Ж. И. Намазбаева Редакция алқасы


Түйіндеме  Абдуллаева Г.О



жүктеу 5.18 Kb.
Pdf просмотр
бет21/21
Дата01.06.2017
өлшемі5.18 Kb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21

Түйіндеме 
Абдуллаева Г.О. – п.ғ.к., доцент Абай атындағы ҚазҰПУ 
Қазіргі  заманғы жоғары оқу орындарының  студенттерің өзін-өзі дамыту үшін зерттеу нәтижелері 
Мақала  жоғары  оқу  орындарының  студенттері  өзін-өзі  дамыту  үшін  дайындығын  зерттеуге  бағытталған 
эксперимент белгілеу барысында алынған нәтижелерді талдауын ұсынады. Эксперимент анықтау бізге II және 
IV  курстар  Алматы  жоғары  оқу  орындарының  студенттері  өзін-өзі  дамыту  үшін  дайындығы  бастапқы  жай-
күйін анықтауға мүмкіндік берді. 
Түйін  сөздер:  студенттердің  өзін-өзі  дамытуға  дайын,  өзін-өзі  дамыту  үшін  дайындығына  компоненттері, 
қажетті дайындық қалыптастыру деңгейлері - формальды, субъективті, субъективті-жеке, жеке тұлғалық. 
 
 
Summary 
 
Abdullaeva G.O. – k.p.s., Associate professor Abai KazNPU  
Results of research of ready to self-development modern university students 
The article presents an analysis of the results obtained in the course of ascertaining experiment aimed at studying 
formation readiness for self-development of students of universities. Ascertaining experiment allowed us to determine 
the initial state of readiness for self-development in students of II and IV courses Almaty universities. 
Keywords:  he willingness to self-development of students, the components of readiness for self-development, 
levels of formation of the required preparedness - formal, subjective, subjective-personal, individual personality. 
 
УДК 159.9 
 
ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПРОФЛЕКСИИ ЛИЧНОСТНО- 
ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ПСИХОЛОГА 
 
З. Ш.Каракулова - к. психол.н. КазНПУ имени Абая, 
З. А. Ералиева – магистрант КазНПУ имени Абая  
 
В  статье  рассматриваются  актуальные  проблемы  работы  практических  психологов  с  позиций  гештальт-
подхода. Представлены некоторые теоретико-методологические аспекты исследования механизмов профлексии 
в  личностном  и  профессиональном  развитии  психологов.  Обсуждаются  вопросы  взаимосвязи  мотивационно-
потребностной сферы личности с ее умением выстраивать границы и контакт. 
Ключевые слова: личностно-профессиональная деятельность практических психологов, гештальт-подход, 
защитные  механизмы,  профлексия,  контакт,  коммуникации,  личные  границы,  мотивационно-потребностная 
сфера. 
 
В последние десятилетия в психологии наблюдается развитие прикладных областей, связанных с 
оказанием  различного  рода  психологической  помощи.  Повышение  эффективности  работы 
психологов  на  данный  момент  имеет  огромное  значение  в  различных  сферах:  в  образовании  и 
здравоохранении,  в  производственной,  управленческой  деятельности,  бизнесе,  в  повседневной 
жизни.  Профессиональное  развитие  психолога  связано  с  его  личностным  ростом  из-за  специфики 
задач в его практической работе. 
123 

Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Психология», № 4 (49), 2016 г. 
 
А.А.Бодалев  выделяет  три  вектора  онтогенетического  развития  личности,  связанных  с 
существованием человека в социуме, индивидное, личностное и профессиональное развитие /1/. 
Индивидное  развитие,  превалируя  на  ранних  этапах  онтогенеза,  постепенно  становится  основой 
для личностного развития, взаимодействия субъекта с социальной средой, обуславливая во многом 
характеристики,  особенности  и  свойства  этого  взаимодействия.  В  личности  интериоризируются 
процессы  коммуникаций  со  значимыми  людьми,  разворачиваются  в  социальной  и  познавательной 
деятельности, а также в способах саморегуляции /2/. 
Личностное  развитие  обычно  характеризуют,  начиная  с  процессов  становления  самосознания  в 
раннем  детстве.  «Я»  как  центр  психического  проявляется  через  процессы  интериоризации  и 
отчуждения от предметного мира, но его суть связана с освоением социального. В конечном итоге, 
сущностным  результатом  личностного  развития  становится  стиль жизни, а  высшим  проявлением в 
психологической традиции считается становление личности как субъекта, творца своего жизненного 
пути /3/. 
Для профессионального становления особо подчеркивается характер преобразований, связанный с 
качеством  освоения  и  выполнения  деятельности,  что  позволяет  рассматривать  профессиональное 
становление как положительный вектор профессионального развития в логике освоения одного вида 
профессиональной деятельности – от самоопределения до мастерства. Кроме того, можно обозначить 
профессиональное становление как итеграционный процесс внутри профессионального развития, так 
как  при  смене  профессиональной  деятельности  вне  зависимости  от  конкретных  инициирующих 
факторов  (возрастной,  личностный  или  профессиональный  кризисы,  факторы  социальной  среды  и 
т.п.) снова запускается процесс профессионального самоопределения в актах выбора профессии. 
Индивидное и личностное развитие соприкасаются в профессиональном развитии. Трансформация 
мотивационно-потребностной  сферы  является  источником  профессионального  развития  личности, 
развитие  личности  в  целом,  со  своей  стороны,  может  служить  причиной  трансформации 
профессиональной деятельности, что является взаимосвязанным процессом. 
В связи с этим, мы выделили в планируемом исследовании в рамках магистерской диссертации в 
структуре  личностно-профессиональной  деятельности  психолога  следующие  значимые 
взаимосвязанные компоненты: 

 
в  личностно-смысловом  векторе  -  рефлексия  потребностно-мотивационной  сферы;  локус 
контроля; жизненная позиция. 

 
в  коммуникативном  -  способы  выстраивания  контакта;  личностных  границ;  рефлексия 
коммуникативной сферы. 

 
в  профессиональном  -  широта  диапазона  и  тематики  решаемых  профессиональных  задач; 
стили  применения  техник,  методик  и  приемов  работы;  удовлетворенность  профессиональной 
деятельностью, рефлексия профессиональных компетенций. 
Причем, на наш взгляд вышеизложенные компоненты являются значимыми факторами механизма 
проявления  профлексии  в  практической  деятельности  психологов.  Рассмотрим  это  понятие 
подробнее. 
Термин  профлексия,  введенный  С.  Крокер,  обозначается  как  сочетание  защитных  механизмов 
личности  -  проекции  и  ретрофлексии,  и  трактуется  как  желание  сделать  другому  то,  что  самому 
хотелось бы получить. 
Уже  из  данного  краткого  описания  можно  заметить  важность  понимания  этого  механизма  для 
деятельности психолога. Ведь умение ориентироваться в потребностях и мотивах, тем более, когда 
они  скрыты,  искажены  в  проявлениях,  связано  с  решением  ключевых  задач  специалиста, 
работающего в помогающей профессии. 
Следует уточнить что процессы, связанные с профлексивным поведением, это не только защитный 
механизм  или  невротическое  сопротивление,  но  и  этап  освоения  информации  связанный  с 
установлением  контакта  и  удовлетворением  потребностей.  Этим  также  обосновывается  выбор 
исследуемых нами компонентов личностно-профессиональной деятельности психологов. 
Согласно гештальт-подходу, в рамках которого развивается идея профлексии, она проявляется в 
непрерывном  процессе  творческой  адаптации  человека  к  своей  внутренней  среде  и  внешнему 
окружающему  его  миру,  в  процессе  удовлетворения  потребностей  /4/.  М.П.  Папуш  отмечает,  что 
механизм  образования  гештальта  представляется  как  возникновение  в  психике  специфической, 
соответствующей данной текущей потребности картины «контактной границы» с внешним миром – 
как раз и является интегратором, перемешивающим сенсорные модальности, образные и понятийные 
124 

Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Психология» сериясы, № 4 (49), 2016 ж. 
 
представления, особенности восприятия, эмоций и прочее. С накоплением «незакрытых гештальтов» 

полностью  или  частично  неудовлетворенных  потребностей,  проявляет  себя  повторяющимися 
(хроническими) затруднениями этого процесса, т.е. какими-либо расстройствами психики /5/. 
Практически  здоровый  человек  без  труда  определяет  преобладающую  в  данный  момент 
потребность, он способен сделать выбор с целью ее удовлетворения и, следовательно, открыться для 
новой  потребности.  Такой  человек  включен  в  непрерывный  процесс  образования  и  исчезновения 
гештальтов, в котором проявляется взаимодействие иерархии его потребностей с фигурами, которые 
последовательно возникают, и выделяющимися на фоне его личности. 
Каждое  удовлетворение  потребностей  обеспечивается  контактом  человека  с  внешней  средой,  и 
этот  процесс  имеет  свой  цикл.  Разные  авторы  выделяют  в  цикле  контакта  разное  количество  его 
основных фаз. 
Так, например, Польстеры (2003) выделяют в нем восемь этапов: 

 
возникновение потребности; 

 
проявление; 

 
внутренняя борьба; 

 
окончательное решение; 

 
тупик; 

 
кульминация; 

 
озарение; 

 
признание /6/. 
В то время как Зинкер (2007) выделяет шесть этапов: 

 
ощущение; 

 
осознавание; 

 
мобилизация энергии или возбуждение; 

 
действие; 

 
контакт; 

 
отступление /7/. 
Основное  значение  такого  разделения  на  этапы  состоит  в  том,  что  это  позволяет,  как  можно 
детализировать  ту  фазу  цикла,  в  которой  происходит  его  обрыв,  блокада  или  другие  нарушения: 
например,  затруднение  в  восприятии  ощущений,  эмоций  или  потребностей,  или  в  другом  случае 
потребность  выявляется,  но  отсутствует  энергетическая  мобилизация,  или  же  неспособность  к 
отступлению. 
П. Гудман уточняет, что момент прерывания контакта обусловливает тип «потери функции ego»: 

 
до  возбуждения,  фаза  возникновения  потребности  или  желания,  скорее  всего,  возникает 
конфлуэнция; 

 
во время возбуждения - интроекция. Фаза представляет из себя активную фазу, в ходе которой 
организм  приступает  к  взаимодействию  с  окружающей  средой.  Сам  желанный  объект  или 
устремления  становятся  фигурой,  в  то  время  как  телесное  возбуждение  постепенно  становится 
фоном. Как правило, эта фаза сопровождается эмоцией; 

 
в момент столкновения с окружающей средой – проекция; 

 
во время конфликта и разрушения – ретрофлексия; 

 
во время полного контакта (final contact) – эготизм /4/. 
Ж.-М.  Робин  описывает  временную  последовательность  форм  потери  функции  ego  следующим 
образом: слияние – интроекция – проекция – ретрофлексия. Эготизм автор рассматривает в качестве 
особой формы ретрофлексии /8/. 
Поскольку  гештальт-терапия  относится  к  гуманистически  ориентированным  направлениям 
личностного  развития,  правомерно  утверждать,  что  за  каждым  открытым  здесь  понятием  стоит 
ресурсное  состояние  личности.  «Гештальт-терапия,  в  отличие  от  некоторых  других  подходов, 
направлена  не  на  атаку,  победу  или  преодоление  сопротивления,  а,  скорее,  на  осознавание  их 
клиентом, с тем, чтобы они больше соответствовали возникающей ситуации» /9/. 
Таким  образом,  и  виды  прерывания  контакта  в  динамике  личностного  развития  изначально 
представляют  собой  некоторые  возможности  человека,  призванные  эффективно  удовлетворять  его 
запросы.  Иными  словами,  при  обнаружении  механизма  профлексии,  задача  специалиста  стоит  не 
только в диагностике его как такового, но и помощи в раскрытии его потенциальных ресурсов. 
125 

Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Психология», № 4 (49), 2016 г. 
 
Так,  например,  в  потенциале  момент  здоровой  конфлуэнции,  слияния,  стирания  границ  между 
человеком и окружающей средой, между «я и ты», происходит открытие или исчезновение границы-
контакт.  Осуществляется  цельное  действие,  происходящее  здесь  и  теперь,  восприятие,  эмоция  и 
движение  оказываются  неразрывно  связанными,  что  сопровождается  эмоцией  радости.  Этот 
полезный  опыт,  который  человек  предрасположен  пережить  в  младенчестве  и  во  время 
внутриутробного периода, который защищает человека от опыта «расщепления» /9/. 
Если  говорить  о  ресурсах  профлексии,  то  здесь  невозможно  переоценить  и  роль  механизмов  её 
составляющих – проекции и ретрофлексии. 
Проецируя, субъект воспринимает окружающий мир и отвечает на напряжение сообразно своим 
интересам,  способностям,  привычкам,  длительным  ожиданиям,  желаниями  и  пр.  Подобная 
соотнесенность  внутреннего  и  внешнего  мира  (Innenwelt  и  Umwelt)  —  это  одно  из  открытий 
современной  биологии  и  психологии,  сделанное,  прежде  всего,  под  воздействием 
гештальтпсихологии //, которое подтверждается на всех 
уровнях поведения: субъект выборочно реагирует в поле своего восприятия на некоторые особые 
стимулы, управляющие его поведением /9/. 
С  одной  стороны,  проекция  -  защитный  механизм,  неосознаваемый  психический  процесс, 
направленный  на  минимизацию  отрицательных  переживаний.  Искаженное  восприятие  своих 
внутренних процессов, как происходящих извне. Проекция может расцениваться как патологическая 
только в том случае, если она становится систематической, если она проявляется как постоянный и 
стереотипный механизм защиты и возникает вне всякой зависимости от реального поведения других 
людей в данный момент времени. 
В  то  же  время  этот  механизм  в  здоровом  его  проявлении  используется  для  творческого 
сопереживания, как умение понимать чувства других людей. 
Рассматривая  этот  сложный  феномен  в  системе,  следует  отметить,  что  любая  подсознательная 
защита  изначально  выступает  как  система  стабилизации  личности.  Она  осуществляется  через 
активизацию  правого  полушария  головного  мозга,  которое  более  глобально  воспринимает 
информацию, проникая в её смысл глубже и быстрее, чем наше «рациональное начало» /10/. Защита в 
человеческой  психике  также  призвана  сделать  трансформацию  и  личностный  рост  более 
эффективным, отстранить вмешательство не настоящих, навязанных норм, ценностей и смыслов. 
Р.М. Грановская отмечает, что подсознательные защиты можно разделить на несколько групп по 
степени  фильтрации  информации.  Первая  группа,  предполагает  минимальное  допущение  до 
сознательного восприятия информации. Ко второй группе защит относятся ретрофлексия, проекция и 
профлексия, частично пропускающих в сознание первичную информацию и связанных с изменением 
границ  «Я».  Проекция  здесь  призвана  сужать  или  расширять  личностные  границы  при 
взаимодействии  с  внешним  миром.  Ретрофлексия  и  профлексия  же,  как  более  сложные  формы, 
содержащие  элементы  проекции,  приводят  также  к  ужесточению  границ  «Я»,  разделяя  его  на 
отдельные,  слабо  взаимодействующие  зоны,  сепаратные  единицы  сознания,  конфликтующие, 
поочередно использующие преимущество в потребностно-мотивационной сфере /10/. 
Тем не менее, ретрофлексия означает, что какая-то функция, которая исходно была направлена от 
индивидуума к внешнему миру, меняет свое направление и обращается в противоположную сторону, 
к  ее  инициатору  /11/.  Ф.  Перлз  обозначает  термином  «ретрофлексия»  -  разделение  организма  на 
«подавляемый»  и  «подавляющий»  импульсы  в  ситуации  внешнего  конфликта.  В  случае 
ретрофлексии субъект оборачивает мобилизованную энергию против самого себя, причиняя себе то, 
что  он  хотел  бы  сделать  другим,  но  может  характеризоваться  как  определенный  уровень 
самоуправления организма человека. Конечно же, здоровая ретрофлексия необходима, она является 
признаком социализации, зрелости и самоконтроля. 
Таким образом, обращаясь к динамике последовательного проявления этих механизмов, отметим 
наше  представление  об  этом  процессе  в  практической  деятельности  психолога  /12/,  как 
интериоризации, полученной на этапе раннего онтогенеза профессионального развития: интроекция - 
проекция с переводом ответственности на других, и профлексия как сочетание двух механизмов. В 
гештальт-терапии  этот  процесс  моделируется  и  заново  разворачивается,  затем  перестраивается  в 
логике более эффективных способов удовлетворения потребностей и завершения гештальтов. 
Итак,  понимание  механизмов  защиты  помогает  в  оптимальной  организации  профессионального 
опыта и делает работу психолога более гибкой и продуктивной. В ресурсном и здоровьесберегающем 
отношении гештальт-терапия стремится создать такие отношения, при которых клиент минимизирует 
126 

Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Психология» сериясы, № 4 (49), 2016 ж. 
 
свое  искажение  в  восприятии  окружающего  мира,  расширяет личные границы,  умеет  использовать 
психологическую защиту в этих целях, разворачивает свое творчество в реальных взаимоотношениях 
с  людьми  в  виде  успешного контакта. Также он обладает качеством  интернальности,  когда  другой 
человек в реальном мире отличается от предметного содержания поля тем, что он более свободен, т.е. 
является поленезависимым. 
Из  всего  вышеописанного  становится  очевидным,  что  понимание  и  умение  работать  с 
механизмами  профлексии  является  ключевым  вопросом  для  личностно-профессиональной 
деятельности практических психологов. Очевидно, что способствовать личностному росту человека в 
этом  направлении  могут  только  профессионалы  психологи,  сами  глубоко  развирающиеся  в  этих 
процессах, имеющие не только профессиональные знания, но и свой личный опыт. 
 
1. Бодалев А.А. Вершина в развитии взрослого человека: характеристики и условия достижения. - 
М.: Флинта: Наука, 2008. 168 с. 
2. Выготский Л.С. Избранное. В 6-ти томах. М., 2010 
3. Абульханова-Славская К.А. Стратегия жизни. М.: Мысль, 2010 
4. Гудман П. Гештальттерапия. Теория и практика. М.: «Эксмо-Пресс», 2000. 
5.  Папуш  М.П.  "Я"  и  "ТЫ"  в  гештальт-терапии:  аксиологический  анализ  концепции 
невротических механизмов 1 Московский психотерапевтический журнал 2001. № 2, С.41-57. 
6. Польстер И. Польстер М..Интегрированная психотерапия: контуры теории и практики. М. : 
Класс, 2002. 
7. Зинкер А. В поисках хорошей формы. М., 2011. 
8. Робин Ж.-М. Гештальттерапия. – М.: Институт Общегуманитарных исследований, 2007. – 63 
с. 
9.  Лебедева  Н.М.,  Иванова  Е.А.  Путешествие  в  Гештальт:  теория  и  практика.  –  СПб.:  Речь, 
2004. – 
560 с. Anzieu (D.). Les methodes projectives, Paris, P.U.F., 2000, 2—3. 
10. Грановская Р. М. Психологическая защита М., Издательство: Речь 2007 
11. http://www.psychol-ok.ru/lib/perls_f/egia/egia_20.html. 
12. Каракулова З.Ш. и др. Практическая психология в вузе. Алматы: КазНПУ, 2010 
 
Түйіндеме  
Каракулова З.Ш.- психол. ғ.к., Абай атындағы ҚазҰПУ 
Ералиева З.А.- Абай атындағы ҚазҰПУ-нің магистранты 
Психологтың кәсіби - тұлғалық іс-әрекеті профлексиясының теория-әдіснамалық негіздері 
Мақалада  практикалық  психологтар  жұмысының  өзекті  мәселелері  гештальт-тәсілдемесі  тұрғысынан 
қарастырылады.  Психолог  мамандарының  тұлғалық  және  кәсіби  дамуындағы  профлексия  механизмдерін 
зерттеудің  кейбір  теория-әдіснамалық  аспектілері  беріледі.  Тұлғаның  мотивациялық-қажеттілік  саласының 
өзара байланыстарының мәселелері шек қою және байланыс орната алу қабілетімен бірге талқыланады. 
Түйін  сөздер:  практикалық  психологтардың  кәсіби-тұлғалық  іс-әрекеттері,  гештальт-тәсілдеме,  қорғаныс 
механизмдері, профлексия, байланыс, қарым-қатынас, жеке шектеулер, мотивациялық-қажеттілік саласы.  
 
Summary 
Karakulova Z. Sh.- candidate (Ph.D) of psychological science 
Yeraliyeva Z.A.- Master student of speciality "Psychology" KazNPU named by Abai 
Theoretical and methodological basis of Proflex personal-professional work of psychologist 
The article deals with topical issues of practical work of psychologists from the standpoint of Gestalt approach. We 
present some of the theoretical and methodological aspects of research proflection mechanisms in personal and 
professional development of psychologists 
Keywords: personal-professional activities of practical psychologists, Gestalt approach, defense mechanisms, 
proflection, contact, communication, personal boundaries, need-motivational sphere. 
 
 
 
 
 
 
 
 
127 

Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Психология», № 4 (49), 2016 г. 
 
УДК 378.015.3 
 
ТЕОРЕТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ПРОБЛЕМЫ ТОЛЕРАНТНОСТИ 
 
Ж.К. Аксакалова – к.психол. н., старший преподаватель КазНПУ им. Абая, 
А.А. Нурекенова– магистрант КазНПУ им. Абая 
 
Необходимо  отметить,  что  тематика  толерантности  чрезвычайно  популярна  и  широко  востребована. 
Несмотря  на  активное  научное  обсуждение,  вопрос  о  четком  определении  понятия  «толерантность»  на 
сегодняшний  день  остается  открытым.  Анализ  публикаций  последних  лет  выявляет  множество  ракурсов 
проблемы  толерантности.  Трактовки  понятия  «толерантность»  отечественными  и  зарубежными 
исследователями  чрезвычайно  разнообразны.  Поэтому,  воспитание  толерантности  является  одной  из 
важнейших  частей  гражданского  образования,  направленного  на  формирование  ценностей  демократической 
культуры прав человека, культуры мира и толерантности.  
Ключевые слова: толерантность, интолерантность, терпимость, совместимость, устойчивость, допустимое 
отклонение.  
 
В современной науке проблема толерантности привлекает особое внимание ученых и практиков. 
Актуальность  формирования  толерантного  сознания,  толерантного  поведения  и  толерантной 
личности  подчеркивается
 
в  Декларации  принципов  толерантности,  утвержденной  резолюцией  5.61 
генеральной  конференции  Юнеско  от  16.11.1995г.
,  а  также 
четко  указывается  на  то,  что  следует 
понимать под толерантностью, поэтому развитие толерантности является объективной потребностью 
современного общества. 
Проблема толерантности является предметом внимания таких наук, как: философия, политология, 
религиоведение, социология, конфликтология, психология, педагогика и представляет собой весьма 
сложное  понятие.  Обратимся  к  рассмотрению  различных  подходов  к  определению  понятия 
«толерантность».  Споры  о  терминологии  начинаются  с  перевода  понятия  на  русский  язык.  Одни 
ученые считают, что адекватным русским словом является термин «терпимость», но другие видят в 
нем  излишний  уклон  в  сторону  терпения,  и  в  этом  коренное  противоречие  с  самим  понятием 
«толерантность»,  так  как  терпение  можно  определить,  как  социально-психологическую  черту 
человека, показатель мужества, внутренней силы, условие такта в общении. Ближе всего, по мнению 
А.Б. Суслова и Д.П. Поносова, к пониманию этого термина находится слово совместимость, которое 
не  только  показывает  рамки  или  границы  такого  взаимодействия  [1].  В  то  же  время  необходимо 
подчеркнуть,  что  совместимость  отнюдь  не  означает  тождественности.  В  содержании  понятия 
«толерантность»  А.Г.  Асмолов  выделяет  три  основных  аспекта:  один  связывает  данное  понятие  с 
устойчивостью,  выносливостью,  второй  –  с  терпимостью,  третий  –  с  допуском,  допустимостью, 
допустимым отклонением [2,3].  
Слово  «толерантность»  первоначально  имело  только  медицинский  смысл  и  понималось  как 
отсутствие  или  ослабление  реагирования  на  какой-либо  неблагоприятный  фактор  в  результате 
снижения  чувствительности  к  его  воздействию. Однако  словари  не  дают  однозначного  толкования 
данного  термина.  Толерантность  –  (англ.,  tolerance  –  терпимость,  лат.,  tolerantia  -  терпение)  – 
терпимость, снисходительность к чуду, один из основных демократических принципов, неразрывно 
связанный с концепциями плюрализма, свободы, и прав человека [4]. Толерантность – (лат., tolerantia 

терпение)  –  терпимость  по  отношению  к  иному  мнению,  поступку,  позиции.  Одна  из  базовых 
ценностей демократии. В то же время не тождественна безразличию, не распространяется на понятия, 
отрицающие  исходные  демократические  представления  и  ценности  (идеи  равноправия  и 
справедливости,  отказа  от  нелегитимного  насилия  и  террора  и  др.)  Отрицает  наиболее 
экстремистские  и  радикалистские  воззрения  и  формы  политической  активности  граждан  [5]. 
Толерантность  –  терпимость  по  отношению  к  другим  людям,  отличающимся  по  их  убеждениям, 
ценностям и поведению [6].  
Толерантность – способность личности или общества относиться непредвзято к мнению группы, 
отличающемуся  от  распространенных  стереотипов.  При  этом  следует  отличать  терпимость 
внутригрупповую, когда нетрадиционное мнение искажено субъектом, принадлежащим к группе, и 
экстрагрупповую,  когда  мнение  высказано  «посторонним».  Терпимость  способствует  достижению 
взаимопонимания  и  согласованности  в  действиях  без  применения  давления,  принуждения. 
Терпимость  не  только  смягчает  противоречия,  но  и  выражает  надежду  на  улучшение  отношений 
128 

Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Психология» сериясы, № 4 (49), 2016 ж. 
 
между людьми [7]. В первом случае акцент в определении сделан на снисхождение, которое близко в 
данном контексте к высокомерию. Второе определение обращает внимание на правовое закрепление 
данного понятия при демократии и существование определенных рамок при его понимании. Третья 
формулировка  переносит  центр  внимания  на  личностный  или  социальный  аспект.  И  наконец,  в 
четвертом определении говорится об общественных и межгрупповых отношениях.  
Разные  авторы,  определяя  понятие  «толерантность»,  указывали  на  некоторые  оттенки  данного 
понятия.  Одни,  например,  Е.М.  Аджиева  понимает  уважительное  отношение  к  чужому  мнению, 
лояльность  в  оценке  поступков  и  поведения  других  людей,  готовность  к  пониманию  и 
сотрудничеству  в  решении  вопросов  межличностного,  группового  и  межнационального 
взаимодействия  [8,  c.  86].  Другие  такие,  как  Л.М.  Дробижева  под  толерантностью  понимают 
уважение к мнению другого человека, готовность понять его и осуществлять взаимодействие [9]. М. 
Мириманова  ссылается  на  Р.В.  Брислайн,  который  рассматривает  толерантность  как  качество 
личности,  которое  противопоставляется  стереотипности  и  авторитаризму.  Оно  считается 
необходимым для успешной адаптации к новым неожиданным условиям. Излишне упрощая явления 
окружающего мира, люди, не обладающие толерантностью, проявляют категоричность, оказываются 
неспособными  к  изменениям  [10].  Выделяется  два  аспекта  толерантности:  внешняя  и  внутренняя. 
Внешняя  толерантность  (к  другим)  –  убеждение,  что  они  могут  иметь  свою  позицию,  способны 
видеть  вещи  с  иных  (разных)  точек  зрения,  с  учетом  разных  факторов.  Внутренняя  толерантность 
(как  гибкость,  как  отношение  к  неопределенности,  риску,  стрессу)  –  способность  к  принятию 
решений  и  размышлению  над  проблемой,  даже  если  не  известны  все  факты  и  возможные 
последствия.   
Для  проникновения  в  сущность  явления  толерантности  необходимо  представление  о  наличии 
устойчивых свойств и отношений системы при изменениях внешних. Устойчивость живых систем, 
существенно  отличающаяся  от  других  систем  способностью  в  одно  и  то  же  время  к  активному 
самосохранению  своей  организации  и  к  самодвижению,  к  саморазвитию.  В  научной  литературе 
толерантность  рассматривается,  прежде  всего,  как  уважение  и  признание  равенства,  отказ  от 
доминирования и насилия, признание многомерности и многообразия человеческой культуры, норм 
поведения,  отказ  от  сведения  этого  многообразия  к  единообразию  или  преобладанию  какой-либо 
одной  точки  зрения.  В  такой  интерпретации  толерантность  означает  признание  прав  другого, 
восприятие  другого  как  себе  равного,  претендующего  на  понимание  и  сочувствие,  готовность 
принять  представителей  других  народов  и  культур  такими,  какие  они  есть,  и  взаимодействовать  с 
ними  на  основе  согласия  и  уважения.  Свое  практическое  выражение  она  находит  в  выдержке, 
самообладании, способности длительное время выносить неблагоприятные воздействия.  
Особого  внимания  заслуживает  сборник  научно-методических  статей  под  названием 
«Толерантное сознание и формирование толерантных отношений: Теория и практика» [11]. В данном 
сборнике  обратимся  к  статье  З.А.  Кочергиной,  которая  пишет:  «Толерантность  –  это 
равнодостоинство личностей, которым принадлежат несхожие взгляды» [12 c. 44]. И.Б. Гриншпун в 
статье  «Понятие  и  содержательные  характеристики  толерантности  (к  вопросу  о  толерантности  как 
психическом явлении)» сформулировал толерантность как наличие потребности во взаимодействии с 
другим,  понимании  другого  при  изначально  позитивном  эмоциональном  отношении  к  нему»  [13, 
c
.34].  Н.М.  Лебедева  придерживается  следующего  определения  толерантности:  «наличие 
позитивного образа иной культуры при сохранении позитивного восприятия своей собственной» [14, 
c.19].  
Наиболее  общее  и  точное,  по  мнению  многих  авторов,  определение  дается  в  Декларации 
принципов толерантности, которую приняли государства-члены Организации Объединенных Наций 
16 ноября 1995 года [15]. В ней толерантность определяется как уважение, принятие и правильное 
понимание  богатого  многообразия  культур  нашего  мира,  наших  форм  самовыражения  и  способов 
проявления человеческой индивидуальности. Ей способствуют знания, открытость, общение, свобода 
мыслей,  совести  и  убеждений.  Толерантность  –  это  добродетель,  которая  делает  возможным 
достижение  мира  и  способствует  замене  культуры  войны  культурой  мира.  Это  не  уступка, 
снисхождение  или  потворство.  Толерантность  –  это,  прежде  всего,  активное  отношение, 
формируемое  на  основе  признания  универсальных  прав  и  основных  свобод  человека.  Проявление 
толерантности,  которое  созвучно  уважению  прав  человека,  не  означает  терпимого  отношения  к 
социальной  несправедливости,  отказ  от  своих  убеждений  или  уступки  чужим.  Это  означает,  что 
каждый может придерживаться своих убеждений и признает такое же право за другими.  
129 

Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Психология», № 4 (49), 2016 г. 
 
А.Б. Суслов и Д.П. Поносов выделяют три особенности философского аспекта толерантности [1]. 
Философия  толерантности  связана  с  философией  автономности  личности  от  общества,  ее 
субъективного  развития,  признание  ценности  ее  позитивных  и  отрицательных  качеств. 
Толерантность - это идея отказа от философии силы, т.к. «переделать» партнера, творца собственной 
жизни, невозможно. Толерантность – опора на положительные качества партнера для продолжения 
диалога. Толерантность и интолерантность – два взаимообратимых понятия. Личность не может быть 
однозначно  толерантной  либо  интолерантной  –  она  действует  ситуативно,  исходя  из  различных 
мотивов, часто низменных. Поэтому главное в толерантности – принятие ценности другого человека, 
который должен быть целью, а не средством.  
Среди  современных  отечественных  представителей  толерантности  представляет  интерес  работа 
Кабылбековой З.Б. «Теоретико-методологические основы формирования этнической толерантности у 
учащихся общеобразовательных школ». В качестве аргументов в обосновании такого подхода автор 
приводит необходимость переосмысления трудов классиков политической философии в соответствии 
с реалиями современности, а также кризис либеральных концепций толерантности.  
Кабылбекова З. Б. в своем исследовании по формированию этнической толерантности предлагает 
следующие  подходы:  онтологический,  гносеологический,  аксеологический,  культурологический  и 
личностно-ориентированный.  Основная  задача  онтологического  подхода  к  формированию 
толерантности  заключается  в  разработке  методологических  позиций,  определяющих  логику 
этического  познания  в  педагогике,  выявление  общих  закономерностей  развития  и  саморазвития 
учащихся.  Данный  подход  сосредотачивает  внимание  на  новой  модели  активной  личности, 
стремящейся  к  творчеству,  свободе  самовыражения,  неразрывно  связанной  с  высокой 
ответственностью и творением добра. [16, с.16]  
Казахстанский педагог Н.Н.Подобед [17] основной упор в понятии толерантности делает на чувст-
ве терпимости, согласия и доверия. 
Детальный  анализ  различных  подходов  к  определению  понятия  «толерантность»  выявляет  не 
только  разногласия авторов  относительно  природы  толерантности, ее свойств,  состояний, личност-
ных образований, но и выводит на поверхность несколько нерешенных проблем. Во-первых, недоста-
точно  подробно  рассматривается  внутренняя  структура  толерантности,  которая  включает  в  себя  то 
терпение, то неодобрение, то сдерживание, то пассивность. Во-вторых, в проанализированных рабо-
тах,  происходит  отождествление  целей  и  характеристик  толерантности  с  ее  функциями.  Все  эти 
понятия должны быть четко разграничены. 
Сказанное позволяет заключить, что толерантность является нравственной категорией, поскольку 
предполагает  целый  ряд  признаков,  составляющих  качество  духовной  культуры  личности:  способ-
ность осознавать принадлежность к своей национальной культуре и понимать чужую культуру; осу-
ществлять нравственный выбор; уметь поставить себя на место другого; быть отзывчивым; избегать 
жестких категоризаций, стереотипов и суждений, препятствующих межкультурному диалогу. 
Идеи толерантности начиная свое развитие с эпохи Реформации с ее борьбой за веротерпимость 
через  просветительскую  концепцию  автономии  человека,  его  неотъемлемого  права  на  свободу 
совести  и  слова  в  ХХ  веке  достигает  своеобразной  кульминации.  Признание  особого  статуса 
толерантности  как  одного  из  принципов,  которому  надо  следовать  для  построения  справедливого, 
цивилизованного  общества,  можно  рассматривать  с  одной  стороны,  как  закономерный  итог 
многовековых споров вокруг этого понятия, с другой – как новый этап в развитии самой идеи.  
 
1.  Уроки  толерантности:  Сборник  методических  материалов  /Под.ред.  А.Б.  Суслова,  Д.П. 
Поносова, П.В. Микова. – Пермь, 2005.   
2. Асмолов А.Г. На пути к толерантному сознанию. – М., 2000.  
3.  Асмолов  А.Г.  О  смыслах  понятия  толерантность  //  Век  толерантности:  Научно-
публицистический вестник. – М., 2001.  
4. Социальная психология: Словарь-справочник. – Минск. – М., 2001.  
5. Социологический энциклопедический словарь / Под ред. Г.В. Осипова. – М., 1998.  
6. Введение в политологию: Словарь-справочник / Под ред. В.П. Пугачева. – М., 1996.  
7. Политология: Краткий словарь. – Ростов н/Д, 2001.  
8. Аджиева Е.М. Этнопедагогические и этнопедагогические условия воспитания толерантности 
//Толерантное сознание и формирование толерантных отношений (теория и практика). – М., 2002, 
с. 85-99.  
130 

Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Психология» сериясы, № 4 (49), 2016 ж. 
 
9. Дробижева Е.М. Толерантность и рост этнического самосознания: пределы совместимости: 
От толерантности к согласию. – М., 1997.  
10. Мириманова М. Толерантность как проблема воспитания //Развитие личности. – 2002. - №2. 
– 
с.104-115.  
11.  Бондырева  С.К.,  Садохин  А.П.,  Гриншпун  и  др.  Толерантное  сознание  и  формирование 
толерантных отношений: Теория и практика. – М., 2002.  
12. Кочергина З.А. Современные дискуссии по проблеме толерантности //Толерантное сознание и 
формирование толерантных отношений: Теория и практика. - М., – 2002, с. 40-50.  
13.  Гриншпун  И.Б.  Понятие  и  содержательные  характеристики  толерантности  (к  вопросу  о 
толерантности  как  психическом  явлении)  //Толерантное  сознание  и  формирование  толерантных 
отношений: Теория и практика. – М., 2002, с. 31-40.  
14. Лебедева Н.М. Теоретико-методологические основы исследования этнической идентичности 
и толерантности в поликультурных регионах России и СНГ // Идентичность и толерантность. – 
М., 2002, с. 10-35.  
15
.  Декларация  принципов  толерантности,  утвержденная  резолюцией  5.61  генеральной 
конференции Юнеско от 16.11.1995г. – www.tolerance./ru/toler-deklaracieya.php.  
16.  Кабылбекова  З.  Б.  Теоретико-методологические  основы  формирования  этнической 
толерантности  у  учащихся  общеобразовательных  школ:  Автореф.  дис.  ...  доктора  пед.  наук.  - 
Шымкент, 2010. 
17.  Подобед  Н.Н.  Педагогические  условия  формирования  толерантности  общения 
старшеклассников. — Алматы, 2007. — 180 с. 
 
 
Түйіндеме 
Аксакалова Ж.К. – психол.ғ. к., Абай атындағы ҚазҰПУ.
.
 
                                           
Нурекенова А.А. – Абай атындағы ҚазҰПУ-нің магистранты 
Толеранттылық мәселесін теоретикалық талдау 
Бұл  мақалада  педагог-психолог  мамандығының  толеранттылық  қабілеттілігінің  маңыздылығы 
қарастырылған.  Автор  бұл  жұмыста  ғылыми  әдебиеттерге  аналитикалық  талдау  жасап,  мәселенің  негізгі 
сипаттамаларын  зерттеген.  Сондай-ақ,  автор  «толеранттылық»  ұғымын  түсіндіру  үшін  әртүрлі  тұғырлар 
арқылы  жалпы  сипаттама  берген.  Мақалада  толеранттылық  ұғымы  жан-жақты  қарастырылып,  оған  нақты 
ғалымдардың берілген сипаттамалары сарапталып,  мағынасы ашып жазылған.  
Түйінді  сөздер:  толеранттылық,  интолеранттылық,  төзімділік,  шыдамдылық,  айырмашылықтардың 
заңдылығын мойындау 
 
Summary 
Axakalova Zh. K. - candidate of psychological sciences, senior teacher 
of the 
Abai KazNPU 
Nurekenova A.A. - masterdegree of 2 courses Abai KazNPU
 
Theoretical analysis of the problem of tolerance 
This article is dedicated to the problem of tolerance, disclosing the essence of the notion of “tolerance”. The author 
of the article has been done on the theoretical analysis of the scientific literature on the subject of tolerance. The various 
approaches to the analysis of this concept were mentioned too. 
Keywords: tolerance, intolerance, stability, permissible variation. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
131 

Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Психология», № 4 (49), 2016 г. 
 
УДК 159.9 
 
ПСИХОЛОГИЯ ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМЫНДА МАЗАСЫЗДАНУДЫ 
ЗЕРТТЕУДІҢ  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 
 
С.А.Сауданбекова - Абай атындағы ҚазҰПУ-ң 2 курс магистранты 
 
Мазасыздық  –  бұл  тұлғаның  сәтсіз  тұстарының  субъективтік  көрінісі.  Кіші  және  үлкен  жеткіншектер 
өздерінің айрықша ерекшеліктеріне ие және олар аса маңызды, алайда осы кезеңге тән жиі кездесетін қырлары 
жөнінде  айтуға  болады,  психикалық  дамудың  деңгейі  мен  сипатына  қарай  жеткіншектік  –  бірқатар  кезеңнен 
тұратын балалық шақтың әдеттегі дәуірі. 
Түйін  сөздер:  мазасыздық,  тұлға,  қорқыныш,  тұлға,  жасөспірім,  психика,  педагогика  және  психология, 
болашақ, мінез-құлық. 
 
Практикалық психологтың сөздігінде мазасыздық үрейлену реакциясының пайда болуының төмен 
шамасымен  сипатталатын,  жеке  адамның  мазасыздықты  бастан  кешуге  деген  икемділігі  ретінде 
анықталады: жеке реакциялардың негізгі өлшемдерінің бірі.   
А. М. Прихожан [1] мазасыздықты, айтарлықтай ұзақ уақыт бойы сақталатын, тұрақты тұлғалық 
құрылым  ретінде  белгілейді.    Ол  соңғы  өтемдеуіш  және  қорғаныш  көріністерінде  басымдылықпен 
өзіндік қозғаушы күшке және мінез-құлықтың тұрақты түрлеріне ие болып келеді.  
 
Кез  келген  кешендік  психологиялық  құрылым  сияқты  мазасыздық  та  когнитивтік, 
эмоционалдық  және  операциялық  аспектілерді  қамтыған,  алайда  эмоционалдық  басымды  болатын, 
күрделі құрылымымен сипатталады.  
Жалпы алғанда, мазасыздық – ол тұлға жайсыздығының, оның дезадаптациясының субъективтік 
көрінісі.  Эмоционалдық  қолайсыздық  күйзелісі,  төніп  тұрған  қауіп-қатерді  сезіну  ретіндегі 
мазасыздық, адамның маңызды қажеттіліктерінің қанағаттанбағандығының көрінісі болып табылады. 
Демек, мазасыздық – ол тұлғаның бір ерекшелігі, қорқынышқа даярлық. Бұл мүмкін болып қалатын 
қауіпті жағдайларда мақсатты дайындалған түрде зейіннің артуы, қорқынышқа тиісті жауап беруді 
қамтамасыз ететін сенсорлық және қозғаушы күштің жағдайы.  
Қорқыныш – мазасыздықтың ең негізгі құрамды бөлігі болғандықтан ол өзіндік ерекшеліктерге ие. 
Атқарымдық  түрде  қорқыныш  төніп  тұрған  қауіп-қатер  туралы  білдіретін  белгі  болып  табылады, 
оның  негізіне  қадала  назар  аударуға  мүмкіндік  береді,  оны  болдырмаудың  жолын  іздеуге 
итермелейді.  Егер  ол  аффект  күшіне  жететін  болса,  ол  мінез-құлықтың  таптаурындарын–қашуды, 
мелшиіп қатып қалушылықты, қорғаныс агрессиясынмәжбүрлеп таңуға қабілетті. Егер қауіп-қатердің 
көзі  анықталмаса  немесе  танылмаған  болса,  мұндай  жағдайда,  пайда  болатын  күй  мазасыздық  деп 
аталады. Мазасыздық – ол белгісіз қауіп жағдайларында пайда болатын және оқиғалардың жағымсыз 
жүруін күтуден байқалатын эмоционалдық жағдай.  
Л.И.  Божович[2]  мазасыздықты  зердеге  жететін,  бұрынғы  тәжірибеден  орын  алған,  қарқынды 
жүретін дерт немесе дертті алдын ала болжау ретінде белгіледі.    
Психодинамикалық  бағыт  мазасыздықты  келесідей  түрде  қарастырады.    З.Фрейд  бойынша: 
«
қорқыныш  –  аффект жағдайы,  яғни  күштің  бәсеңдеу  кезіндегі  тиісті  иннервациямен  және  оларды 
қабылдаудың рақаттылық-наразылық қатарындағы белгілі түйсіктердің бірігуі, сонымен қатар белгілі 
бір  маңызды  оқиғаның  көрінісі  де  болуы  ықтимал  [3].  З.Фрейдтің  айтуы  бойынша  қорқыныш  
либидодан  пайда  болады  және  өзін-өзі  сақтауға  көмектеседі  және  жаңа,  әдетте,  сыртқы  қауіп-
қатердің  сигналы  болып  табылады.  З.Фрейдмазасыздықтың  3  типін  белгілеп  көрсеткен:  реалистік, 
невротикалық және  моральдық.  Ол  мазасыздықты  қарқынды  импульстардан  шығатын  төніп қалған 
қауіп-қатер  туралы  «Эгоға»    белгі  беретін  сигналдың  рөлін  атқарады  деп  болжайды.  Оған  жауап 
ретінде  «Эго»  ығыстыру,  кескіндеу,  ауыстыру,  рационализациялау  және  т.б.  түрлерін  қамтыған 
бірқатар  қорғаныс  тетіктерін  қолданады.  Қорғаныс  механизмдері  санасыз  түрде  әрекет  етеді  және 
жеке адаммен шынайылықтың қабылдауын бұрмалайды.   
Сол  бағыттың  өкілі  К.Хорнидың  айтуынша,  ересек  адам  мен  баланың  арасындағы  әлеуметтік 
қарым-қатынастар тұлғаның дамуындағы шешуші фактор болып табылады  [4]К. Хорни тұлға туралы 
әлеуметтік  теориясында  балалық  шаққа  тән  екі  қажеттілікті  бөліп  көрсетеді:  рақаттанудағы 
қажеттілік  (бұл  жайында  ол  З.Фрейдтің  пікірімен  келіседі)  және  басты  сұраныс  ретінде  санайтын 
қауіпсіздік  қажеттілігі.  Оның  түрткісі  мобильді,  қалаулы  және  қауіпсіздік  пен  қастық  әлемінен 
132 

Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Психология» сериясы, № 4 (49), 2016 ж. 
 
қорғалған. Бұл жағдайда бала өз ата-анасына толық тәуелді болады. Мұндай тұлғаның дамуында 2 
жол болуы мүмкін:  нәтижесінде дені сау тұлға болатынегер сол қажеттілікті ата-аналар қамтамасыз 
ететін  болсажәне  екінші  жол,  егер  қорғанысы  болмаса,  онда  тұлғаның  қалыптасуы  патологиялық 
жолмен жүреді.   
Алайда  ата-аналар  тарапынан  олардың  балаларға  мұндай  нашар  қарауының  негізгі  нәтижесі 
болып, баланың бойында бастапқы өшпенділіктің дамуы саналады. Бала, бір жағынан, ата-анасына 
тәуелді  болып  келеді,  екінші  жағынан,  оларға  деген  өкпе,  наразылық  сезімі  болады.  Бұл  әрине 
қорғаныс  механизміне  алып  келеді.  Нәтижесінде  ата-анасының  үйінде  қауіпсіздікті  сезбейтін 
баланың мінез-құлқы психологиялық қорғаныс рөлін орындайтын қауіпсіздік, қорқыныш, махаббат 
пен кінә сезімдерімен бағытталады. Оның мақсаты ата-анасына деген қастық сезімдерді басу болып 
табылады, осының барлығы бастапқы мазасыздыққа әкеледі. Бастапқы мазасыздық дегеніміз не? Бұл 
«
қауіпсіздіктің  жоқтығын  қарқынды  және  жете  түсініп  сезіну  –  негізгі  түйсіктердің  бірі  болып 
табылады». К. Хорнидың айтуынша, негізгі мазасыздықты жеңу үшін бала қорғаныс стратегияларына 
жүгіну  қажет,  оларды  К.  Хорни  «невротикалық  қажеттіліктер»  деп  атаған.  Барлығы  осындай  10 
стратегияны  бөліп  көрсеткен.  Аталған  барлық  стратегияларды  ол  3  негізгі  категорияларға  бөлді: 
адамдарға,  адамдардан  және  адамдарға  қарсы  бағдарлану.  Басқаша  айтқанда,  бұл  категориялардың 
әрқайсысы мазасыздықты жеңуге бағытталады.  
В.М.Астапов  [5]  пайда  болатын  күй  және  тұлғалық  қасиет  ретіндегі    мазасыздықтың  жалпы 
теориясын  дамыту  үшін,  оның  қызметтерін  анықтап  талдау  қажет.  Атқарымдық  бағыт  мазасыздық 
күйін хал-жағдайды сипаттайтын бірқатар реакциялар түрінде ғана емес, сонымен қатар іс-әрекеттің 
жүру динамикасына әсер ететін субъективтік фактор ретінде де қарастыруға болады. Психологиялық 
қызметтер  туралы  мәселе  мазасызданудың  генетикалық  бастаулары,  жағдайлары  және  оның  пайда 
болу жағдайлары, мазасыздықтың іс-әрекетке әсері және т.б. дәстүрлі мәселелердің талқылауын жиі 
қарастырады.  Алдымен  мазасыздықтың  атқарымдық  сипаттамасы  бұл  күйді  түсіндірудегі  көптеген 
бағыттарда байқалады. 
Мазасыздық оның бастамаларында, мазмұнында, көріну формаларында, 
өтемақы  мен  қорғауында  байқалатын  анық  көрінетін  өзіндік  ерекшеліктерге  ие.  Әрбір  жас  кезеңі 
үшін  шынайы  болмыстың  белгілі  салалары,  объектілері  болады.  Олар  тұрақты  құрылым  ретіндегі 
нақты  бір  қауіптің  немесе  мазасыздықтың  болуына  қарамастан,  көптеген  балаларда  улкен 
мазасыздық  тудырады.  Бұл  мазасыздықтың  жасерекшелік  шыңдары  аса  маңызды  әлеуметтік 
қажеттіліктердің  салдары  болып  табылады.  Жасөспірімдер  сыныптастарымен  және  ата-аналарымен 
қарым-қатынаста  үлкен  мазасыздықта  болады,  ал  басқа  ересек  адамдармен  және  мұғалімдермен  – 
азырақ  мазасызданады.  Жоғары  сынып  оқушылары  қарым-қатынастың  барлық  салаларында 
мазасызданудың ең жоғары деңгейін байқатады, әсіресе олар ата-аналарымен және қандайда да бір 
дәрежеде  тәуелді  басқа  ересек  адамдармен  де  қарым-қатынас  жасағанда  мазасыздану  деңгейі 
жоғарылайды.  
И.  В.  Дубровина  [6]  лонгитюдтік  зерттеудің  мәліметтері  бойынша  9-шы  сынып  оқушыларында 
мазасыздықтың  деңгейі  7-8-сынып  оқушыларына  қарағанда  күрт  төмендейді,  алайда  10-сыныпта 
өзін-өзі бағалау мазасыздығыныңжоғарылауына байланысты қайта көтеріледі. 8-10-сыныптарда өзін-
өзі бағалау мазасыздығының жоғарылауы, бұл сыныптардың бітіруші болғанына байланысты болуы 
ықтимал.  Бозбалалардың  мазасыздану  дәрежесінде  және  тудырушы  факторлардың  сипаттамасында 
(сабақ  үлгерімі,  құрбыларының  арасындағы  орны,  өзін-өзі  бағалау  ерекшеліктері  және  т.б.) 
жеткіншектерге  қарағанда  жеке  және  жыныстық  айырмашылықтар  айқын  көрінеді.  Мазасыздық 
күйіне  байланысты  эксперименталдық,  эмпирикалық  және  теориялық  зерттеулерінің  көптігіне 
қарамастан, бұл ұғымның қазіргі әдебиеттегі тұжырымдамалық өңдеуі әлі де толық жетілдірілмеген. 
Х.  Ремшидт[7]  атап  өткендей,  өзін  өз  құрбыларымен  салыстыру  өзекті  болып  келеді,  өйткені 
қалыпты  өзгергіштіктің  диапазоны  белгісіз  болып  қала  береді.  Х.  Ремшидттің  айтуынша,  бұл 
мазасыздықты  тудырып,  үлкен  шиеленістерге  немесе  депрессиялық  жағдайларға,  тіпті  созылмалы 
невроздарға алып келуі мүмкін. Бұған ағзаның мезгілінен бұрын жыныстық жетілуі, дамудың тежелуі 
сияқты  атқарымдық  өзгерістер  жатады,  сонымен  қатар  жеткіншектерде  мазасыздықты  тудыратын 
себептерге  бозбалалық  безеулерді,  артық  немесе  жетіспейтін  салмақты,  бой  өсудің  тежелуін 
жатқызуға болады.   
Олар  психологиялық-әлеуметтік  және  мәдени-әлеуметтік  факторлардың  ықпалынан  (жыныстық 
тәрбие, нормалар, жеке психикалық даму, ересектердің үлгілері) мінез-құлықта әр түрлі байқалады: 
психоаффектілі,  яғни  белгілі  бір  серіктесіне  деген  махаббат  сезімі  мен  қатынастар  икемділігінің 
түрткісі ретінде, немесе психофункционалды – едәуір дәрежеде белгілі серіктесімен байланысты емес 
133 

Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Психология», № 4 (49), 2016 г. 
 
сексуалдық  қанағаттаныушылық  ретінде.  Алайда  бұл  жағдайда  жыныстық  ауытқулар  пайда  болуы 
мүмкін: қандай да бір себептер бойынша жетілудің жоқтығы, біресе сексуалдық құмарлық та, тиісті 
күйініштер  де  байқалмайды,  немесе  қажетті  психологиялық-әлеуметтік  (мәдени-әлеуметтік) 
факторлар  болмайды.  Жазалаулар  мен  шектеулер  басым  болған  жағдайларда  сексуалдық 
қажеттіліктер жойылып кетуі немесе толық дамымауы мүмкін. Бұл қалыпты даму мен психикалық 
күйзеліс пен мінез-құлықтың арасында өзіне-өзі сенімсіздік тудырып, өзін-өзі бағалауды төмендетіп 
және т.б. келіспеушілікке әкеледі.  
Мазасыздықтың  байқалуы  екі  нұсқада  жүретіндігін  айта  кету  қажет:  бұл  әр  түрлі  байқалатын, 
алайда тұлғаны бірдей кері бейімдейтін қорқыныш – ашу мен қорқыныш – қайғыру.  
Есею кезеңінде отбасы мен мектептің маңыздылығына назар аудару қажет. Өйткені жасөспірімдік 
кезең  «ересек  болып»  көріну  мен  ересек  адам  бола  алмаудың  арасындағы  қарама-қайшылықтар 
болып  табылады.  Бұл  тәуелсіздікке  ұмтылу  мен  ересектердің  нұсқауларына  бағыну  қажеттілігінің 
арсындағы  қарама-қайшылықтар.Жеткіншек  жастың  қиындықтары  қозудың  жоғырылығымен, 
ипохондриялық  реакциялармен,  аффектілікпен,  ренішке  тым  көңіл  бөлушілікпен,  үлкендерге 
қатысты  асқан  сыншылдық  көзқарастармен  байланысты  болып  келеді.  Егер  бұл  ерекшеліктер 
ескерілмесе, онда жасөспірімдердің адамгершілік дамуы мен мінез-құлықтарында тұрақты ауытқулар 
қалыптасуы мүмкін. Бұл жерде бала мен ата-аналардың арасындағы қатынастар аса маңызды болып 
табылады.  Жасөспірімдік  шақ  –  балалық  шақтан  ересек  жасына  ауыспалы  кезең.  Осы  кезде 
эмоционалдық  және  когнитивтік  салалардың  қалыптасуына  жағымсыз  әсер  ететін  көптеген 
шиеленістер  пайда  болады.  Референттік  топтың  рөлі  күшееді,  ол  еліктеуге  үлгі  ретіндегі  ата-
аналармен  байланыстың  бұзылуына  ықпал  етеді.  Ата-аналар  тарапынан  шектеулер  мен  тиымдар 
көбееді: отбасындағы жаңа өзгерістерге байланысты шиеленістер де артады. Экономиялық жағдайлар 
мазасыздықтың  орын  алуына  себеп  болуы  мүмкін:  себебі  жасөспірім  өзін  үнемі  тәуелді,  өздігінен 
шешім  қабылдай  алмайтын  адам  ретінде  сезінеді.  Жастар  мектептегі  білім  берудің  ұзақтығына 
байланысты  ұзақ  уақыт  бойы  ата-аналарынан  қаражат  жағынан  тәуелді  болады.  Мектептегі 
үлгерімнің  төмендігі  жанжалдардың  себебі  болуы  мүмкін.  Ата-аналар  мен  балалар  арасындағы 
тартысты  қатынастар  ұрпақтар  арасындағы  шиеленістерден  гөрі  өзгерген  экономиялық  жағдайлар 
мен технологиялық прогресске байланысты болып келеді.Аталған өзгерістердің алдында ата-аналар 
өздерін балалар сияқты сенімсіз және алаңдаулы сезінеді, ал бұл өз кезегінде мазасыздық пен шешім 
қабылдай алмаушылықты тудырады, ал олар болса жеке мінезді қалыптастырады. Ата-аналар үйімен 
қатар  мектеп  те  –  әлеуметтенудің  маңызды  бір  сатысы  болып  табылады.  Бозбалалық  шақтың 
қалыптасуы  жасерекшлік  дамудың  кезеңі  ретінде  мектептегі  жаппай  білім  беру  жүйесінің  пайда 
болумен тығыз байланысты.  
Мектептегі  шиеленістер  көбінесе  сабақ  үлгерімімен,  бейімделумен,  бедел  және  дербестілікпен 
байланысты болып келеді. Сабақ үлгеріміне қатысты қойылатын талаптарға байланысты шиеленістер 
мұғалімдермен  де  және  құрбылар  арасында  да  пайда  болады.  Мұғалімдерге  қатысты  наразылық, 
сабақ  оқуға  және  жетістіктерге  жетуге  қарсылық  та  туындауы  ықтимал.  Мұндай  мінез-құлық 
қабілетті балаларда да және сыни көзқарастағы жастарда да кездеседі. Олардың жетістіктерге жету 
талпыныстарыболашаққа  деген  жағымсыз  перспективалармен  ұштастады.  Құрбылар  арасындағы 
қатынастарда  бәсекелестіктің  негізінде  түрлі  шиеленістер  пайда  болуы  мүмкін.  Бұл  оқушылардың 
психологиялық-әлеуметтік  бейімделулеріне  және  сыныптың  тұтас  қоғам  ретінде  сақталуына  ықпал 
етеді. 
Бедел  және  дербестілік  саласындағы  жанжалдар  еркіндіктің  мектеп  ережелерімен  қыспаққа 
алынатындығымен шартталады. Жастар олардың дәлелденуін талап етеді, өздерінің үстінен орынсыз 
қамқорлықты сезінеді.     
Мазасыздық  –  бұл  тұлғаның  сәтсіз  тұстарының  субъективтік  көрінісі.  Кіші  және  үлкен 
жеткіншектер өздерінің айрықша ерекшеліктеріне ие және олар аса маңызды, алайда осы кезеңге тән 
жиі кездесетін қырлары жөнінде  айтуға  болады, психикалық дамудың  деңгейі  мен сипатына  қарай 
жеткіншектік – бірқатар кезеңнен тұратын балалық шақтың әдеттегі дәуірі. Олар, бір жағынан,өзіндік 
ерекшеліктерге  ие  бірнеше  кезеңдерден  тұрады,  екінші  жағынан  жеткіншек  –  ол  ересек  өмірдің 
табалдырығында тұрған жетіліп келе жатқан адам.  
Психикалық дамудың қол жеткізген деңгейі, жеткіншектің ұлғайған мүмкіндіктері оның бойында 
дербестілікке,  өзін-өзі  танытуға  деген  қажеттіліктерді  тудырады,  оның  құқықтарын,  әлеуеттік 
мүмкіндіктерін  ересектер  тарапынан  қабылдануын,  соның  ішінде,  қоғамдық  маңызды  істерге 
араласудықажет  етеді.  Осы  орайда,  ересектер  жеткіншектің  кішкентай  бала  емес  екендігін  ерекше 
134 

Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Психология» сериясы, № 4 (49), 2016 ж. 
 
көрсетеді  және  оларға  қойылатын  талаптарды  күшейте  келе,  кейде  дербестілік  құқығына,  өзін-өзі 
таныту  мүмкіндіктеріне  шектеу  қояды.Осыдан  түрлі  шиеленісті  жағдайлар,  реніштер  және 
наразылықтың алуан түрлі формалары пайда болады. 
Мазасыздық  күйі  –  бұл  жеткіншек  жастағы  дағдарыстың  салдары.  Ол  әр  түрлі  өтеді  және 
жеткіншек тұлғасының шырқын бұзып, өміріне жан-жақты әсер етеді. Бұл дағдарыстар ауытқу мінез-
құлқының және тұлғалық ауытқулардың, соның ішінде біз нақтырақ тоқталатын мазасыздықтардың 
көптеген түрлерінің себебі болуы мүмкін. 
Х.  Решмидттің  ойынша,  сәйкестілік  дағдарысын  баланың  өз  мәртебесінен  айырылғандыққа, 
биологиялық  мүмкіндіктердің  әлеуметтік  мүмкіндіктерге  сәйкес  келмеуіне,  өз  құзыретіне,  өз 
мәртебесіне деген сенімсіздікке, есейіп келе жатқан адамның ағзасындағы жүріп жатқан биологиялық 
күрт өзгерістерге оның тиісті жауабы ретінде қарастыруға болады.  
Сенімсіздік  пен  қорқыныштар  тән  мен  жанның  тұтастығынан  айырылу  қорқынышы  пайда 
болатындай  дәрежеге  жетуі  мүмкін.  Сондықтан  да  жеткіншектер  «көп  жағдайда  мінез-құлықтық 
ритуалдарын құрады». 
Д.  И.  Фельдштейн[8]өсіп  келе  жатқан  адамның  қоршаған  ортада  өзін-өзі  таныту  және  қарым-
қатынаста  өзін-өзі  көрсете  алу  қажеттілігімен  анықталатын  жеткіншектің  аса  маңызды  жаңа 
психикалық  күйінің  дифференциалдық  талдауын  бөліп  көрсеткен.Осының  барлығы  жеткіншектің 
дамуындағы  дағдарыстың  өзіндік  үш  кезеңін  белгілеуге  және  психикалық  тұрғыда  әр  түрлі 
жағдайларды мәндеп сипаттауға мүмкіндік береді. Бірінші деңгейді Д. И. Фельдштейн «жергілікті-
безерлі»  деп  атаған.  Ол  10-11  жастағы  жеткіншектің  талпыныстары  жеке  міндеттерді  орындау 
арқылы  оның  мәні  мен  маңыздылығын  ересектер  тарапынан  мойындалу  қажеттілігінен 
байқалатындығымен  сипатталады.  Сондықтан  ол  жергілікті  деп  аталады,  ал  безерлі  деп 
аталатындығы  онда  жағдаяттық-шартталған  эмоциялардың  басымды  болғандығынан.  Дербестілікке 
деген  эмоционалдық  әрленген  талпыныс  әр  балада  әр  түрлі  өтеді  және  бұл  мотивациялық 
құрылымдарда көрініс табады. 10-11 жастағы балаларға олардың есею фактісінің өзін мойындатуға 
тырысатындығы тән. 
Арнайы  ұйымдастырылған  жағдайлардағы  балалардың  қатынастары  мен  мінез-құлқының 
бағалауы  ересектерден  тек  белгілі  құқықтарды  түсінулеріне  қол  жеткізуді  ғана  қалағандықтан 
тұрмайды,  жеткіншектердің  дербестікке  ұмтылуы  кейде  олардың  маңыздылығын  сезінбесе  де 
әлеуметтік  құпталған  істердің,  нақты  міндеттердің  маңыздылығын  түсінгендікке  негізделеді.  Д.  И. 
Фельдштейн екінші деңгейді «құқық – маңызды» деп атаған. 12-13 жастағы жеткіншек белгілі істер 
жиынтығына,  шешімдерге  өзінің  қатысуымен  енді  қанағаттанбайды;  оның  бойында  қоғамдық 
мойындалу  қажеттілігі  ашыла  бастайды;  тек  қана  міндеттерді  меңгеру  ғана  емес,  сонымен  қатар 
отбасындағы, қоғамдағы құқықтарды меңгеруі жүзеге асады, «мен қалаймын», «мен жасай аламын» 
және  «мен  міндеттімін»  деген  деңгейдегі  есеюге  талпыныс  қалыптасады.  Үшінші  «сендіруші  – 
нақты» деңгейде, 14-15 жастағы жеткіншекте ересектер әлемінде қызмет етуге дайындығы дамиды, 
бұл өз мүмкіндіктерін көрсете алу, өзін көрсете білу талпыныстарын тудырады. Ол өзін-өзі анықтау, 
өзін-өзі реттеу қажеттілігін күшейте келе әлеуметтік қатыстылыққа әкеледі.   
Сонымен,  жеткіншектердің  психикалық  күйінің  (дербестілікке,  өзін-өзі  танытуға  деген 
қажеттіліктердің) басты көрсеткіштерінің бірінің өзгеруі негізінде  жеткіншектердің деңгейін зерттеу 
кіші  және  үлкен  жеткіншектерді  жай  ғана  қарастыруға  емес,  сонымен  қатар  олардың  деңгейлік 
дамуының  күрделі  динамикасын  ашуға  мүмкіндік  береді.  Жеткіншекті  сипаттаудағы  аса  маңызды 
тұсы болып, оның жаңа әлеуметтік позициясын – өзінің «Менін» сезінуі саналады. Бұл сезіну өзін-өзі 
бағалауда  да,  құрбыларымен  және  ересектермен  қарым-қатынастарында  да  жүзеге  асады.Өз 
тұлғасына  деген  үлкен  қызығушылық,  өзінің  тұлғалық  қасиеттерін  сезініп  бағалау  қажеттіліктері, 
шынайылықтан  мұндай  алшақтау  айқын  көрінетін  өзімшілдікпен,  эгоцентризммен  және  аутизммен 
қатар  жүреді  деп  санайтын  бірқатар  шетелдік  психологтармен  біржақты  түсіндірілген.  Сонымен 
қатар  жеткіншектің  өзін-өзі  бақылау,  өзін-өзі  бағалау,  өзін-өзі  таныту  және  өзін-өзі  жетілдірудегі 
сұраныстары жай ғана әуесқойлықтан және өзін-өзі тереңдетуге деген үстірт қызығушылықтан пайда 
болмайды және ол мақсатсыз өзін-өзі қазғылау емес, ол өзінің артықшылықтары мен кемшіліктерін 
талдауға  деген  моральдық  қажеттіліктерден,  өзінің  қылықтары  мен  мақсаттарында  не  дұрыс,  не 
бұрыс  екендігін  түсіну  талпынысынан,  не  нәрсеге  қол  жеткізіп,  неден  өзін  шектеу  керектігінен 
құралады.  Яғни  өзіне  деген  қызығушылық  тұлғаның  қасиеттері  ашылатын  өмірге  және  іс-әрекетке 
деген  сұраныстардан  пайда  болады.  Жеткіншек  жастағы  байқалатын  жалғыз  болуға  құштарлық, 
жалғыздыққа  деген  талпынысқа  еш  уақытта  тең  келмейді,  ол  ойлануға  және  ойларын  жинақтауға 
135 

Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Психология», № 4 (49), 2016 г. 
 
жағымды жағдайларды қажет ететін дұрыс ұйымдастырылған іс-әрекетті ғана білдіреді. Бұл кезеңде 
құрбылармен қарым-қатынас күрделенеді. 
Мектептегі  шиеленістер  түзетуді  талап  ететін  мінез-құлықтық  ауытқуларға  әкелуі  мүмкін, 
мысалы, «мектеп фобиясына», оның негізінде мектептен қорқыныш жатады; сабақтан қалғаны үшін 
келемеждеулер  мен  кемсітулерден  қорқыныш.  Сонымен  қатар,  ата-аналар  үйі  жеткіншектің  кері 
бейімделуіне  жағымды  фактор  және  себеп  болып  табылады.  Бұған  бірқатар  себептер  кіреді: 
қиындатылған  психикалық  жағдайлар  (отбасындағы  үйлесімділіктің  жоқтығы,  жиі  болатын  ұрыс-
керістер, шиеленістер және т.б.), ата-аналардың экономикалық жағдайы, білімі. Жеткіншектің дұрыс 
бейімделмеуінің себебі мектептен кетудің салдары болуы мүмкін.Мұндай жеткіншектерде тұлғалық 
ауытқулар мен әлеуметтік мінез-құлықтардағы кемшіліктер анықталады. Олардың бастамасы болып 
тұлғаның  қалыптасуындағы  ауытқулар,  көңіл-күйдің  төмен  болуы,  өзін-өзі  бағалаудың  төмендігі 
және өзіне деген сенімсіздік, мазасыздықтың жоғары болуы саналады. 
 
 
1.
 
Прихожан A.M. Тревожность у детей и подростков: психологическая природа и возрастная 
динамика. М.: Моск. Психолого-социальный институт, 2000. - 304с. 
2.
 
Божович Л.И.  Избранные  психологические  труды.  Проблемы  формирования  личности.  М.: 
Просвещение, 1995. - 352с. 
3.
 
Фрейд 3. Психоанализ и детские неврозы. СПб., 1997г. -125с 
4.
 
Хорни К. Собрание сочинений: В Зт. М., 1997. Т. 1. -495с. 
5.
 
Астапов В.М. Тревожные расстройства у детей. Классификация тревожных расстройств // 
Прикладная психология. 2002. -№2. -С.32-43. 
6.
 
Дубровина И.В. Особенности обучения и психического развития школьников 13-17 лет. - М., 
1988. 
7.
 
Ремшмид X. Подростковый и юношеский возраст. Проблемы становления личности. М., Мир, 
1994. 
8.
 
Фельдштейн Д.И.  Психологические  особенности  развития  личности  в  подростковом 
возрасте Вопросы психологии. 1988. 6. 31-41. 
 
Резюме 
Сауданбекова С.А.- магистрант КазНПУ имени Абая 
Особенности исследования тревожности в психолого-педагогической науке 
На  современном  этапе  одной  из  актуальных  проблем,  стоящих  перед  психологом-практиком,  является 
проблема  адекватной  постановки  заключения  об  уровне  как  общего  развития  личности,  так  и  развития 
отдельных личностных свойств и состояний. В связи с этим немаловажное практическое значение приобретает 
проблема исследования и диагностики тревожности. Но прежде чем, диагностировать тревожность следует все-
таки разобраться в понятиях тревоги и тревожности, а также их влиянии на развитие личности и деятельность 
человека. 
Ключевые слова: тревога, личность, страх, человек, подросток, психика, психология и педагогика будущее 
поведение. 
 
Summary 
Saudanbekova S.A.- Master student KazNPU named by Abai 
Features of research of anxiety in psychologist to pedagogical science 
At the present stage one of the most pressing problems facing the psychologist-practitioner, is the problem of an 
adequate statement of conclusions about the level of both the overall development of the individual and the 
development of individual personality traits and states. In this context of considerable practical importance is the 
problem of the study and diagnosis of anxiety. But before, diagnose anxiety should still understand the concepts of 
anxiety and anxiety, as well as their impact on the development of personality and human activities. 
Keywords: anxiety, personality, fear, person, teenager, psyche, psychology and pedagogy of future behavior. 
 
 
 
136 

Document Outline

  • МurzataevaА.К., KenzhebayevaТ.B. Study of readiness faculty members of higher educational institutions for introduction of inclusive education
  • Сауданбекова С.А. Психология және педагогика ғылымында мазасыздануды зерттеудің  ерекшеліктері........................................................................
  • Saudanbekova S.A. Features of research of anxiety in psychologist to pedagogical science
  • УДК 159.9
  • педагогтардың кәсіби күйреуінің алдын алу жолдары және психологиялық ерекшеліктері
  • Резюме
  • Резюме
    • Исследование проблемы подросткового общения и тревоности в психологической науке
      • Summary
  • The study of the problem of teenage communication and anxiety in psychological science
  • ТҰЛҒАНЫҢ КӘСІБИ ӨЗІН-ӨЗІ АНЫҚТАУ МЕН ӨЗІН-ӨЗІ БЕКІТУ ҮРДІСІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
  • Психологические особенности процесса профессионального самоопределения и самоутверждения личности
    • УДК 159.9:316735
    • Күйзеліс жағдайындаҒЫ психологиялық көмектің ерекшеліктері
    • Исабекова Т.Ш. – Абай атындағы ҚазҰПУ, «Тұлға психологиясы»
    • орталығының ғылыми қызметкері
    • Бұл мақалада депрессия жағдайында адамға психологиялық көмек көрсету мәселесі қарастырылады. Сонымен қатар күйзеліс, жабығу, торығу, стресс, агрессия сияқты ұғымдар соңында өзіне-өзі қол жұмсауға апаратындығы жайында да айтылады.
    • Түйін сөздер: депрессия, күйзеліс, жабығу, стресс, агрессия, өзіне-өзі қол жұмсау, психологиялық кеңес, психологиялық көмек, психотерапиялық килігу.
      • Депрессия – негізінен ауру түріне жатады. Оның үстіне «көңіл күйді түсірер сырқат» ретінде қарастырылады.
    • Ключевые слова: депрессия, отчаяние, грусть, стресс, агрессия, суицид, психологическое консультирование, психологическая помощь, психотерапевтическое вмешательство.
    • РУХАНИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫҢ ЖАСТАР ТӘРБИЕСІНДЕГІ РӨЛІ
    • МurzataevaА.К. – seniorlecturer in anatomy, physiology and defectology department
    • KenzhebayevaТ.B.–The Head of the Department of anatomy, physiology and defectology, Dr. PhD, Associate Professor Pavlodar State Pedagogical Institute, Pavlodar
  • УДК 159.9
  • ПСИХОЛОГИЯ ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМЫНДА МАЗАСЫЗДАНУДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


жүктеу 5.18 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет