Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады


(Курбанов А.Г.,  Мейирбекова Ж.А. Лексический состав современного казахского языка)



жүктеу 6.24 Kb.
Pdf просмотр
бет8/28
Дата09.01.2017
өлшемі6.24 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   28

(Курбанов А.Г.,  Мейирбекова Ж.А. Лексический состав современного казахского языка) 
 
SUMMARY 
This article touches upon the peculiarities and types of lexics of the Kazakh language. Impact of 
news and changes in social life on the language shows that change of lexis is  more sentimental and 
flexible. 
(Kurbanov A.G., Meyirbekova Zh.A. The Types of Lexics of Kazakh Language at Present) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

65 
 
 
УДК 370.7: 123.491 
А.С.КАРПЫКБАЕВА  
кандидат педагогических наук 
МКТУ им. А.Ясави 
 
М.К
.
ЖОЛДАСБАЕВА 
 
преподаватель МКТУ им. А.Ясави 
 
ПУТИ ФОРМИРОВАНИЯ  ОРФОЭПИЧЕСКИХ НАВЫКОВ У 
ШКОЛЬНИКОВ 
 
В  статье  дается  подробная  характеристика  процесса  формирования 
орфоэпических  навыков  у  школьников.  Акцентируется  внимание  на  том,  что 
навыки  –  это  автоматизированные  компоненты  сознательной  деятельности. 
При  этом  учитывается,  что  слово,  «автоматизированный»  означает  способ  
образования  навыка  как  действия,  вначале  основывающегося  на  сознательном 
применении  определённых  правил  и  лишь  затем  в  процессе  упражнений 
подвергающегося  автоматизации.  Подчеркивается,  что  нужно  обратить 
внимание  на  следующее  обстоятельство:  автоматизированный  навык 
позволяет на каждом шагу, в частности при затруднениях, вновь становиться 
сознательным.  Таким  образом,  навыки  формируются   на  базе  умений,  т.е. 
умения по мере автоматизации становятся навыками. Умения, в свою очередь, 
связаны с усвоением знаний и их применением на практике, т.е. в устной речи.  
 
Ключевые  слова:  язык,  процесс,  психология,  педагогика,  навык,  умение, 
орфоэпия,  произношение,  звук,  слово,  кодификация,  автоматизация,  действие, 
речь, упражнение, контроль.  
      
 
Развитие речи - большая и сложная область методики языка. 
Правильность речи  - это фундамент языковой культуры. Без нее нет ни 
литературного мастерства, ни искусства живого и письменного слова. 
Безусловно,  каждый  учитель-словесник  стремится  воспитать  в  своих 
учениках умение правильно, логично, последовательно излагать свои мысли 
в связной форме; каждый желает развить живой дар слова у детей. Не было 
ни  одного  заметного  в  истории  методики  педагога,  ученого,  который 
оставался бы равнодушным к вопросам развития речи. 
Развитие  речевой  культуры,  как  происходит  процесс  порождения 
восприятия  высказывания  интересовало  и других  русских  ученых:  Ожегова, 
Виноградова, академика Щербу, Пешковского и других. Их труды помогают 
сохранить  важнейшую  закономерность  культуры  языка  и  мышления, 
значение  культуры  речевого  поведения  в  жизни,  формирование  чувства 
уместности высказывания. 
Речевая культура - один из компонентов общей культуры человека. Она 
требует постоянного совершенствования. В основе культуры речи лежит  
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

66 
 
существующее в сознании человека представление  о «речевом идеале»,  
образце,  в  соответствии  с   которым   должна   строиться   правильная  речь. 
Правильная с точки зрения ее соответствия современным языковым нормам. 
Основной  задачей  культуры  речи  является  кодификация  языка,  т.е. 
официальное  признание  и  описание  норм  в  грамматиках,  словарях, 
справочниках.  И  пока  словарь  или  грамматика  отмечают  ту  или  иную  форму, 
только  она  считается  верной.  Любые  отклонения  от  нормы  являются  речевой 
ошибкой.  Орфоэпические  нормы  фиксируются  в  орфоэпических  словарях  и  на 
них  учитель  должен  опираться  в  своей  работе  по  формированию  правильных 
произносительных норм. 
В  учебном  процессе  обеспечивается  ускоренный  темп  познания  явлений 
действительности.  Процесс  обучения  строится  с  учетом  возрастных 
особенностей  учащихся,  в  связи  с  чем  соответственно  изменяются  формы  и 
методы  познавательной  деятельности.  Многие  виды  знаний  приобретаются 
учащимися не путём созерцания изучаемых объектов, а опосредованным путем, 
т.е.  через  рассказ  учителя,  описания,  различную  информацию.  Русский  язык  – 
один  из  самых  трудных  школьных  предметов  в  казахской  школе.  Это  сложная 
школьная  дисциплина,  требующая  большого  труда,  источник  бесчисленных 
неудач и огорчений. Чтобы хорошо усваивать правила русского языка и быстро и 
точно  применять  их,  школьник  должен  овладеть  целым  рядом  общих  умений  и 
навыков.  В  педагогической  психологии, общей  дидактике  и  частных методиках 
много  внимания  уделяется  проблемам  формирования  у  учащихся  навыков  и 
умений.  В связи с требованиями подготовки детей к труду, к жизни, к активному 
участию  в  ней  этот  вопрос  в  современной  школе  приобретает  особую 
актуальность [1].  
Что  же  называется  навыком?  Навыки  –  автоматизированные  компоненты 
деятельности,  которые  входят  в  ту  или  иную  целенаправленную  активность 
человека как средство достижения этой деятельности. По мере выработки навыка 
лишние  движения  и  операции  устраняются,  отдельные  операции  и  движения 
сливаются  в  одно  сложное  действие,  сознание  все  больше  направляется  не  на 
способы  действия,  а  переносится  на  его  результаты,  операции  (двигательные, 
интеллектуальные) 
начинают 
осуществляться 
быстрее, 
улучшается 
самоконтроль.  
Особой  разновидностью  речевого  навыка  является  орфоэпический  навык. 
Орфоэпический  навык  –  это  навык  устной  речи.  Когда  человек   произносит 
слово, он задумывается над содержанием того, о чём говорит, а не над правилом 
произношения  каждого  слова.  Актуально  осознает  то,  что  находится  в  светлой 
точке 
сознания, 
т.е. 
является 
целью 
деятельности. 
Говоря 
о 
психофизиологической природе орфоэпического навыка, нужно иметь в виду не 
только  слуховые  ощущения  и  представления,  но  и  и  речедвигательные 
(артикуляционные).  Говорящий  всегда  отправляется  от  слышимого  слова, 
различает  в  нем  основные  звуки  (фонемы),  правильно  их  произносит,  и  это  в 
значительной мере обеспечивает правильный графический образ слова. То есть, 
если  ученик  хорошо  слышит  слово,  то  и  правильно  его  пишет.  Собственное 
произнесение слова  учеником  помогает  пишущему:  проясняет  звуко-буквенный 
состав слова, регулирует процесс записи, содействует самопроверке написанного 
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

67 
 
[2].  Создавая  текст,  мы  начинаем  сознавать   орфоэпическую  форму   того или  
иного  слова,  когда  затрудняемся  его  произносить.  При  этом  сознательно 
проконтролировать  можно  только  то,  что  первоначально  формировалось  как 
целенаправленные  способы  действия  с  данным  материалом.  Возможность 
контролировать  как  раз  и  отличает  сознательно  сформированные  операции  от 
операций,  возникших  путём  «прилаживания»   действия  к  определённым 
образцам. Обратимся для простого доказательства к принципу из другой области. 
Навык ходьбы осваивают без каких бы то ни было теоретических оснований. Но 
если  спортсмен,  занимающийся  спортивной  ходьбой,  захочет  улучшить  свои 
показания,  ему  понадобится  тщательно  проанализировать  все  операции, 
входящие  в  действие  ходьбы.  То  же  следует  сказать  о  методах 
совершенствования  навыков  правильного  произношения.  Нельзя  забывать  о 
возможности становления на чувственной, интуитивной основе. В одних и тех же 
условиях:  в  одном  классе,  у  одного  учителя,  при  примерно  одинаковом  уровне 
развития  –  дети  достигают  разных  результатов.  Разве  можно  отрицать  так 
называемую  природную  грамотность  некоторых  учащихся?  Им  достаточно 
однажды  услышать  слово  или  один  раз  почувствовать  его  в  движении  руки 
(прописать),  чтобы  никогда  не  допускать  ошибок  в  этом  слове.  Автоматизация 
действия,  понимаемая  как  отсутствие  преднамеренности  и  сознательности  при 
его  выполнении,  не  означает  невозможности  при  определённых  условиях  и  в 
случае  необходимости  вновь  сделать  его  сознательным.  Это  положение 
полностью  относится  к  орфоэпическому  навыку.  Орфоэпические  действия  
автоматизируются  медленно.  Время  автоматизации  зависит  от  сложности  
правила  правильного  произношения.  Автоматизация  сознательных  действий 
включает:  во-первых,  постепенное  уменьшение  роли  осознавания  своих 
действий, 
во-вторых, 
свёртывание 
умственных 
операций 
за 
счёт 
обосновывающих,  а  затем  и  оперативных  суждений,  в-третьих,  объединение  и 
обобщение  частных  действий  в  более  крупные  действия,  в-четвертых, 
усовершенствование  приёмов  выполнения  действий,  отбор  более  рациональных 
способов решения орфографических задач и в конце концов автоматизирование 
действий,  при  котором  учащиеся  пишут  по  правилу,  не  осознавая  самого 
правила, т.е. без всяких рассуждений [2, 99 с.].  
        Как  уже  было  сказано,  навыки  –  это  автоматизированные  компоненты 
сознательной  деятельности.  При  этом  нужно  учитывать,  что  слово, 
«автоматизированный»  означает  способ   образования  навыка  как  действия, 
вначале основывающегося на сознательном применении определённых правил и 
лишь затем в процессе упражнений подвергающегося автоматизации. Важно еще 
обратить  внимание  на  следующее  обстоятельство:  автоматизированный  навык 
позволяет  на  каждом  шагу,  в  частности  при  затруднениях,  вновь  становиться 
сознательным.  Навыки  формируются   на  базе  умений,  т.е.  умения  по  мере 
автоматизации становятся навыками. Умения в свою очередь связаны с усвоение 
знаний и их применением на практике, т.е. в устной речи.  
Условия, необходимые для формирования орфоэпических навыков, таковы:  
- высокий научный уровень преподавания орфоэпии;  
-  связь  между  формирование  орфоэпических  навыков  и  развитием  речи; 
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

68 
 
знание орфоэпических правил;  
- упражнения, отрабатывающие умения применять орфоэпическое правило.  
Причём  следует  подчеркнуть,  что  упражнения  и  правильно  понятая 
тренировка  – это не повторение одного и того же первично произведённого 
движения  или  действия,  а  повторное  разрешение  одной  и  той  же  задачи,  в 
процессе  которой  первоначально  движение  (действие)  совершенствуется  и 
качественно видоизменяется [3].  
Как  формируются  навыки?  Как  организовать  быстрое,  безошибочное  и 
прочное овладение учащимися навыками? Умения и навыки формируются на 
основе выполнения определенной системы упражнений, совершенствуются и 
закрепляются  в  процессе  творческого  их  применения  в  изменяющихся 
ситуациях.  Что  же  следует  понимать  под  термином  «упражнение»?  В 
психологии упражнением называют многократное выполнение определённых 
действий  или  видов  деятельности,  имеющее  целью  их  основание, 
опирающееся на понимание и сопровождающееся сознательным контролем и 
корректировкой.  В  этом  определении  подчёркивается  целенаправленность 
упражнений,  которые  осуществляются  на  основе  понимания  и  тщательно 
продуманного  педагогического  руководства.  Стихийное,  неуправляемое 
повторение  действий  может  не  привести  к  их  усовершенствованию  или 
приведёт к механической тренировке в применении действий в стандартных 
условиях. 
Педагогическое 
руководство 
упражнениями 
учащихся 
предполагает  применение  определённой  методики  занятий  и  научно 
обоснованных  пособий  и  руководств  для  учащихся.  Сначала  учащиеся 
неуверенно  владеют  изучаемыми  действиями,  при  затруднении  пытаются  
вспомнить  соответствующее  правило.  По  мере  совершенствования  действия 
потребность  в  припоминании  правила  или  способа  отпадает.  Постепенно 
действия  автоматизируются,  переходят  в  навык.   Внимание  учащихся  при 
этом  переключается  на  процесс  получения  необходимого  результата  и  на 
качество  выполнения  действия  или  операции.  При  этом  контроль  человека 
над  автоматизированным  действием  никогда  не  прекращается.  Например, 
ученик  автоматически  повторяет  слова,  которые  диктует  учитель.  Ему  не 
приходится  вспоминать  правила,  как  произносить  отдельные  буквы.  Но  как 
только  при  чтении  встречается  труднопроизносимое  слово,  в  процесс  
включается память, мышление и другие психологические процессы.  
Осуществляя функцию «скрытого контроля», сознание как бы находится 
всегда  в  резерве»,  включаясь  тогда,  когда  выполнение  автоматизированных 
действий  наталкивается  на  какие-то  препятствия,  немедленно  включается 
«главный  контролер»  –  человеческое  сознание.  Оно  осуществляет  анализ 
затруднений  и  определяет  путь  преодоления  препятствий.  В  результате 
такого 
контроля 
и 
устранения 
затруднения 
функционирование 
выработанного навыка продолжается. 
 
 Показателями 
успешного 
формирования 
навыка 
являются: 
увеличивающаяся быстрота выполнения отрабатываемых движений;  
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

69 
 
повышение  их  качества,  точности,  согласованности;  падение  физического  и 
нервного напряжения у самого работающего человека. Нетрудно  вспомнить, 
что  взрослый,  обучая  ребенка  писать,  прыгать,  играть  на рояле, не только  
показывает ему образец автоматизируемого действия. Учитель объясняет, как 
его  надо  воспроизвести,  какие  ошибки  и  почему  допустил  ученик,  находит 
средства  побудить  ребенка  к  новой  пробе.  Давая  оценку  выполненного 
действия  и  приложенного  учеником  старания,  приводит  обоснование 
высказанного им оценочного суждения. Одним словом, в процессе выработки 
навыка  у  человека  огромную  роль  играет  речь  и  те  меры  социального 
воздействия  людей  друг  на  друга,  которые  связаны  с  многообразными 
формами  межлюдского  общения.  Следует  особо  подчеркнуть  важное 
значение в выработке навыка осознания ребёнком цели автоматизированных 
действий и его собственное желание овладеть соответствующим навыком.  
 
ЛИТЕРАТУРА 
1.
 
 Селевко  Г.К.  Современные  образовательные  технологии.   –  М.:  Народное 
образование, 1998. – 256 с.  
2.
 
 Ипполитова Н.А. Русский язык и культура речи: учебник. / Н.А. Ипполитова, 
О.Ю. Князева, М.Р. Савова. – М.: Проспект, 2007. – 439 с. 
3.
 
 Горбачевич  К.С.  Нормы  современного  русского  литературного  языка.  –  М.: 
Просвещение, 1987. – 240 с. 
 
ТҮЙІНДЕМЕ 
Бұл  мақалада  орфоэпиялық  дағдыларды  мектеп  оқушыларында  қалыптастыру  жолдары 
көрсетілген.  
(Қарпықбаева 
А.С., 
Жолдасбаева 
М.К. 
Орфоэпиялық 
дағдыларды 
мектеп 
оқушыларында қалыптастыру жолдары) 
 
SUMMARY 
         This article describes ways of formation of pronunciation skills among school children. 
(Karpikbayeva A.S., Joldasbayeva M.K. Ways of Forming Pronunciation Skills Among School 
Children) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

70 
 
 
ӘОЖ 419.992 71: 405 
Ш.НҰРМЫШЕВА 
№23 жалпы орта мектебінің мұғалімі 
 
ҚАЗАН ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ  
ЛЕКСИКАЛЫҚ БІРЛІКТЕР 
 
 «Қазан»  және  оның  түрлеріне  байланысты  лексика  деп  аталатын  бұл 
мақаладағы  ғылыми  материалдар  филолог-студенттерге,  магистрлер  мен 
доктаранттарға,  сондай-ақ,  туған  тілінің  этимологиясын,  семантикасын, 
тарихи  даму  жолдарын  білуге  талпынатын  көпшілік  қауымға  арналған. 
Ғылыми  мақалада  тарихшылар  мен  этнографтарға  да  құнды  болып 
табылатын  ғылыми  деректер  мол,  өйткені  қазақ  халқының  мәдени-рухани 
тұрмысында  қазан  сөзінен  туындаған  мақал-мәтелдер,  фразеологизмдер, 
антропонимдер, топонимдер мол ұшырасады. 
 
Кілт сөздер: қазан, газан, қазған, авхат қазан, елим қазан, патило қазан. 
 
Қазан – тамақ пісіру немесе су қайнату үшін мыстан, шойыннан істелген 
ыдыс атауы. 
Қазан ежелгі, тарихи сөз ретінде жазба ескерткіштер тілінде қазан [1, 418 
б.], қазан [1, 443 б.], казан [1, 210 б.], газан [1, 241 б.], қазан [1, 17 б.], қазған 
[1, 96 б.] тұлғаларында қолданылған. 
Кейінгі кездегі сөздіктерде қазан, қазған тұлғасында кездеседі [2]. 
Қазіргі  түркі  тілдерінде:  қазақ:  қазан;  ұйғыр:  қазан;  қарақалпақ:  қазан
қырғыз: казан; түркімен тілінде газан тұлғасында қолданылады.  
С.Ибрагимов өзінің «Фергона шевасининг Касб-Хунар лексикасы» атты 
еңбегінде жасалуы мен қолданылуына қарай авхат қазон, хаммом қазон, туй 
қазон, елим қазон, патило қазон, кир қазон, жасалу ерекшеліктеріне қарай екі 
құлақты  қазан,  үш  құлақты  қазан,  төрт  құлақты  қазан,  тайпақ  қазан 
сияқты түрлерін атап өтеді. Өзбек тілінде қазанның сыйымдылық мөлшеріне 
байланысты  дошқозон,  туй  қозон,  төрттилик  қазон,  чайраки  қазон,  ярим 
чаураклик қазон (жарым ширектік қазан), хиштоқи қазон, шиш қазон – алты 
қадақ күріш кететін қазан, чакса қазон – 14 қадақ күріш сыятын қазан сияқты 
түрлері қолданылады. 
Көлемі  үлкен  той,  жиын  қазандары  Орта  Азия  түркі  тілдерінде 
төмендегідей аталады: қазақ: қара қазан, тайқазан; өзбек: дошқазон, махалла 
қазон;  ұйғыр:  баш  қазан;  түркімен:  улы  гара  газан,  пайыз  газан  сияқты 
атаулары  бар.  Қырғыз  тілінде  қазан  сөзінің  негізгі  мағынасынан  басқа  қара 
қазан, ташқазан сияқты ойын түрлері бар. 
Қазан  атауы  басқа  үй  бұйымдарының  атауларымен  тіркесіп келіп, жаңа 
мағынаға ие
 
болған:
 қазақ: 
қазан-аяқ,
 
қазан-ошақ,
 қазан 
жаппа (тамақ атауы); 
өзбек:  қозон-товақ  –  ыдыс-аяқ;  ұйғыр:  қазан-қомуш,  қазан-айнақ  –  қасық 
мағынасында қолданылады.  
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

71 
 
 
Қазан сөзі ас, аш сөздерімен бірігіп, тіркесіп келіп, адамның немесе тірі 
жануарлардың  ас  қорыту  мүшесінің  атауы  ретінде  қолданылады:  асқазан 
(қазақша),  ошқозон  (өзбекше),  аш  қазан  (ұйғырша),  аш  газан  (түркіменше), 
т.б. 
Орта  Азия  түркі  тілдерінде  қазан  сөзі  мақал-мәтелдер  мен  қанатты 
сөздерге  негіз  болып,  бейнелілік  қызмет  атқарады:  қазақ  тілінде:  жабулы 
қазан  жабулы  күйінде  қалды.  Азансыз  молда  болса  да,  қазансыз  қатын 
болмас.  Қарның  ашса  қазан  ас,  ет  болмаса,  сазан  ас  (осындағы  қазан  ас 
тіркесі  метонимиялық  қызмет  атқарып  тұр),  өзбек  тілінде:  қозонға  яқин 
юрсанг қороси юқар, емонга яқин юрнанг балоси юкар, ұйғыр тілінде: Шундоқ 
қазанға  шундок  чөмүч,  Қазанға  нима  салсаң  чумишкиму  шу  чикуду,  Қазан 
алсаң  чекип  ал,  хатун  алсаң,  бекип  ал,  Нәгә  барсаң  қазанның  күлиги  төрт
қырғыз  тілінде:  Казанга  жақын  жүрсө,  көөсу  жугат;  Элуу  жылда  эл 
жаңырат,  жуз  жылда  қазан,  қазақта:  елу  жылда  ел  жаңа,  жүз  жылда 
қазан,  Қазаншының  еркі  бар,  қайдан  құлақ  шығарса,  қарақалпақ  тілінде 
осыған  ұқсас  «Қозончининг  эрки  бор,  қайдан  қүлөк  шығарса»  деген  мәтел 
бар, аталған мәтел өзбек тілінде: козончининг эрки бор, қайдан қүлоқ чикарса
түркімен  тілінде  газани  газан атарсын,  одуни  йығнан яқсын,  Галның газани 
гайнамаз,  гайнаса  да  гоялмаз  (Сараңның  қазаны  қайнамас,  қайнаса  да 
құйылмас). 
Қазан сөзі түркі тілдерінде ауыспалы мағынада да мол жұмсалады. Қазақ 
тілінде:  Қазан  асты,  қазан  көтерді  –  тамақ  пісірді;  Қазан  асып,  қымыз 
әкелмейсіңдер  ме?;  өзбек  тілінде:  асмоқ,  қайномоқ  етістіктерінің  көмегімен 
қазон осмоқ формасында ыстық тамақ пісірмек мағынасында қолданылады. 
Қазан  сөзі  қазақ  тілінде  басқа  түркі  тілдеріне  қарағанда  өте  кең 
қолданыста болады. Еңбек қазаны қайнады – халық еңбекке құлшына кірісті; 
Еңбек қазанында қайнады – еңбекпен шынықты, жетілді;  Ешкімнің қазанын 
сындырған  жоқ  –  біреудің  арасына  жамандық  қылмаған,  жанжалдасып 
араздаспаған,  ұрыспаған;  Қазан  аузынан  бөліп  ішті  –  тамақты  бөліп  ішті, 
ортақтасты; Қазан бұзар – бұзық, тентек, басбұзар; Қазан құлағын ұстады – 
қызметте  болды,  дүниенің  басында  отырды;  Қазан  күн  көрді  –  біреудің 
несібесінен күн көрді; Қазаны басқа – бөлек үй, енші алды, дербес отбасылы; 
Қазаны  майланды  –  бала-шағасы  тойып  тамақ  ішті,  қазанына  береке  кірді; 
Қазаны  оттан  түспейді  –  қонақжай,  берекелі  отбасы;  Қайнаған  қазаны 
бауырына төгілгір – қарғыс, лағнет айту; Қара қазан – қасиетті қазан, көптен 
бері берекелі қазан; Қу қазан – үйінен тамақ бермейтін сараң отбасы; Қырық 
қазанның құлағын тістеген (адам) – қыдырымпаз, ел аралап әр үйден тамақ 
ішетін адам; Орта қазан – адамдар бірігіп тамақ ішетін жер; Өмір қазаны – 
күнделікті  тұрмыс  [3].  Қырғыз  тілінде  де  қазан  сөзінен  туындайтын 
лексикалық  бірліктер  мен  қолданыстар  мол  кездеседі.  Жол  қазаны  –  жолға 
алып жүретін кішкене қазан; Жөн қазандай башы бар, жатқан иттей қашы 
бар [4]; Қазан ас, қазан қарма – тамақ ас; Өз алдынча қазан асты – дербес  
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

72 
 
отау  құрды,  енші  алды;  бир  қазандын  ас  ичет  –  отбасы  бір;  Казан  очогун 
артына кеткен бекен – үйінен тамақ бермейтін сараң адам; Қуу қазан – кембағал, 
  
кедей  адам,  ал  қазақта  қу  қазан  –  үйінен  тамақ  бермейтін  сараң  адам;  Қызыл 
қазан  –  дала  қосындағы  ортақ,  көпшілікке  тамақ  беретін  қазан.  Қазаны  оттан 
түсиуп  қалды  –  бәлеге  душар  болған  отбасы;  Казанын  сууга  салып  коюптур  – 
үйінде  тамақ  істемейтін  адам;  Казаны  майлуу  –  меймандос  адам,  отбасы; 
Катындан  қазан  талашкан  –  әйелдің  жұмысына  орынсыз  араласқан  еркек. 
Қазақта мұндайды қазанға қарайды – дейді; Қазан аштуу – бай, тоқ адам; Кара 
казан  –  доппен  ойнайтын ұлттық  спорт  түрі;  қазақта  азан-қазан  болды  деп,  аяқ 
астынан  шыққан  жанжал,  дау  шығып,  даурығып  айқайласу  [5].  Қазақ  тілінде 
қазан-аяқ, аяқ-табақ ыдыс-аяқтың жалпы атауы ретінде қолданылады [6, 20 б.]. 
Орта  Азия  аймағындағы  түркі  тілдерінде  қазан  сөзіне  сөз  тудыратын 
аффикстер  қосылып,  жаңа  сөздер  жасалады:  Қазақ:  қазанша,  өзбек:  қазонча
ұйғыр:  қазанчә,  түркімен:  газанча,  газанжык  кішкене  қазан  ұғымын  береді. 
Қазан  сөзіне  –шы  аффиксі  қосылу  арқылы  қазан  жасайтын  ұста,  мамандық 
атауын білдіреді: қазақ: қазаншыҚазаншының еркі бар, қайдан құлақ шығарса
өзбек:  қозончи,  қырғыз:  қазанчы,  т.б.  Қырғыз,  қарақалпақ  тілдерінде  бұл  сөздің 
мамандық  иесі  деген  мағынадан  басқа  аспаз,  асхана қызметкері  деген  қосымша 
мағынасы бар, қырғыз тілінде осы сөздің  қазанкеш деген синонимдес варианты 
бар. 
Қазан сөзі бір есімімен бірігіп, түркі тілдерінде құс атауын білдіреді: қазақ: 
бірқазан,  өзбек:  бирқозон,  ұйғыр:  бирқазан,  қырғыз:  бир  қазан,  түркімен: 
бирғазан, т.б. 
Қазанқап  қазақ  тілінде  түпнұсқада  біріккен  сөз  ретінде  қолданылса  осы 
форма  қырғыз  тілінде  қазан+бақ  болып  метатеза  процесімен  өзгеріске  түскен. 
Қазақ тіліндегі қазанқап киіз үйлерді бір жерден екінші жерге көшіргенде қазан 
салып  қоюға  арналған  киізден  жасалып,  сырты  түрлі  түсті  жіптермен 
өрнектелген қап түрі [7, 16 б.], қырғыз тіліндегі қазанбақ ағаштан жасалған ыдыс 
түрі  [7,  504  б.].  Қазақ  тіліндегі  қазан  құйрық,  қырғыз  тіліндегі  қазан  құйрық 
қазандай үлкен қойдың құйрығы мағынасында қолданылады. Қазақ тілінде өкпесі 
қара  қазандай  деген  фразеологизм  мен  қырғыз  тіліндегі  өпкөсу  қазанбактай 
болду  деген  тұрақты  сөз  тіркесі  бір  нәрсеге  қатты  ренжіген,  қатты  қапа  болған 
адамға қаратылып айтылады [8, 504 б.]. 
Жоғарыдағы  мысалдардан  басқа  да  қазан  сөзіне  әр  түрлі  аффикстер 
қосылып, жаңа мағына беретін бірліктер пайда болады. Ұйғыр тіліндегі қазанчук 
– балықтың кішкентай шабағы ұғымын білдіреді. Қазақ тіліндегі қазан сөзі –дай 
аффиксімен  қосылып  төмендегідей  мағына  береді.  1.  Қазан  сияқты  домалақ 
жұмыр  жер;  2.  Үлкен,  дәу  мағынасында;  3.    Басы  қара  қазандай  болды  деген 
тіркесте  –  көп  ойлап  басы  қатты;  4.  Бөркі қазандай болды  –  бір көтеріліп  қалу, 
мәз  болу,  риза  болу;  5.  Қазандай  қайнады  –  опыр-топыр  боп,  бірі  кіріп,  бірі 
шығып,  абыр-сабыр  болды,  қазандатқыр  –  қарғыс  сөз  мағынасында 
қолданылады.  Өзбек  тілінде  қазан  кебаб,  қазақ  тілінде  қазанжаппай  деген  нан 
түрі бар [9, 16 б.]. 
Қазан    сөзі    түркі    тілдерінде    қала,  жер-су,    атауларына  да    қойылады. 
Татарстанның  астанасы  Қазан  деп  аталса,  Өзбекстанның  Бұқара  облысында 
Қазан деген ауыл бар.  
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

73 
 
Қазан сөзінің этимологиясы туралы В.Г.Егоров қазу, қазған шұңқыр сияқты 
ұқсатудан   шыққан   деген   тұжырым   айтады  [9, 58 б.].  Қазан  сөзіне  –ған
  
аффиксінің  қосылуы  арқылы  қазған  ›  қаз(ғ)  ан  =  қазан  тұлғасында  қалыптасты 
деген  негіз  бар,  ал  өзбек  тіліндегі  дошқозон  сөзі  этимологиялық  жақтан  до  – 
парсы  тілінде  үшкен  аш  –  ас,  тамақ,  қазан  сөзінен  жасалғандығын  байқауға 
болады, демек аталған сөз үлкен ас (пісіретін) қазан деген мағынада шыққан [9, 
249 б.]. Тай қазан туралы И.Исмаилов тай сыятын қазан десе, Әбіласанов өзінің 
«Көне  жазудың  құпиясы»  еңбегінде  жай  –тәңірдің  лақап  аты,  тәңірге  ас  берген 
қазан деп тұжырым жасайды. Өзбек тілінде кішкентай қазанды декча деп атайды. 
Мұны  Будагов  сөздігінде  парсыша  сапал  қазан  деген  сөзден  алынғандығы 
айтылады  [9,  77  б.].  Декча  сөзі  өзбек  тілінің  Ташкент,  Уйчи  шеваларында 
қазанша,  қырғыз  тілінің  Зомин  сөйленісінде  декче  –  кішкентай  мағыналарында 
қолданылады [9.287]. Өзбек тілі шеваларында қазан мағынасында қолданылатын 
потила  сөзі  бар.  Потила  сөзін  патил  деген  үлкен  мыс  қазан  ұғымын  беретін 
парсы  тілінен алынған  деген  пікір айтады  [9, 85  б.].  М.Қашқари  сөздігінде мыс 
қазан  чозин  ашич  деген  тұлғада  қолданылған  [7,  249  б.].  Чозин  сөзі  з  мен  й 
дыбысының ауысуының, алмасуының нәтижесінде шойын тұлғасына ауысқан [8, 
169 б.]. 
Шойын сөзінің фонетикалық өзгеріске түскен нұсқасымен түркімен тілінде 
чоюн  газон,  ұйғыр  тілінің  қүмул  сөйленісінде  (шевасында)  чайун,  чугун 
фонетикалық нұсқалары қазан сөзі мағынасында жұмсалады. 
Қақпақ  (тувақ)  –  қазанның  қақпағы.  Түркі  тілдерінде  қақпақ  сөзі  қақпақ 
тувақ деген екі синонимдес сөздер арқылы айтылады. М.Қашқаридің ІІІ томында 
той ашич тұлғасында қолданылса, І томында қапғақ тұлғасында ұшырасады [7, 
249 б.]. Қазіргі қазақ тілінде М.Қашқари сөздігіндегі қапғақ – метатезаға ұшырап 
қақпақ, түркімен тілінде к-г дыбыс алмасуы арқылы гапақ, (қ) дыбысының түсуі 
арқылы  гапақ  тұлғасында  қалыптасқандығын  байқауға  болады,  ал  өзбек  тілінің 
Шахрисәбз  шевасында  (сөйленісінде)  қапқағ  тұлғасында  қолданылады.  Қақпақ 
сөзі  өзбек  тілінде  тувоқ,  ұйғыр  тілінде  тувақ,  өзбек  тілінің  Түркістан 
сөйленісінде  тувәк  –  тандырдың  аузын  жабатын  лайдан  жасалған  қақпақ 
ұғымында  қолданылады.  Бұлардан  басқа  қақпақ  сөзі  өзбек  тілінің  Бұхара, 
Қашқадария сөйленістерінде (шеваларында) сарпош, Паркент сөйленісінде тизоқ 
[8,  257  б.],  ұйғыр  тілінің  Хотан  сөйленісінде  тулғақ  [9,  161  б.],  Курля 
сөйленісінде  тувақ  [9,  162  б.]  тұлғасында  қолданылады.  Қырғыз  тілінде  тубак 
сөзі  қазан  қақпағы  ұғымынан  басқа  жалпы  үй  ыдыстарының  қақпағы  деген 
ұғымды  да  білдіреді.  Өзбек  тілінде  қақпақ,  қапғақ  деген  сөздер  жалпы  аузы 
жабылатын  ыдыстардың  ашылып-жабылып  тұратын  бөлігі  мағынасында 
қолданылады. 
Таба  –  қуыратын,  пісіретін  тағам  түрлерін  пісіретін,  жабатын  кейде 
ұстайтыны бар ыдыс түрі. Тарихи жазба ескерткіштерде тава [9, 251 б.], това [9, 
610 б.], таво [9, 327 б.] сияқты фонетикалық нұсқаларда ұшырасады. Аймақтағы 
түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ, қырғыз тілдерінде таба, өзбек тілінде това
ұйғыр  тілінде  тава,  қарақалпақ,  түркімен  тілдерінде  қазақ  тіліндегідей  таба 
тұлғасында қолданылады. Парсы тілінде таве тұлғасында айтылады [8, 104 б.]. 
Көне  жазба  ескерткіштерде  таба  сөзі  сач  [6,  479  б.],  сач  [7,  161  б.],  сач  – 
темір таба [8, 111 б.], сач (сковород) тұлғасында кездеседі. Түркі тілдерінің  
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

74 
 
ішінде  көне  түркілік  сач  сөзі  қазіргі  тілінде  ғана  сач  –  тава  мағынасын  беріп, 
байырғы   тұлғасын  сақтаған [7, 569 б.].   Таба   сөзі   мағынасында   Аттухфа
  
ескерткішінде қовурлуқ сөзі қолданылған. Таба сөзі қарақалпақ тілінде бақырғыш 
[9, 81 б], өзбек тілінің Түрк-қалтатай сөйленісінде (шевасында) дейча [8,  80 б.], 
Базарқорған сөйленісінде таппа [7, 80 б.] сөзі таба сөзінің орнына қолданылады. 
Қасқақ  –  сөзі  қазақ  тілінің  әдеби  нұсқасында  қолданылмайды,  тек  қана 
Алматы, Жамбыл облысы тұрғындары тіліне тән сөйленістік ерекшелік саналып 
келеді,  ал  әдеби  тілде  манты  пеш  үлгісінде  қолданылып  келеді.  Бұл  зат 
атауының  өз  тіліміздің  сөйленістері  мен  көпшілес  өзбек,  қырғыз,  түркімен 
тілдерінде бұрыннан бар тарихи сөз екенін ескерсек, әдеби тілде қасқақ, қасқан 
тұлғасын терминология мен орфографиялық сөздікке толық енгізуге болады деп 
тұжырым  жасауға  болады.  Енді  аталған  тұрмыс  техникасының  атауының  Орта 
Азия түркі тілдерінде қалай айтылатынына келсек, өзбек: қасқон, ұйғыр: қасқан
қырғыз:  каскан,  өзбек  тілінің  Ферғана  сөйленісінде  манты  қазан,  мантыны 
қоюға  арналған  қасқақтың  ішкі  бөліктері  ұйғыр  тілінде  жембил,  Турфан 
сөйленісінде жембіл [8, 110 б.], өзбек тілінің Наманган сөйленісінде джумбул [8, 
111  б.],  Ош  сөйленісінде  жумбула  [8,  67  б.]  фонетикалық  нұсқалары  кездеседі. 
Бұл  зат  атауы  тарихи  жазба  ескерткіштерде  кездеспейді,  сондықтан  кейінгі 
кезеңде шыққан тұрмыстық зат атауы болса керек. Бұл сөздің этимологиясы жам 
– түптеу деген ұғымды білдіретін сөз, бөл – бөлу ұғымында, сонда жамбол сөзі 
ыдыстың түбіне қалау, орналастыру ұғымына сай келеді, өйткені мантыны бөліп-
бөліп, қатарластырып қалап шығады.     

жүктеу 6.24 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   28




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет