қазыналы 

Қарасай ауданының тұрғынымын. 

Нақ сол жылы жаңадан ашылған 

аудандық салық қызметінің бас-

шысы Бекболат Молдашев мені 

жұмысқа алды. Сөйтіп, ақ ниетті, 

ақ тілекті қарасайлықтар құшағын 

кеңінен жайып, қамқорлығын 

көп көрсетіп мен сияқты қара ба-

ланы  ақжарма көңілмен қарсы 

алды. Сондықтан да  елдің осын-

дай сенімінің үдесінен шығу үшін 

бар ынта-ықыласыммен қызмет 

істедім, ерінбей еңбек еттім. Бау-

ырым Сыдық Әбуұлы Қазақстанға 

танымал түйе шаруа шылығының 

мықты маманы болды.Ол ауыл 

шаруашылығы ғылымының канди-

даты, Іле аудандық мәслихатының 

депутаты.

Сәкең, жоғарыда айтқанымыз-

дай, өз жұмысының шын білгірі, 

шы  найы маманы, кәсіби салықшы. 

Сон   дық тан  жақсы  жетістіктері  үшін  

үнемі көзге түсіп, елеулі  еңбегімен 

тама  ша танылды. Бұл айтқанымызға 

«Қазақстан Респуб ликасының тәуел-

сіздігіне – 20 жыл» мерекелік медалі 

мен «Қазақстан Республикасының 

салық қызметінің үздігі» құрметті 

атағы дәлел. Сондай-ақ, ҚР Қаржы  

министрлігі Салық комитеті нің 

Құрмет грамоталарының, Алматы 

облыс тық салық комитеті Құрмет 

гра мо таларының,  Алматы  облы-

сы әкімінің және Қарасай ауданы 

әкі мінің Құрмет грамоталарының 

иегері.

Садық Әбуұлы жас шағынан 



қоғамдық жұмыстарға да бел-

Шара барысында абайтанушы, 

аудармашы М.Сұлтанбеков, тарих-

шы, алаштанушы С.Тәбәрікұлы, Абай 

атындағы музыкалы-драма театрының 

артисі С.Әшімбекұлы жазушы өмірінің 

маңызды тұстары, шығармашылығы 

жайлы сыр шертті. Әдеби-танымдық 

кеште белгілі әншілер Б.Омаров, 

А.Стамбекова өз өнерлерін ортаға са-

лып, мұражай жанынан ашылған «Абай» 

өнер мектебінің шәкірттері арнауларын 

оқыды. Кешке зиялы қауым өкілдері, 

мәдениет мекемелерінің қызметкерлері, 

бұқаралық ақпарат өкілдері, студенттер 

қатысты. 

Кеш Абай мұражайының дирек-

торы Б.Жүнісбековтің «Қаламгер Ме-

деу Сәрсекенің «Қазақтың Қанышы» 

роман-эcсесі хақында» баяндамасы-

мен ашылып, дәйекті әңгіме өрбіді. 

Б . Ж ү н і с б е к о в   қ а л а м г е р   М е д е у 

Сапаұлына құрмет көрсетіп, мұражай 

атынан Абай қорық-мұражайының 

арнайы «Абай» медалімен марапаттап, 

қазақи дәстүрмен иығына шапан жапты. 

Қаламгердің өмірі және шығармашылық 

жолын насихаттау, жастарды үлгі-өнеге 

алуға баулу, көркем әдебиетке деген 

қызығушыларын арттыру – кештің 

негізгі мақсаты болды.

Медеу Сәрсеке исі қазаққа мәшһүр 

есім. Бүгінгі қазақ әдебиетінің қадірменді 

ақсақалы, аға буын өкілі. Сөздің құнын 

с е н е   қ а т ы с а д ы ,   1 9 9 8   ж ы л -

дан басқармадағы «Қазақ тілі» 

қоғамының төрағасы. Сол сияқты 

ауданда  мемлекеттік мекеме-

лер арасында алғаш өткізілген 

«Үздік аудармашы» байқауының 

жеңімпазы. Аудандық кітапханаға 

өзінің жеке қорынан қазақ тың клас-

сик жазушыларының 67 кіта бын 

сыйлағаны тағы бар.

А у д а н д ы қ   м е м л е к е т т і к 

кірістер басқармасы іс қағаздарын 

мемлекеттік тілге алғаш көшірген  

мекемелердің бірі, сонымен қатар 

мұнда салық саласына арналған 

о р ы с ш а - қ а з а қ ш а   к і т а п ш а   д а 

шығарылды. Әрине, осы орайда да 

Сәкеңнің  еңбегі аз емес. 

Оның ішінде аудандық газеттің 

де нағыз жанашыры, тұрақты 

авторының бірі. 

Үлгілі  отбасын құрған ол жан 

жары Нәзира Әбдірахманқызы 

екеуі алтын асықтай бес ұл мен қыз 

тәрбиелеп өсірді. Ұлдары Қайрат  –

жеке кәсіпкер, Құрманғазы – заңгер, 

Жандарбек – инженер-эксперт бол-

са, қыздары Меруерт – мұғалім, 

Ақжайық – заңгер. Келіндері Ра-

ушан, Мәдина, Назым әр салада 

қызмет істейді. Нәкең мен Сәкең 

олардан 11 немере сүйіп отырған 

бақытты әже мен ата ретінде де 

әманда Аллаға  шүкіршілік етеді.

Аудандық салық жүйесінде 

әрдайым білікті  басшылар болды, 

– дейді үздік салықшы. – Олардан 

үзбей үйренгенім, алған тағылымым 

көп. Елбасының ұстазы Сейітхан ата 

Исаевпен Құдай қосқан көршімін. 

Ол кісінің ақ батасы мен ақыл-

кеңесі маған әрдайым күш-қуат 

береді. Шежіре қарт, аса ардақты 

Үсенбай ата Тастанбековтың да көп  

ғибратты  әңгімесін тыңдадым. Ел-

мен етене араластым, жұртты жақсы 

құрметтедім, көптеген азаматтар-

мен сыпайы сыйластым. Қызметім 

бағаланды, отбасымызбен өстік, 

өндік. Сондықтан да үнемі тәуба 

деймін. Егемен еліміз алда да өрге 

өрлесін!


Осындай сыйлы азамат Садық 

Әбу ұлы да, міне, 63-ке толып отыр. 

Ен деше, біздің сөз соңында айтары-

мыз: «Пайғам бар жасыңыздан ары да 

абы рой ға бөлене беріңіз, үйіңізден 

қуа ныш кетпесін, жамандық қуып 

жет песін,  отбасыңызға тек  береке 

беттесін, өміріңіздің болашақта да 

бақытты, баянды болуына ақылыңыз 

бен еңбегіңіз екі жақтап септессін!»

Жақында С.Дәулетов осы мерей-

тойына орай, Қазақстан Республи-

к а с ы н ы ң   Қ а р ж ы   м и н и с т р л і г і 

Мемлекеттік кірістер комитетінің 

төрағасы Д.Ерғожиннің Құрмет гра-

мотасымен марапатталды.



Берікбай ҚАДЫҚОВ,

журналист

Алматы облысы

Қарасай ауданы

құрМет 


ӨНЕР-ШЫРАҚ

Жетібай мектеп қабырғасында жү-

ріп-ақ үлкен өнерге белсене аралас ты. 

Ол көркемөнерпаздар, драма үйір-

месінің белді мүшесі ретінде, аудандық 

байқауларда жүлделі орындарды 

иемденді. Мектептегі қабырға газеттерін 

шығарып тұрды.

Е ң б е к к е   а р а л а с қ а н   с ә т і н е н -

а қ   а у д а н д ы қ   М ә д е н и е т   ү й і н е 

шақыртылып, ауыл сахнасында ән 

шырқап, спектакльдерде ойнады. 

Мандолинді шебер меңгерді. Оның 

құлаққа жағымды қоңыр даусы ән 

шырқағанда жібектей есіліп қоя 

беретін. 1965 жылдың желтоқсан айын-

да Таушыққа Шәмші Қалдаяқов пен 

ақын Төлеген  Айбергенов ат ізін салып, 

«Ақ ерке Жайық» атты әнін ала келді. 

Атырау өңірінде жаңадан туған сол әнді 

Жетібай үшеуі сахнада шырқады. «Ақ 

ерке Жайықты» Маңғыстауға тұңғыш 

таратқан Жетібай болды. Атақты ком-

позитор сахна төрінде ақ батасын беріп, 

оның талантына қатты риза болғаны бар. 

«Сандуғаш жігіт» атанған Жетібай ширек 

ғасыр бойы сахна сәніне айналды. Оның 

репертуарында қазақ әндерімен қоса 

үнді, өзбек, қарақалпақ, түркімен, орыс 

әндері болды. Ол жетпісінші жылдардың 

басында аудандық мәдениет үйі мен 

халық театрын басқаруға келді. Сол 

жылдары ауданның мәдени өмірінде 

бір сілкініс, ілгері ұмтылу үрдісі анық 

байқалды. Аудандық мәдениет үйі жа-

нынан ауылдарға мәдени үгіт брига-

далары үзбей шығып тұрды. Атағы 

республикаға дейін жеткен Маңғыстау 

халық театры тағылымды да, мазмұнды 

пьесаларды сахнаға шығарды. Актер-

лердің шеберлігін арттыру жолында 

аянбай тер төкті. М.Әуезовтің «Түнгі 

сарын», Ә.Әбішевтің «Тамұқтағы таң», 

Т.Ах тановтың «Жоғалған дос» тағы 

да басқа жиырмадан астам пьесалар 

сахнаға жолдама алды. Жетібай сол жыл-

дарда көптеген басты кейіпкерлерді сом-

дады. «Біржан-Сара» музыкалы опера-

сынан үзіндіні сахнаға шығарған да осы 

Жетібай. Сонда Естай әншінің ариясын 

шеберлікпен орындаған еді. Маңғыстау 

ауданының мәдени өмірінде Жетібай 

салған із, өзіндік өрнек мол. Оны 

көзкөргендер әлі күнге дейін жыр қылып 

айтады. Аудандық халық театрының 

өнер жолы туралы Жетібайдың 2008 

жылы «Дала сахнасындағы дүбір» атты 

кітабы «Мәдени мұра» бағдарламасы 

бойынша жарық көрді.

Уақыт алға қарай жылжи берді. 

Тәуелсіздік туын көтерген кезең де 

келді. Маңғыстаудың қиял жетпес жеті 

қат жер астында жатқан бай қазынасы 

өз алдына, оның әулие-әнбиелері мен от 

тілді, орақ ауызды би-шешендері, ақпа-

төкпе ақын-жыраулары, көреген ойлы 

көріпкел-болжампаздары Жетібайдың 

жатса да, тұрса да бір сәт ойынан кетпей 

жүрген. Ақырында іске білек сыбана 

кірісті. Ол алдымен Адай елі ақын-

жырауларының мұраларын ел аузынан 

тірнектеп жинады. Әрине, бұрынғы 

Кеңес заманында да Маңғыстау ақын-

жыраулары туралы ептеп жазылды. 

Кітаптар да шықты. Алайда олардың 

негізгісі қаймақ емес, қаспағы болатын. 

Қашаған, Сәттіғұл тағы басқалардың 

ш ы ғ а р м а л а р ы   т ү п н ұ с қ а с ы н а н 

күзеліп, қысқарып, дән емес қауызы 

ғана қалдырылды. Көп жылғы сары-

ла еңбектенуден кейін ол облыстық 

мәдениет басқармасының қолдауымен 

Ақтау қаласынан «Жыр-дария» атты 

Маңғыстаудың ең таңдаулы 25 ақын-

жырауының шығармасын бұрынғы 

түпнұсқасынан өзгертпей 593 беттік бір 

том етіп шығарды. 

ТЕГІңДІ БІЛМЕУ – ҰяТ

Жетібайды қатты толғандырған 

бір мәселе ол «Адай шежіресін» жазып 

шығу болды. Бұл айтуға ғана оңай ша-

руа болатын. Сонымен, 1995 жылдан 

бастап шамамен 500 жылдық тари-

хы бар Адай бабамыздың ұрпақтары, 

олардың өмірі туралы зерттеп қалам 

тартуға бел буды. Осы мақсатпен 

бүкіл Маңғыстау бойын ар жағы 

Қарақалпақстан мен Түркіменстанды, 

көршілес Атырау облысының бірқатар 

аймақтарын атпен жаяулап арала-

ды. Мыңдаған шақырымдық жолды 

өз қаражатымен жүріп өтті. Оған сөз 

жүзінде тілеулестер көп болғанмен, іс 

жүзінде көмектескендер бола қойған 

жоқ. Бірақ ол ешкімге алақан жайып, 

жағдайын айтқан адам емес. Қайда 

барса да ел-жұрт құшақ жая қарсы 

алды. «Адай шежіресі» жөнінде жаз-

баша дерек некен-саяқ. Бұл шежірені 

жинақтау дәлірек айтқанда он жылға 

созылды. Бұл қыруар дүниені жарыққа 

шығаруға Жетібайда қаржы жоқ еді.

Жетібайдың «жанайқайы» Алматыға 

жетіп, сол жақтағы жанашыр азаматтар 

көмек қолын созды. Сөйтіп «Болатхан 

Тайжан» атындағы қордың төрағасы, 

қазақтың елге белгілі азаматтарының 

бірі Мұхтар Болатханұлы Тайжан «Адай 

шежіресін» жарыққа шығаруды қолға 

алып, өткен жылы 9 том кітап етіп жа-

риялады. Сондай-ақ осы томдықтарға 

қосымша Жетібайдың ел аузынан 

тырнақтап жинаған «Сөз мұрасы–халық 

қазынасы» атты кітабын да Мұхтар Тай-

жан шығарып берді. 

Жетібай өмірінің жиырма жылын тек 

шығармашылық қызметке арнап келді. 

Оның артында қалған қолжазба қорында 

қазіргі кезде жариялануын күтіп жатқан 

«Тіл таңбалы Адайдың ақындары», 

«Мұхаммед пайғамбардың хадистері», 

«Рабгулзидің ізімен. Тіршіліктің баста-

луы» (Ұлы пайғамбарлар туралы аңыз-

әфсаналар жинағы), «Ата көрген оқ 

жонар» (Маңғыстаудың майталман мал-

шылары туралы), «Күркіреп күндей өтті 

ғой соғыс» (Маңғыстау ауданының Ұлы 

Отан соғысына қатысқан азаматтары ту-

ралы), «Өмірде қалған із бар, өнер» деген 

ғұмырнамалық кітабы баспаға сұранып 

тұрған дайын дүниелер. Барлығы да 

ақша-қаражатқа тіреліп тұр.

* * * 


Жетібай өз ісіне аса  жауапты, 

әділетшіл, арлы азамат болып өмірден 

өтті. Ол қанағатшылдығымен де белгілі 

еді. «Жоқпын» деп жасымай, «бар-

мын» деп тасымай, «ақырын жүріп, 

анық басты». Өткен жылдың қыркүйек 

айында Ақтау қаласындағы «Түп-

төркінін төрде оздырған – Маңғыстау» 

атты этнографиялық күндердің ая-

с ы н д а   ұ й ы м д а с т ы р ы л ғ а н   о б л ы с 

ақсақалдарының байқауында Жетібай 

бас жүлдегер деген атақты иеленді. 

Ол Маңғыстау ауданының «Құрметті 

Азаматы», 2014 жылғы «Жылдың өлке 

зерттеушісі», яки «Жыл адамы» атанды.

Әзірбайжан ҚОНАРБАЕВ,

Қазақстан Журналистер

 одағының мүшесі

Маңғыстау облысы



Жетібай Жылқышыұлының  есімі Маңғыстау 

өлкесіне ғана емес, республикамызға, 

таяу шетел жұртшылығына да кеңінен  

танымал. ол 75 жасқа қараған шағында 

дүниеден озды. туған жері таушық кенті. 

Әкесі  Жылқышы өмір бойы мал баққан 

қара шаруа болған. 1942 жылы алматыдағы 

«еңбек армиясына» алынып, бір жыл 

өтпей   елу жасында өмірден өткен. анасы 

ұлын  бағып-қағып өсірді. Жетібай өмір, 

тұрмыс тауқыметін жасынан көп көре жүріп, 

шахта орта мектебін үздік бітіреді. Бұдан 

соң жоғары оқу орнына баруға жағдайы 

келмегендіктен әрқилы мекемелерде 

есеп қызметкері болды. Қоғамдық өмірге 

белсене араласып, орыс тіліне жетік 

білімдарлығымен де танылды. оны өмір 

ағыны ілгері жетелей берді. 

Өлмейтұғын артына 

сөз қалдырған...

Бедел


«Талант табиғаты»

абайдың мемлекеттік қорық-мұражайында көрнекті жазушы, көсемсөз 

шебері, аудармашы, драматург Медеу Сәрсекенің 80 жасына арналған «талант 

табиғаты» атты әдеби-танымдық кеш өтті.

көздің нұрындай қастерлеген қазақ үшін 

Медеу Сәрсекенің тұғыры биік. Қазақ 

әдебиетіне тыңнан түрен салып, өткен 

ғасырдың сонау елуінші жылдарының 

соңында шығармашылыққа соны леп 

әкелген жазушы бұл күнде заманының 

сөз зергері, абыз қарияға айналды. 

Қазаққа керек үш тұлға: Қаныш Сәтбаев, 

Ебіней Бөкетов, Ермұхан Бекмаханов-

тай қазақтың маңдайына біткен нар 

тұлғалардың өмір жолын зерттей келе

оларды ел тарихына қайтаруға жарты 

ғасырлық ғұмырын арнаған жазушы.



Назгүл РЫСПЕК

ұсынылғандардың ісін қарауға арнайы 

комиссия құрылады. Көкек айының 27 күні 

бітімгер сот (мировой судья) Н.В.Вайсердің 

төрағалық етуімен В.А.Рогалевич, инспек-

тор С.С.Панфилов, кеңесші К.И.Акимов, 

қала старостасы Сивиллов құрамында 

кезекті мәжілісін өткізеді. Күн тәртібіндегі 

мәселенің бірі Тоқырауын болысының 

№7 ауылынан Бегімханым мен Құдияров, 

Ұлықпанов, Таубаев, Бүлкенбаев, Жұманов, 

Байсұлтанов және  басқа сайлаушылар аты-

нан берілген арыз-шағымдары қаралады. 

Заң жүзінде қуынушылардың комиссияға 

қоятын талаптары депутаттыққа ілінген 18 

үміткердің құрамында Әлихан Бөкейхан 

есімі атала тұрса да, анасы Бегімханым 

е к е у і н і ң   Т о қ ы р а у ы н   б о л ы с т ы қ   і с 

Нұрмұхамедұлы болып саналды. Енді оның 

29 ақпан 1905 жылы дүниеден озуына байла-

нысты халықтық ғұрып бойынша шаңырақ 

иесі маған тиесілі, өйткені шаңырақтың 

үлкені Менмін. Осыған орай сүйікті ұлым, 

саған мұнан былай 40 жылдан бері шаңырақ 

иесі деп таныған Тоқырауын болысының 

7-ші ауылының басшы қызметкерлері 

мен үкімет мекемелерінің менің атыма 

жіберілетін іс қағаздардың барлығына, 

арыз-шағымдар мен салықтарға, өтініштер 

мен пікірлерге жауап беруге, менің атым-

нан құжаттардың бар түріне көшірме алуға, 

анықтамалар мен арыздар жазуға, менің 

атыма келген телеграммалар, шақыртулар, 

хабарландыруларға, ауызша сұрақтарға 

жауап беруге сенімхат тапсырамын. Бір 

кәдімгідей ықпал етті. Бұл сот үдерісіне 

Әлиханның қатыса алмауы патшалық билік 

тарапынан берілген құпия саяси тапсырысы 

бойынша Дала генерал-губернаторының 

ешбір негізсіз жарлығымен, соттың 

тергеуінсіз, 3 ай Павлодар абақтысына 

қамалды. Ресейдегі «Халық бостандығы» 

(конституциялық-демократиялық) партия-

сы Орталық Комитетінің мүшесі Әлихан 

Бөкейханның саясаттағы беделі мен 

ықпалынан империялық билік именгені 

сондай – өлердей сескенді. Әлиханнан 

қауіптенетіндей себебі де бар еді. Ұлтының 

мүддесін жоғары қойған Әлихан Бөкейхан 

империяның қорқынышын өмірде іс 

жүзінде дәлелдеді.

 Хандық мемлекетін саяси әдіске са-

лып күйретіп тынғаннан кейін екі ғасырға 

созылған империялық отарлау жүйесі қазақ 

ұлтын енді қайтып бас көтеріп, мемлекеттігін 

тіктеуге миы жетпейтіндей езіп-жаншып, 

тобырға айналдыруды көздеді. Расында, 

бозала таңнан малмен бірге өріп, күн ор-

нына қонғанша бар кәсібі төрт түліктің 

соңында тіршілік еткен көшпелі қазақты 

тез арада рухани ағарту, саяси белсенділігін 

ояту, мемлекетшіл сана-сезімін сіңіру 

қиял сияқты көрінетін. Өйткені әлеуметтік 

тұрмысы жүдеу, шаруашылық күйі қашқан, 

отарлау саясатының қамыты әбден 

батқан қыр елінің қалыптасқан қоғамдық 

жағдайын күрт өзгерту мүмкін еместей еді. 

Алайда Тәңір берген талантты, кез келген 

қиыншылыққа төзіп, қарсы тұруға бейім, 

табиғат жомарт жаратқан қасиетті қазақ 

қауымы сенім артқан Алаш азаматтарының 

соңынан ілесуге тәуекелі жетті. Әлекең 

бастаған мың жылда бір туатын Алаштың 

көсем тұлғаларының күрескерлік рухы, 

ғибраттық үлгі-өнегесі, білімпаздық 

көрегендігі 1905-1917 жыл аралығын 

санағанда бас-аяғы тарихи 12 жылдың ішінде 

қазақ ұлтының құқықтық тізгінін қолына 

ұстаған, жерін, шекарасын, мемлекеттік 

атрибуттарын белгілеген саяси субъекті 

ретінде империялық билікке өркениетті, 

демократиялық жолмен ресми мойындат-

ты. 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орын-

борда өткен II жалпықазақ құрылтайында 

тұңғыш парламенттік басқару мен билік 

жүйесіндегі Алашорда автономиясын 

құрды. Бұл шындығын айтқанда, бүгінгі 

жаңа тұрпатты мемлекеттік құрылымның 

негізін салған, бастау қайнары болатын. 

Егер сол аумалы-төкпелі дәуірде Әлекең 

бастаған ұлт перзенттері Алашорда авто-

номиясын құрмағанда, бүгінгі тәуелсіз 

Қазақстан Республикасының болуы да 

екіталай. Сондықтан Алаш азаматтары мен 

Алашорда автономиясының қазақ тарихын-

да алатын маңызы орасан зор. 

Алғаш «Қазақ» газеті ашылғанда оған 

сахараның түкпір-түкпірінен хабар-ошар 

жеткізіп тұратын жергілікті тілшілер ауадай 

қажет болды. Сол себепті газет басқармасы 

ел ішінен оқыған, білікті жастарды өз 

төңірегіне тарта бастайды. Солардың бірі – 

Смахан Бөкейхан еді. Ол «Қазақ» газетінің 

Қарқаралы уезіндегі меншікті тілшісі бол-

ды. Оның бұл қызметті атқаруына екі түрлі 

жағдай себеп болған сыңайлы деп топшы-

лаймыз. Бірі – туып-өскен өңірі болса, 

екіншісі, Сарыарқаның қақ төріндегі уезден 

хабар жеткізетін сенімді жанның алыстағы 

«Қазақтың» қырдағы ұйытқысы болсын де-

ген газеттің басы-қасындағы ағасы Әлихан-

ның ниеті болса керек. Қалай болғанда 

да Смахан – Әлиханның соңынан ерген, 

ізін қуған, ел ішіндегі оң қолына айналған 

азамат екені анық. Өйткені, сол уақыттағы 

Қарқаралы оқиғаларына қатысты деректер-

де Жақып Ақбайұлы, Хасен Ақайұлы мен 

Смахан Бөкейхан есімі қатар аталады.

Смахан төре алғаш сауатын молда-

дан ашады. Екі жылдай молдадан тілін 

сындырған ол Құран сүрелерінің денін жат-

тап алады. Одан соң Семейге барып, жеті 

жылдық орыс мектебіне түсіп, бітіріп шы-

ғады. Осы оқудан кейін Смекең өз бетімен 

басқарушысының берген ақпарындағы 

№1065 анықтамада көрсетілгендей 

шаңырақ иесі болып тіркелмегендіктерін 

желеу етіп, 1905 жылғы Мемлекеттік Думаға 

сайлау жүргізу тәртібінің 17 бабына сәйкес 

һәм Дала Ере жесінің 56, 58, 65 баптарына 

сүйене оты рып, селолық қоғам құрамына 

енетін бұ ратана халықтың өкілі міндетті 

түрде шаңы рақ иесі болуға тиіс деген 

пәтуаға келеді.

Қысқасы, комиссия 22 ақпандағы 

заңның күші негізінде Әлиханның сайлауға 

түсуге құқы жоқтығын, сондықтан арыз 

берушілердің тілегі мүлдем қанағаттанғысыз 

деп ұйғарып, шешім шығарады.

Мұрағат қорында Бегімханымның 

сүйікті ұлы Смахан туралы үлкен тебіреніс 

сезіммен жазған хаты сақталған. Өз за-

м а н ы н д а   қ а з а қ   ә й е л д е р і   а р а с ы н д а 

Бегімханымның өте сауатты болғанын араб 

графикасындағы кесек-кесек ойларын ою-

өрнектей сұлу бейнелеген қолтаңбасынан 

анық аңғарылады. Бегімханым сақтық 

шаралары үшін өркениетті жолмен меншік 

иесі екендігін бекітетін, сонымен бірге 

өзі атынан туған ұлы Смаханға кез келген 

мәселеге араласуына азаматтық құқық 

беретін сенімхатты заңдастыруы – оның 

тәкаппарлық бекзаттығы мен ақсүйектік 

болмысын танытатын парасаттылығының 

белгісі. Ол араб қарпімен қазақша өз 

қолымен жазған және Ахмет Байтұрсынұлы 

аударған орыс тіліндегі «Сүйікті ұлым 

Смахан Нұрмұхамедұлы» деп аталатын 

сенімхатында:

«Менің заңды түрде шаңырақ иесі 

емес екендігім енді белгілі болды. Бұл 

менің зығырданымды қайнатып, ашуымды 

келтіреді. Саған және қоғам мүшелерінің 

бәріне Менің шаңырақ иесі екендігім, 

меншігімде малым бары, оған шаңырақ 

ақысы мен жер салығын жыл сайын 

төлеп тұрғандығым мәлім. Шындығында, 

Тәтіхан баламның тірі кезінде менің 

қалауым бойынша шаңырақ иесі Тәтіхан 

сөзбен айтқанда, Смахан ұлым, заң күшімен 

шаңырақ иесі деп таныған маған қатысты 

туындаған жайдың барлығына менің атым-

нан араласуға толық құқықтық рұқсатымды 

беремін. Осы сенімхат шеңберінде сенің 

әрекетің мен ісіңнің бәрі заңды. Мен саған 

сенемін, сенімен таласпаймын, бәс тесіп, 

ерегеспеймін. 30 сәуір 1906 жыл. Тоқы-

рауын дуаны.

Бұл сенімхат Қарқаралы уезі, Тоқы-

рауын болысының сұлтаны Смахан Нұрмұ-

ха медұлы Бөкейханға тиесілі.

[мөр]



Аудармасы [орыс тілінде]:

Тоқырауын болысы сұлтанының 

жесірі Бегімхан Шамина (әкесі бойын-

ша) Нұрмұхамедова (күйеуі бойынша) 

Бөкейханова. Осы сенімхатты Тоқырауын 

болысының №10 ауыл старшинасы Аяп-

берген Байбатыров қолын қойып және 

қазыналық мөрмен куәландырды.

Аударған Ахмет Байтұрсынұлы.

Осы сенімхаттың түпнұсқасымен 

Қарқаралы уезі 1-ші бөлімшесінің 

бітістіруші соты (мировой судья) 5 ма-

мыр 1906 жылы №82 реестрге тіркелген 

көшірмесін куәландырып Бөкейханға 

берген [Бітістіруші сот қолы қойылып және 

мөрі басылған]».

Жалпы, Бегімханым Шаминаның 

сот үдерісінде жеңіп шығуына Ахмет 

Байтұрсынұлы мен Әубәкір Құрмановтың 

п а т ш а   ү к і м е т і н і ң   ш е т   а й м а қ т а ғ ы 

бюрократтық тосқауыл дарынан жолын 

 тауып өтуге қосқан үлесі ауыз толтырарлық. 

Өйткені соттың жұмыс тілі мен іс қағазы 

орыс тілінде жүргізілуі және қулығын ішіне 

бүккен іс қозғаушылардың түрлі құйтырқы 

ә д і с - т ә с і л д е р г е   с а л у ы   Б е г і м х а н ы м 

Шаминаға оңай тиген жоқ. Алаштың арда 

ұлдары орысша аударманың мүлтіксіз әрі 

заң талаптарына сай сауатты орындалуына 

бар өнерін салып бақты. Сот жұмысын үнемі 

қадағалап, бақылауында ұстаған Әлекеңнің 

орыс достары да мәселенің оң шешілуіне 

ізденіп меңгерген. Ол орысша оқып, жаза 

алатын тәп-тәуір сауатты бол ған. Жас 

күнінде қазақтың «партия құрған» тобына 

қосылып, басы шырмалып жүр генде елге 

келген Әлиханның қатал сынына ұшыраған. 

Ұрпақтарының айтуынша, Смекең өзін түзу 

жолға салған ағасының сол әрекетіне өле-

өлгенше риза болып өткен екен.

«Қазақ» газетінде «Басқармадан», 

«Ішкі хабарлар», Сыртқы хабарлар», 

«Тілшілерден» деп аталатын тұрақты ай-

дарлары болды. Күллі қазақтың маңдайына 

біткен мерзімді баспасөз бетінде сол кездегі 

өзекті мәселелердің көтерілмей қалғаны 

жоқ. Заманның талабы сол болғандықтан 

газет қызметкерлеріне де әр салада қалам 

тартып, баспасөздің қай жанрының бол-

масын жүгін арқалауға тура келді. Қолда 

бар деректерге сүйенсек, Смахан көбіне 

«Ішкі хабарларға» жазып тұрған екен. Ара-

тұра кейбір мақалалары «Тілшілерден» 

деген айдармен басылған. Смахан Бөкейхан 

мақалаларының соңына «Сұңқар», 

«Қаршыға», «Смахан», «С.», «Бөкейхан» 

– деп қол қойып отырған. Әрине, ол 

дәуірде патша үкіметінің цензуралық 

бақылауына байланысты бүркеншік ат 

қолдану үйреншікті жағдай және «Қазақ» 

пен «Сарыарқаға» екі бірдей Бөкейханның 

қалам күшімен үлес қосуы себепті бірін-

бірінен шатастырмас үшін солай беруі 

де ықтимал. Әрине, Смаханға «Сұңқар», 

«Қаршыға» деген бүркеншік есімді газет 

басқармасы берді ме, жоқ, әлде, өзінің 

қыпқызы Гүлнәр апай қатысып, Әлихан 

атасы, Ахмет, Міржақып, Смаханға бай-

ланысты көзі көріп, естіген, білгенін сыр 

қылып шертті. Иә, Смаханның шығар ма-

шылық қырын танытатын аталған естелігі – 

деректілігімен ғылым үшін өте құнды еңбек.

Смахан Бөкейханның мерзімді бас-

пасөздегі шығармашылық машы ғынан 

қырағылығы мен ақпаратты күн құрғатпай 

жедел ойнатып берудегі қасиеттері тайға 

таңба басқандай анық аңғарылады.

«Қазақтың» 1915 жылғы 151 саны нан 

Смаханның «Иақұб (Жақып) туралы» де-

ген көлемді мақаласы жарық көрген. Онда 

Алаштың ардақты перзенттері Әлихан 

Бөкейхан мен Жақып Ақбайұлына қатысты 

құнды деректер берілген. Мақалаға құлақ 

түрелік: «Үйіне бара жатқан Әлихан 17 иун-

де жәрмеңкеге келді. 18-інші иунде Иағқұб 

Әлиханды қонақ қылды. Осында жиырма 

шақты Әлиханға көрісе келген адамдар 

болды. Бұл күні сөйлескен сөз: біздің 

қырда тәрбиелі пошта жоқ, «Қазақ» газеті 

оқушының қолына уақытында тимейді, 

не қылса газета жұртқа оңай таралады, 

мұнда 4-5 болыс болды. Көп, енді мұнан 

былай болыс қатындары «Қазаққа» шай, 

қант, темекі орамасын, «Қазақты» майлық 

орамал қылмасын, десті. Осыдан бөлек еш 

бір сөз сөйленген жоқ»  деп ақтала жазуына 

қарағанда осы оқиға бастарына пәле бо-

лып жабысса керек. Басқан қадам да рына 

айрықша аңду қойған үкімет аяулы екі 

азаматтың бір дастарқан басында пікір ле-

әнші-ақын, өзі қазақтың бекзаты, өзі ұры 

Мәди жатыр» деген бірінші сөйлемнен-

ақ оқырманды елең еткізіп, өзіне тартып 

алады. Мұнан Смаханның жазу машығын 

қаншалықты шебер меңгергенін айғақтап 

тұр. Оның үстіне осы бір жолдарға ав-

тор атағы барша қазаққа мәшһүр Мәди 

Бәпиұлының тағдырына қатысты тарихи 

жайды сыйдырып жіберген. Одан соң Сма-

хан бірінші сөйлемдегі түйінді таратып, 

1914 жылы Мәдидің Ақмола облысына жер 

аударылғанын, 1915 жылы Қарқаралыдан 

60 жылқы әкетіп, Атбасардың базарында 

ұсталғанын, содан қыркүйектің бірінен 

абақтыда жатқанын хабарлайды. Қазақ 

қоғамының сүттей ұйыған береке-бірлігін 

қашыру, әлеуметтік жікке бөлуді мақсат 

тұтқан патша өкіметінің жергілікті әкімшілік 

билік өкілдері жүргізген іштей іріту, жау-

лас тыру, өзара бітіспейтін кек қудыруы 

– барымташылыққа байланыс ты. Патша 

әкімшілігі бұл әлеуметтік кеселді қоздату 

арқылы қыр еліндегі жуан байлардың, 

ықпалды ауылдардың арасына от салу, 

қылмыстық бір-бірінен өш алуға ұластыру 

еді. Сөйтіп, жақсы мен жайсаңның соңына 

шала байлау, аяғына қақпан құру бола-

тын. Мәди Бәпиұлы бүгінге жеткен әйгілі 

«Қарқаралы», «Үшқара» аталатын ән әуені 

мен сөзі келіскен ғажайып шығармасына 

басына түскен сол қайғы, қасіретті арқау 

етті. Оның:



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал