Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады



жүктеу 6.24 Kb.

бет16/28
Дата09.01.2017
өлшемі6.24 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   28

 
РЕЗЮМЕ 
В
 
статье
 
излагаются
 
основы
 
возможности
 
определения
 
в
 
будущем
 
выбора
 
специальности. 
(Сманов  И.С.,  Абенова  А.К.  Основы  возможности  определения  в  будущем  выбора 
специальности)  
 
SUMMARY 
In article it is stated bases of possibility of definition in the future of a choice of specialty. 
(Smanov  I.S.,  Abenova  A.K.  The  Bases  of  possibility  of  definition  in  the  future  of  a  choice  of 
specialty) 
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

137 
 
 
ӘОЖ 378.105.7 
Ү.И.МЕЛДЕБЕКОВА  
педагогика ғылымдарының кандидаты
А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің доц. м.а.  
 
А.ТҰРДИЕВА 
А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің магистранты 
 
ТӘРБИЕ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ БАЛА  
ДАМУЫНДАҒЫ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІГІ  
 
Бұл  мақалада  оқыту  жүйесінің  тиімді  жаңа  әдіс-тәсілдерін  қолдану 
мен  жетілдірудегі  шығармашылықтың  рөлінің  маңызды  жақтары  ашып 
көрсетілген.  Баланың  жан-жақты  өсіп-жетілуі барысында  өзін-өзі  тануы, 
анықтауы, 
басқаруы 
секілді 
қасиеттерін 
аша 
отырып, 
оның 
интеллектуалдық 
ой-өрісін 
кеңейтуге 
ықпал 
жасау 
жолдары 
қарастырылған. 
Тәрбиелеуші  ұстаздың,  мектеп  мұғалімінің  өз  шығармашылығын 
жетілдіре  отырып,  жас  баланың  талапқа  сай  дамуының  өзіндік 
ерекшеліктерін екшеу мәселелері ой елегінен өткізілген. 
 
Кілт сөздер: инновация, кәсіби бағыттылық, шығармашылық, шеберлік, 
машықтану, тұлғалық сапа. 
 
Жаңа  заманның  жаңа  талабы  –  мамандардың  шеберлігін  арттыру.  Қай 
сала  болмасын  кәсіби  шебер  болса,  жұмыс  алға  жүре  бермек.  Ал  кәсіби 
шеберлікке  не  жатады?  Оған  жататындар:  өзінің  таңдаған  мамандығының 
мақсатын  жақсы  білу,  оған  жету  барысындағы  міндеттерді  меңгеру, 
теориялық  білім  мен  тәжірибелік  нәтижені  ұштастыра  білу.  Осы  тұрғыдан 
білімді, білікті маман бола тұра өмірде кездесетін қиындықтарды жеңе алмау, 
жол таба алмау  - ол үлкен қиындыққа соқтырады. Сол үшін білім мен білік 
дағдыларын  меңгере  жүріп  студент  кезінен  шығармашылық  жол  табуға 
машықтануы керек. 
Кәсіби  бағыттылықты  қалыптастыруда  өзіндік  жұмыстардың  маңызы 
орасан  зор.  Студенттің  өзіндік  жұмысы  –  бұл  студенттің  дидактикалық 
тапсырмаларды 
өзінше 
орындауға, 
танымдық 
әрекеттерге 
қызығушылығының  қалыптасуына  және  нақты  бір  ғылым  саласында  білім 
жинақтауына бағытталған студенттің оқу әрекетінің ерекше түрі. Студенттің 
өзіндік  жұмыстарын  ұйымдастырудағы  қызметі:  өз  әрекетін  өзі 
ұйымдастырушы;  өз  бетімен  ізденіп,  шығармашылық  әрекет  жасаушы,  өз 
тағдырын өзі басқарушы. 
Жоғары  оқу  орындарында  мамандарды  кәсіби  даярлаудың  теориялық, 
ғылыми,  дидактикалық,  әдістемелік  негіздері  кәсіби  даярлаудың  теориялық, 
ғылыми-дидактикалық, әдістемелік негіздері және олардың кәсіби даярлығын 
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

138 
 
қалыптасыру мәселелері Ш.А.Абдраман, А.Р.Анасова, Ы.А.Нәби,  
Ш.Т.Таубаева, Р.И.Тәурганова, Б.Т.Кенжебеков, Қ.М.Кертаева, М.Қурманов, 
М.А.Лигай, М.С.Мәлібекова, А.А.Салпов, Г.Ж.Меңлібекова, О.Ү.Мұсабеков, 
О.С.Сыздықов,  К.М.Беркимбаев,  Р.С.Омарова,  Г.К.Нұртаева  және  т.б. 
ғалымдар  еңбектерінде  зерттелген  болса,  Ю.А.Львова,  М.М.Поташник, 
В.И.Андреев, В.А.Кан-Калик, Р.Х.Шакуров, А.А.Потебня еңбектерінде білім 
мен  біліктілікті  меңгергенде  шығармашылық  мүмкіндіктерге  жол 
ашылатынын көрсетіп берген. 
Осы  білім  мен  біліктілікті  толық  меңгерген  жағдайда  тұлғаның  барлық 
сапасының  белсенді  қатысуы  осы  үрдістің  базисі  болып  табылады  да  
тұлғаның  шығармашылықпен  өзін-өзі  дамытуына  алып  келеді.  Іс-әрекеттің 
белсенділігімен  қатар,  шығармашылықтың  белсенділігі  –  әрбір  істі 
жандандырып жібереді. Яғни, шығармашылық іс-әрекет – бұл реакция емес, 
өзінің  маңызы,  құрылымы,  ішкі  айналысуы  мен  ауысуы  бар,  сондай-ақ, 
өзіндік дамуы бар жүйе. 
Тәрбиешінің  инновациялық  шығармашылық  іс-әрекетінде  жүйелілік, 
ашықтық,  ұжымдық,  мақсат,  құрылым  және  мазмұндағы  арнайылық, 
динамикалық  формасының  әртүрлілігі  тән.  Шығармашылық  іс-әрекет 
даярлық  ерекшеліктерімен  сипатталады.  Ғалым  Ю.А.Львованың  зерттеуі 
көрсеткендей,  шығармашылықпен  жұмыс  жасайтын  мұғалімдер  белсенді 
ізденіспен,  баланың  рухани  элементіне  ерекше  біліктілікпен  ену,и  рухани 
өзін-өзі жетілдірумен ерекшеленеді. 
Ал, ғалым М.М.Поташник, оқыту жүйесінің тиімді жаңа әдіс-тәсілдерін 
ашу мен жетілдірудегі шығармашылықтың рөлін атап көрсетті [1]. 
Мұғалімнің  шығармашылық  іс-әрекеті  нәтіижесінде  мұғалімнің 
шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы жүзеге асады. 
В.И.Андреев даму мен өзін-өзі дамыту үрдісінің 2 ерекшелігін атап өтеді 
[2]: 
1.Тұлғаның  өзгерісі  сырттан  емес,  оның  өзіне-өзінің  ішкі  мақсатқа 
бағытталған әсерінен болады. 
2.Өзгерістер  тек  қана  мотивте,  интеллектуалды,  эмоционалды  аймақта 
ғана болмайды, сондай-ақ, барлық, «өзіндік» үрдістерде жүреді, өзін-өзі тану, 
өзін-өзі  анықтау,  өзін-өзі  жетілдіру,  өзін-өзі  өзектендіру,  өзін-өзі  басқару. 
В.А.Кан-Каликтің  пікірінше  [3],  шығармашылық  өзін-өзі  дамыту  үрдісі 
тұлғаның  барлық  аймағын  қамтиды  және  интеллектуалдық,  эмоционалдық 
қажеттіліктерді  қанағаттандырады,  ең  негізгі,  бұл  өзін-өзі  дамыту  үрдісі 
қашан  да  жаңа  деңгейге  көтеріледі,  яғни  барлық  өзіндік  үрдістерді 
жеңілдетеді:  өзін-өзі  тану,  шығармашылықпен  өзін-өзі  анықтау,  өзін-өзі 
басқару,  шығармашылықпен  өзін-өзі  жетілдіру,  шығармашылықпен  өзін-өзі 
жүзеге асыру және т.б. 
Инновациялық  іс-әрекет  барысында  мұғалімде  жоғарыда  аталған 
қабілеттермен  қатар  төмендегідей  қабілеттер  де  тұлғалық  сапалармен 
ерекшеленеді: 
1.  Шығармашылық ойларын, қабілетін, қиялын жүзеге асыру. 
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

139 
 
2.  
Шығармашылық ізденісті мақсатты түрде жүргізу және айтулы
 
нәтижеге 
 
жету. 
3.  Жауапты, ұшқыр, дәстүрлі емес шешімдер қабылдау. 
4.  Тәжірибелік – зерттеу іс-әрекеттерін жоспарлау және жүргізу. 
5.  Белсенділік таныту, өз бетінше шешім қабылдау. 
6.  Өзінің ішкі күмәндарын жеңу және бастаған істі аяғына дейін жеткізу. 
7.  Өзінің іс-әрекетін уақытпен реттеу және уақытты тиімді пайдалану. 
8.  Өзінің  кәсіби  шеберлігі  мен  шығармашылық  әлеуетін  ұдайы 
жетілдіріп отыру. 
9.  Балалармен,  ұжым  мүшелерімен  ынтымақтастық  қарым-қатынаста 
болу. 
10. Өзінің қабілетінен де асып жетілетін жоғары мақсатқа жету. 
11. Педагогикалық қарым-қатынастың жаңа түрлерін меңгеру. 
12.  Жаңа  идеяларды  ұсыну,  осының  негізінде  тиімді  инновациялық 
технологияларды ашу. 
13.  Оқу-тәрбие  үрдісінде  жаңа  ақпараттық  көздерді  (иентернет, 
телекоммуникациялық желілер) шұғыл әрі тиімді пайдалану, т.б. 
Шығармашылықпен  өзін-өзі  жетілдірудің  қажетті  шарттары  –  басты 
мәселені қоя салу және басым бағыттағы бірінші мәселені ұтымды шеше алу. 
Инновациялық  іс-әрекет  жағдайда  мұғалімнің  шығармашылықпен  өзін-
өзі жетілдіруінің мәні мұғалімнің өзінің шығармашылық әлеуетін ең жоғары 
сатыда  жетілдіруі,  өзінің  қабілеті,  дарындылығы  мен  талантын 
шығармашылық  іс-әрекет  мақсатына  қарай  бағыттары  болып  табылады. 
Шығармашылықпен  мұғалімнің  өзін-өзі  жетілдіру  үрдісі  мұғалімнің  өзін-өзі 
жетілдіруіне бағытталады. 
Шығармашылық  пен  өзін-өзі  жетілдіру  –  бұл  мотивацияланған,  дербес 
үрдіс және өзін-өзі тану, шығармашылық тұрғыдан өзін-өзі анықтау, өзін-өзі 
басқару,  шығармашылықпен  өзін-өзі  жетілдіру  үрдістерімен  тығыз 
байланысты. Оның негізінде тұлғаның өзін-өзі жетілдіру үрдістерімен тығыз 
байланысты.  Оның  негізінде  тұлғаның  өзін-өзі  жетілдіру  мақсат 
бағыттылығын түсінуі жатады. 
Шығармашылықпен  өзін-өзі  дамыту  үрдісінде  мұғалімнің  өзін-өзі 
ынталандыру  үрдісі  қатар  жүреді.  Мысалы,  ғалым  Р.Х.Шакуровтың 
пікірінше,  педагогикалық  еңбектің  басты  ерекшелігі  сол,  өзін-өзі  дамыту 
үрдісі, өзін-өзі ынталандыру әлеуетіне ие [4]. 
Ал,  ғалым  В.И.Андреев  [2]  инновациялық  іс-әрекеттіңк  мән-мағынасын 
аша  түседі  «инновациялық  іс-әрекеттің  басты  мәні  педагогикалық  іс-
әрекеттің шығармашылық бағыт алуында және инновацияға үлкен тиімділік 
жүйеге  тән,  инновация  оқу  тәрбие  үрдісінің  барлық  компоненттеріне  оң 
өзгерістер әкеледі. 
Егер  педагогикалық  ұжымның  шығармашылық  потенциалы  жоғары 
дәрежеде болса, онда шығармашылықпен жұмыс жасайтын ұстаздың қасында 
іс-тәжірибесі  аз,  шығармашылықпен  жұмыс  жасай  алмайтын 
мұғалім  өзін 
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

140 
 
ыңғайсыз сезінеді, өзінің қабілеттері мен  мүмкіндіктерін
 арттыруға  
тырысады, өз бетінше ізденіске жол ашады. 
Шығармашыл  ұстаз  бар  жерде  –  алға  ұмтылыс,  қызығушы  шәкірт, 
белсенді ізденіс әрқашанда іскерлік пен табысқа жетелейді. 
 
ӘДЕБИЕТТЕР 
1.
 
 Поташник М.М. Инновационные школы России: становление и развитие.  –
М.: Новая школа, 1996. –С.320. 
2.
 
 Андреев В.И. Педагогика творчество саморазвития. Инновационный  курс.  –
Кн.1. –Казань: КГУ, 1996. –С.38. 
3.
 
 Кан-Калик  В.А.  Педагогическая  деятельность  как  творческий  процесс: 
автореф. дисс. доктора наук. –Л., 1985. –С.41. 
4.
 
 Шакуров  Р.Х.  Психология  руководства  педагогическим  коллективом.  –М., 
1995. –С.83. 
 
РЕЗЮМЕ  
В  этой  статье  разносторонне  показаны  значимые  аспекты  роли  творчества  в 
использовании и усовершенствовании  эффективных новых методов системы обучения. Также 
посредством  раскрытия  таких  качеств  как  самопознание,  управление  рассмотрены  пути 
влияния на расширение интеллектуального мышления в ходе развития ребенка. 
(Мелдебекова У.И., Турдиева А. Особенности  творчества воспитании в развитии детей)  
 
SUMMARY 
Relevant  aspects  of  art  role  in  use  and  improving  effective  new  methods  of  education  system 
are  shown  in  this  article.  As  well  as  ways  of  influence  on  extension  of  intellectual  thinking  during 
child  development  are  considered  by  detection  such  characteristics  as  self-knowledge  and 
management. 
(Meldebekova U.I., Turdieva A. Features of creativity education in the development of children) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

141 
 
 
ӘОЖ 355.007 11(584 5) 
Т.Б.ҚАСЕНОВ 
А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің аға оқытушысы 
 
ҚАЗАҚ БАТЫРЛАРЫНЫҢ БЕС ҚАРУ ТУРАЛЫ ТҮСІНІКТЕРІНІҢ 
ТАРИХИ ДЕРЕКТЕРДЕ КӨРІНІС ТАБУЫ 
 
Бұл  мақалада  қазақ  тілінде  кездесетін  «бес  қаруын  асынған» 
фразеологиялық  тіркесінің  астарлы  мағынасына  қарай  оның  халық 
фольклорындағы  эпостық  жырлардағы  қолданысына  түсініктер  берілген. 
Тарихи деректерге  сүйене  отырып,  автор  батырлар  жырында  жиі  кездесетін 
бұл  тіркестің  мән-мағынасын  ашуға  ұмтылыс  жасайды.  Көшпелі  халық 
арасындағы әскери құрылым, сол кездегі жауынгерлердің пайдаланған қарулары 
жайлы тың деректер келтірілген. Өте ерте замандағы әскери құрал-саймандар 
туралы  жазба  деректерге  сүйеніп,  оның  бүгінгі  таным-түсініктегі  көрінісін 
арқау етеді. 
 
Кілт сөздер: ер, қару, қаһарман, жақ, гүрзі, айбалта, найза, қылыш, шоқпар. 
 
Батырлардың  қарулануын  білдіретін  “бес  қаруын  асынды”,  “бес  қаруы 
бойында”,  “бес  қаруын  сайланған”  деген  сөз  тіркестері  тілімізде,  ауыз 
әдебиетінде жиі қолданылады. Қазақтарда “ер қаруы – бес қару” деген мақал сөз 
де  бар.  Бірақ  бұл  бір  ауыз  сөздің  астарында  не  мағына  жатқаны  бұл  күндері 
көпшілікке түсініксіз. “Ер қаруы деген не?” Олардың саны неге бесеу? Олардың 
қандай ерекшеліктері бар? 
Қазақ тілінде адамға қатысты қолданылатын “ер” сөзінің екі түрлі мағынасы 
бар: а) жалпы еркек жынысты адам; ә) батыр, қаһарман, ер жүрек, жауынгер кісі. 
Көне  түркі  тіліндегі  руникалық  жазба  ескерткіштерінде,  ХІҮ  ғасырдағы  түркі 
тілдерінде де “ер, ерен” сөзі батыр, жауынгер деген мағынаны білдірді [1].  
Қазақтың эпостық қаһармандары Ер Қосай, Ер Тарғын есімдерінде “ер” сөзі, 
Қобыланды  батыр,  Алпамыс  батыр  есімдеріндегі  сияқты,  “батыр”  сөзінің 
синонимі  ретінде  қолданылған.  Түркі  тілдерінде  “батыр”  (“баатыр”/ 
“батур”/“баһадур”) сөзі қолданысқа кейін еніп, көнеден келе жатқан “ер”, “алып 
сөздерін  ауыстырды”.  Ал  “қару”  –  соғыста  қолданылатын  жауынгерлердің 
шабуыл құралының атауы. Соғысқа, әскери іске қатысты осы екі атау қосылып, 
“ер  қаруы”  деген  сөз  тіркесі,  халықтық  әскери  термин  ретінде,  жай  қару  емес, 
соғыс  қаруы,  жауынгердің  соғыста  қолданатын  жеке  қаруы  (қылыш,  айбалта, 
найза,  т.б.)  деген  ұғымды  білдіреді.  Бұл  сөз  тіркесінде  ер  қаруының  басты  екі 
ерекшелігі  көрініс  тапқан.  Бірінші  –  жалпы  еркек  адам  емес,  тек  жауынгер, 
әскери адам ғана ұстайтын құрал екендігі, екінші – күнделікті тұрмыста емес, тек 
соғысқа қолданатын құрал екендігі. Осы күндері әдебиет, баспасөз беттерінде әр 
түрлі авторлар “бес қаруға” бірнеше құралдарды, садақ, найза, мылтық, айбалта, 
қанжар,  шоқпар,  пышақ,  қамшы,  т.б.  жатқызып  жүр.  Енді  осы  аталған 
құралдардың  бәрі  де  жоғарыда анықталған  екі ерекшелікке  сәйкес келе  бере ме 
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

142 
 
екен, соған тереңірек үңіліп көрелік. 
Қамшыны батырлар ғана емес, атқа  мінген  әр адам  (әйел, еркек, жас, кәрі)  
және  мал  баққандардың  бәрі  ұстанған.  Қамшыны,  әдетте,  малды  және  құл 
иеленуші қоғамда  мал  санатында  есептелген  құралдарды  ұру  үшін  пайдаланды. 
Қазақтарда  да,  басқа  халықтарда  да  қылмыс  жасаған  адамға  қамшымен  дүре 
соғылатын.  Сондықтан  көшпелі  халықтарда,  оның  ішінде  қазақтарда  да  біреуге 
қамшы  жұмсау  оны  малға,  құлға  немесе  қылмыскерге  теңеумен  бірдей  болды. 
Қамшыны  құлға,  қылмыскерлерге  жұмсалатын  құрал  ретінде  түсіну  орта 
ғасырлық  жазба деректерде айтылады. Шайқы Балхи өзінен ақыл-кеңес сұраған 
Халиф  ар-  Рашидқа  былай  дейді:  «мұсылмандардың  әміршісі  ол  Алла  тағала  
саған халықты әділеттілікте ұстап отыру үшін үш зат берді: байлық, семсер және 
қамшы.  Байлықпен  сен  кедейлікке  тосқауыл  қоюуың  керек.  Семсермен  сен 
халықты езушілерді құртуға міндеттісің, ал күнахарларды қамшымен жазалауың 
тиіс». 
Көне  грек  тарихшысы  Геродот  жазып  кеткен  скифтердің  ертедегі  бір 
аңызында  да  осы  туралы  айтылған.  Елу  жыл  бойы  жорықта  жүрген  скиф 
жауынгерлері  еліне  қайтып  келе  жатады.  Ұзақ  жылдар  бойы  ерлерінен  хабар 
болмаған әйелдері өздерінің соқыр құлдарымен тұрып, олардан бала туады. Скиф 
жауынгерлері  елдің  шетіне  жеткенде  құлдан  туған,  есейген  ұлдар  оларды  елге 
жібермей,  соғыса  бастайды.  Ұзақ  айқасып  скифтер  оларды  жеңе  алмайтын 
болған  соң,  айқасты  тоқтатып,  өзара  кеңес  құрады.  Сонда  бір  ақылгөй  қарт 
жауынгер мынандай кеңес берген екен: Ей, скиф жауынгерлері, осы біз не істеп 
жүрміз, Біз  өз құлдарымызбен  соғысып  жүрміз, біз қарумен  соғысқан  соң, олар 
өздерін  бізге  тең  санап,  азат  адам  санап  жүр,  сондықтан  жеңіліс  бермейді.  Біз 
найза,  жарақтарымызды  тастап,  оларға  қамшы  алып  шығайық.  Егер  біздің  қару 
орнына қамшы алып шыққанымызды көрсе, олардың өздерінің құл екені естеріне 
түсіп, оны мойындап, қарсыласуға шамасы жетпейді [2]. 
Скифтер бұл кеңесті мақұл көріп, құлдарға қамшы алып шығады. Қамшыны 
көрген  құлдар  сескеніп  айқас  туралы  ұмытып,  қаша  жөнелген  екен.  Міне  бұл 
аңызда  скифтер  қамшыны  жауынгерлік  қару  емес,  құлды  бағындыратын  құрал 
ретінде  пайдаланғаны  жөнінде  анық  айтылған,  оның  осы  мәні  құлдан  туған 
ұлдарға  өздерінің  құл  екенін  есіне  түсірді.  Көшпелі  халықтың  жауынгерлік 
этикасын  дұрыс  түсінбегендіктен,  Ресей  ғалымы  А.П.Бородовский  бұл  аңызға 
сүйеніп, скифтер қамшыны соғыс құралы ретінде қолданған деп теріс тұжырым 
жасайды [3].  
Бірақ  өзі  аналог  ретінде  Ертедегі  Спартада  да  құлдар  көтерілісін 
спарталықтар  жауынгерлік  қарумен  емес,  қамшымен  басқанын,  яғни  құлдарға 
қару  емес  қамшы  қолданғанын  мысал  қылып  келтіреді.  Дәстүрлі  қоғамда  затты 
қолданғанда  оның  символдық  мәні  ескеріліп  отырады.  Жауынгер  скифтер  мен 
спарталықтар  үшін  құлдарды  өздеріне  теңеп,  олармен  қару  алып  соғысуы 
қаншалықты мүмкін емес болса, өздеріне тең, азат әскери адамға қамшы жұмсау 
соншалықты мүмкін емес. Қазақтарда да қамшы әскери қаруға жатпайтынын 19- 
ғасырда Ш. Уәлиханов та жазып кеткен [4]. 
Шығыс бейнелеу өнерінде де айқас кезінде қамшы қолданған жауынгерлер 
бейнесі кездеспейді. Әрине, адам өзін-өзі қорғауда немесе кісі өлтіруде  
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

143 
 
тұрмыстық  затты  да,  егіншінің,  малшының құралдарын да,  тасты  да,  пайдалана 
беруі  мүмкін,  бірақ  әр  кәсіби  істі  кездейсоқ  зат  емес,  тек  кәсіби  құрал  ғана 
сипаттайтынын  ескерсек,  малшы құралы – қамшыны  ер   қаруына   жатқызу
  
қателік. 
Барлық  түркі  халықтарының  қаһармандық  эпостарында  соғыс  кезінде 
батырлардың  жекпе-жек  айқастары  5  қару  түрімен  сайысу  –  садақ  ату  (1), 
найзаласу  (2),  қылыштасу  (3),  балталасу  (4)  мен  шоқпарласу  (5)  түрінде  өткен. 
Ертедегі  ұлы  жиын  тойларда  да  осы  қару  түрлерінен  батырлардың  сайысы 
болған. Қару түрінің жауынгерлік жекпе–жек сайысын өткізу мүмкіншілігі  – ер 
қаруының үшінші ерекшелігі болып табылады. 
Осы  уақытқа  дейін  көшпелі  халықтардың  әскери  ұйымының  құрылымын 
сипаттағанда,  негізінен  әскердің  ондық  жүйемен  бөлінуі  ғана  айтылады.  Бұл  - 
әскери құрылымның көлемдік сипаты ғана, яғни сандық көрсеткіші ғана. Қазіргі 
замандағыдай, бұрынғы кездерде де көшпелі халықтардың әскерінің құрамы қару 
түріне  қарай  бөлінген.  Әр  қаруды  жете  меңгерген  жауынгерлерден  арнайы 
садақшылар,  найзашылар,  қылышкерлер,  айбалташылар,  шоқпаршылардан 
тұратын  әскери  бөліктер,  қосындар  құрылған.  Мысалы,  “Манас”  жырында 
қырғыз, қазақ және басқа түркілерден құралған жетпіс мың әскердің құрамында 
20 мың сакдақшылар қосыны, 30 мың мылтықшылар қосыны, 5 мың гүрзішілер 
қосыны, 5 мың найзагерлер қосыны және 10 мың қылышкерлер қосыны болғаны 
айтылады [5]. 
Түркі  халықтарының  басқа  да  жырларында  мұндай  деректер  кездеседі. 
Әскерді  бұлай  қару  түріне  қарай  бөлу  қазақтарда  да  болғанын  тарихи  жырлар 
деректері дәлелдейді [6].  
Жазба  деректерде  Абылай,  Кенесары  әскерлерінде  де  осындай  қару  түріне 
сәйкес  бөлінген  топтар  болғаны  көрсетіледі.  Әрине,  әр  әскер  бөліктерінің 
жауынгерлері  бір  ғана  қару  түрін  ұстап  жүрген  жоқ,  мергендер  қолына  найза, 
қылыш ұстаса, найзагерлердің белінде қылышы, садағы болды т.с.с. Ал бірнеше 
қаруды  меңгерген,  бесаспап  батырлардан  ауыр  қаруланған  арнаулы  бөліктер 
құралған.  Қару  түрінің  әскер  құрамын  анықтауы–ер  қаруының  төртінші 
ерекшелігі.  Әскери  бөліктердің  қару  түріне  қарай  бөлінуі  әскери  құрылымның 
сапалық  сипаты,  ал  бұл  сипат  оның  әскери  –  техникалық  деңгейін  анықтайтын 
көрсеткіші болып табылады. 
Көшпелілердің  соғыс  өнерінде  батырлардың  жекпе  –  жегі  ғана  емес,  бүкіл 
әскердің ашық майдандағы айқасы, оның тактикасы осы жауынгерлік қару түрін 
қолдануға  қатысты  құрылды.  Ұрыс  алыс  қашықтықтан  садақпен  атысудан 
басталып, адамдары шығынға ұшыраған жау әскерімен жақын қашықтықта бетпе 
–  бет  айқаста  найзаласумен  жалғасты,  одан  әрі  қарай  қоян-қолтық  шайқаста 
қылышпен  шабысу,  айбалта,  шоқпар  сілтеу  секілді  тәсілдерге  көшетін.  Күштің 
тепе–теңдігі бұзылған жағдайда, қаша ұрыс салып, қайтадан шауып келе жатып 
артқа қарай садақ атуға көшіп, жаудан айласын асыруға тырысатын. Бұл әскери 
тактика барлық түркі-монғол халықтарына ортақ әдіс болды. 
Соғыста  қолбасшылар  әскери  тактиканы  ойластырғанда  бес  қару  түрін 
айқаста қолдану мүмкіншілігін ескеріп, ұрыс салу әдісі соған негізделген. “Әмір 
Темір  аманаты”  атты  ортағасырлық  жазба  ескерткіште  былай  делінеді:  “Жақсы 
қолбасшы, жау әскер басыларының санын біліп, оған өзінікін қарсы қоюы тиіс,  
                                      А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

144 
 
ол қай қарумен қаруланған жауынгерлерді, олар садақкерлер, найзагерлер немесе 
семсермен  қаруланғандар  бола  ма,  айқастың  басына  кімді  қоятынын  жақсылап 
ойластыруы керек”  [7].  
Әскери  тактикаға  негіз  болу  –  ер  қаруының  бесінші  ерекшелігі.  Сонымен, 
жекпе-жек  өткізетін,  әскери  бөліктер  құратын,  әскери  тактиканы  анықтайтын 
қарулардың ішінде де қанжар мен қамшы жоқ.  
Соғыс қаруының тағы бір ерекшелігі, бұл – алтыншы ерекшелік, - ер қаруы 
ретінде  олармен  жоғары  дәрежелі  әскери  лауазымдарды  белгілеу,  әр  түрлі 
символдық  мағынада  қолдану.  Әдеби  ескерткіштерге  және  алуан  түрлі  өнер 
жәдігерлеріне  сүйенсек  бұл  дәстүрдің  барлық  елдердің  тарихында  болғанын 
байқаймыз.  Түрік  сұлтандары  таққа  отырғанда,  қазақ  хандарын  ақ  кигізге 
көтергенде  олардың  белдеріне  қылыш  байланатын.  Еуропада  рыцарь  дәрежесін 
алғандарға  корольге  семсер  таққан,  Шыңғысханның  кешітендері  (жеке  ұланы) 
“қылыш  ұстаушылар”  деп  аталған,  оғыздарда  жақ  хандықтың  белгісі  болды. 
Түрік  сұлтандарының  жеке  ұландарының  (гвардиясының)  арнаулы  бөлігі 
(солақтар)  белгі  ретінде  жақ  пен  жебе  ұстап  жүрген.  Шығыс  шахтары, 
хандарының  “үзенгішілерінің”  (үзеңгі  ағасы),  орыс  патшаларының  жеке 
күзетшілері  “рындалардың”  лауазым  белгісі  –  айбалта.  Шоқпар  –  казак 
атамандарының, поляк гетмандарының лауазым белгісі. Иран, түрік қолбасылары 
да,  дәреже  белгісі  ретінде,  шоқпар  ұстайтын.  Байрақ,  шашақ  тағылған  найза  – 
көп  халықтарда  әскербасылық  белгі.  Мұнда  да  әскери  дәреже  белгісі  ретінде 
қолданылған  қарулар  бесеу  екенін  көреміз:  семсер  (қылыш),  найза,  айбалта, 
шоқпар және садақ. Әскери дәрежені бейнелейтін қарулардың ішінде де қанжар 
жоқ.  Көшпелі  халықтардың  әр  замандардағы  қанжарлары  семсер,  сапы, 
қылыштардың  формасын  тура  қайталайды,  яғни  сол  қарулардың  тұрмыста 
қолдануға  арналған  кішірейтілген  үлгісі.  Қанжарда  (кездікті,  пышақты) 
күнделікті тұрмыста хан да, қара да, батыр да, малшы да, ер де, әйел де, бала да 
пайдаланған.  Қанжарды  көбіне  күнделікті  өмірде,  серуенде,  үйде  т.б. 
жағдайларда таққанын көреміз. 
“Ер  қаруының”  санының  бесеу  болып  қалыптасуы  олардың  айқаста  бірін-
бірі  ауыстыра  алмайтын  тек  өзіндік  жеке  қызметінің  (функциясының)  болуына 
байланысты.  Соғыс  қаруларының  негізгі  жұмсалу  тәсілі  бес  түрлі  болып 
қалыптасқан. Олар: ату (садақ), кесу (қылыш), түйреу (найза), шабу (балта), соғу 
(шоқпар).  “Қылыш  мұраты  -  кесу”  деген  қазақ  мақалында  қылыштың  негізгі 
функциясы анық айтылған. Басқа қарулар осы бесеуінің вариациалануы, түрленуі 
ғана.  Осы  бес  ер  қаруының  әр  түріне  негізгі  функциясымен  бірге  қосымша 
функциясы  беріледі,  мысалы,  кесу  қаруына  түйреу-шабу  мүмкіншілігі,  шабу 
қаруына  қосымша  кесу-түйреу-соғу  қасиеті,  соғу  қаруына  түйреу  мүмкіншілігі 
қосылады.  Алайда  бұл  қосымша  қасиеттер  қарудың  негізгі  жұмсау  тәсілін 
өзгертпейді,  бірақ  қандай  қосымша  қасиеттері  қосылғаны  немесе  қай  қасиеті 
күшейтілгеніне  байланысты  әр  қару  түрінің  бірнеше  жаңа  типтері  мен  үлгілері 
пайда  болады.  Бұл  толықтырулар  әр  қарудың    түрлі  нұсқаларының  сыртқы 
формасына  өзгерістер  енгізеді.  Соғыс  қаруының  өзіндік  жұмсау  тәсілмен 
айшықталынуы – ер қаруының жетінші ерекшелігі. 
Сонымен,  “ер  қаруы  –  бес  қаруға”  мынадай  анықтама  беруге  болады.  “Ер 
қаруына” мынадай басты ерекшеліктерге сай келетін:  
  А.ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ, №1, 2013 

145 
 
а) өзіндік жұмсау тәсілі бар;  
б) жауынгерлер ғана ұстайтын;  
в) соғысқа ғана қолданылатын;  
г) жауынгерлік жекпе-жек сайысын өткізуге болатын;  
д) әскер бөліктерін құруға негіз болатын;  
ж) әскери тактиканы анықтайтын;  
и)  әскери  қару  ретінде  түрлі  жоғарғы  дәрежелі  әскери  лауазымды 
белгілейтін жауынгерлік қарудың негізгі бес категориясы – ату қаруы (садақ, оқ), 
түйреу  қаруы  (найза,  сүңгі),  кесу  қаруы  (қылыш  семсер,  сапы),  соғу  қаруы 
(шоқпар, гүрзі), шабу қаруы (балта, айбалта, шақан) жатады.  
Бұдан  “ер  қаруы  –  бес  қару”  сөздерінің  астарында  көшпелі  халықтарда 
ертеден  қалыптасқан,  көшпелілердің  жауынгерлік  қаруды  жүйелеудің    өзіндік 
жүйесі жатқанын көруге болады. Тілдік деректерді, ауыз әдебиеті материалдарын 
талдау қазақтардың (жалпы көшпелі түрік халықтарының деуге болады) қаруды 
классификациялаудың бұл жүйесін толық қалпына келтіруге мүмкіндік береді. 
 
ӘДЕБИЕТТЕР 
1.
 
 Наджип Э.Н. Историко-сравнительный словарь тюркских языков ХІV века. 
–Кн. 1. –М.: Наука, 1979. – 478 с. 
2.
 
 Геродот. История о девяти книгах. –Л.: Наука, 1972. –360 с. 
3.
 
 Бородовский  А.П.  Плети  и  возможность  их  использования  в  системе 
вооружения племен скифского времени. –Новосибирск: Наука, 1987. –224 с.  
4.
 
 Валиханов  Ч.Ч.  Вооружение  киргиз  в  древние  времена  и  их  военные 
доспехи. – В 5-ти томах. –Т.1. –Алма-Ата: Из-во АН КазССР, 1961. – 778 с. 
5.
 
 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. 
/ Под. общ. редакцией академика М.К.Козыбаева. –Алматы: Санат, 1996. – 656 с. 
6.
 
 Дәуітұлы С. Алмас қылыш: батырлар жыры. –Алматы: Жалын, 1973. –224 б. 
7.
 
 Әмір Темір аманаты. –Алматы: Жазушы, 1991. – 96 б. 
 

1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   28


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал