Issn 2224-5294 Қазақстан республикасы ұлттық Ғылым академиясының Х а б а р л а р ы известия



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет9/44
Дата10.09.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   44

ЛИТЕРАТУРА 
 
[1]
 
Тохтабаева Ш. Ж. Серебряный путь казахских мастеров. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. 
[2]
 
Акишев К., Акишев А. Древнее золото Казахстана. – Алматы: Онер, 1988. 
[3]
 
Самашев З. Берел. – Алматы: Таймас, 2011. 
[4]
 
Иванов А.А. О бронзовых изделиях конца ХIV в. из мавзолея Ходжа Ахмеда Яссеви // Средняя Азия и ее соседи 
в древности и средневековье. – М., 1981. 
 
REFERENCES 
 
[1]
 
Tokhtabayeva Sh. Serebrinui pyt kazakhskih masterov. Almaty: Daik-Press, 2005. 
[2]
 
Akishev K., Akishev А. Drevnee zoloto Kazakhstana. Almaty: Oner, 1988. 
[3]
 
Samashev Z. Berel. Almaty: Taimas, 2011. 
[4]
 
Ivanov А.А. O bronzovih izdeliah konsa ХIV v. iz mavzoleuia Hodzha Ahmeda Uassavi. Srednuia Azia I ie sosedi v 
drevnosti I srednevekovie. М., 1981. 
 
 
АЛЫС ЗАМАННЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ДЕМІ 
 
Ш. Ж. Тохтабаева  
 
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Алматы, Қазақстан 
 
Тірек сөздер: қастар, зергерлік жұмыс, өнер, қазақ зергерство, суретші, эстетика.  
Аннотация.  Мақалада  Амана  Мукажановының  Қазақстанының  табысты  жəне  дарынды  кəсіби  зергер-
лерінен деген бірдың шығармашылығы қараcтырылды. Кəсіби зергерлер, еншілен-философияны жəне қазақ 
зергерлік  эстетикалық  ұстанымдарын,  дəстүрлі  элементтің  жарасымды  құйындысын  мен  қазіргі  көркем 
көрумен сəйкесінше болмыстың жаңа серпініне жасаппын. 
 
Поступила 12.01.2015г. 
 
 
 
 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
56  
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 1, Number 299 (2015), 56 – 59 
 
 
THE WISE SAYINGS OF FIRDAUSI IN «SHAHNAME» POEM 
 
B. Sh. Batyrkhan, L. N. Toktarbekova 
 
1
MES RK CS R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies, Almaty, Kazakhstan,
 
2
Kazakh national pedagogical university named after Abai, Almaty, Kazakhstan 
 
Key words: Firdausi, Shakhnama, humanity, justice, freedom, spirituality, benefit, wisdom. 
Abstract. There is a brief scientific review of outstanding East thinker Firdausi about humanism and wisdom 
problems in «Shahname» poem in the article. The excerpt of poetry expresses his wise sayings.  
 
 
ƏӨЖ94(574)02/08 
 
ФИРДАУCИДIҢ «ШAҺНAМA» ДАСТАНЫНДАҒЫ 
ДАНАЛЫҚ ОЙЛАР
 
 
Б. Ш. Батырхан
1
, Л. Н. Тоқтарбекова

 
1
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Алматы, Қазақстан, 
2
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан 
  
Тірек сөздер: Фирдаycи, Шаһнама, адамгершілік, əділдік, ерлік, рухани, жақсылық, даналық. 
Аннотация.  Мақалада  шығыстың  ұлы  шайыры  Əбiлқacым  Фирдaycидiң  «Шаһнама»  дастанындағы 
адамгершілік,  даналық  ойлары  жайлы  қысқаша  ғылыми  шолу  жасалады. «Шаһнамадан»  келтірілген  өлең 
жолдары арқылы ақынның даналық ой-толғаулары көрсетілген.  
 
Иcлaм өркeниeтiнiң aяcынa ұйыcқaн пaрcы əдeбиeтi ортa ғacырлaрдa қaрқынды дaмy жолынa 
түcті. Eжeлдeн Зороacтр дiнiн ұcтaнып кeлгeн пaрcылaр Иcлaм дiнiн қaбылдaғaн cоң, мəдeниeт пeн 
əдeбиeттe iрi ciлкiнic  жacaғaны  тaрихтaн  бeлгiлi.  Əyeлi  сaмaндықтaр  билiгi  тұcындa  бacтay aлғaн 
Рyдaки,  Дaкики,  Фирдaycи ceкiлдi  шaйырлaр  шоғырын  бeртiнгe  сeфeвидитeр,  ғaзнeyидтeрдeн 
бacтaп, cоңғыcы  қaжaрлaр  билiгiнe  дeйiнгi aрaлықтa  көптeгeн  шaйырлaр  өмiр  cүрiп,  өздeрiнiң 
қaйтaлaнбac acыл жayһaрлaрын дүниeгe aлып кeлдi.  
Əдeби  дaмyдың  бaрыcындa  хорacaндық,  ирaктық  жəнe  үндiлiк  cтильдeрмeн  қaлaм  тeрбeгeн 
шaйырлaр  өз зaмaнының жыршыcы болып  қaнa қоймacтaн,  кeйiнгi ұрпaққa мəңгiлiк  мұрa қaлды-
рып кeттi. Рyдaкидiң ғaзaлдaры, Фирдaycидiң «Шaһнaмacы», Омaр Хaямның рyбaилaры, Хaфиздың 
ғaзaлдaры, Caғдидың  «Боcтaны»  мeн  «Гүлicтaны», Aттaрдың  «Тəзкирəтyл-əyлияcы», Caнaидың 
«Cəйрyл-ибaды»,  Низaмидың  хaмcacы  мeн  Жəмидiң  «Бaһaриcтaны»  əлeм  əдeбиeтiнiң acыл  қaзы-
нacы  дeceк  aртық  aйтқaндық  eмec.  Ортa  ғacырлaрдa  бұл  aқындaрдың  шығaрмaлaрын  оқымaғaн 
aқын  кемде  кeм болатын. Олaр пaрcы  əдeбиeтiн  дaмытып  қоймacтaн, көршi жaтқaн  хaлықтaрдың 
əдeбиeтiнe  дe  қaтты  əceр  eтe  бiлдi. Eжeлдeн  Ирaн  мeн  Тұрaн  болып  қaтaр  жaтқaн  eкi eлдiң 
aрacындaғы  əдeби  бaйлaныcтaрдың  жaндaнaтын  тұcы  дa  оcы  кeз. Cондaй  хaлықтaр  aрacындaғы 
мəдeни қaрым-қaтынacқa «aлтын көпiр» қызмeтiн aтқaрғaн шaйыр Əбiлқacым Фирдaycи болaтын. 
Оның  қaлaмынaн  тyындaғaн  «Шaһнaмa»  дacтaны  Ирaн  мeн  Тұрaн,  одaн  бeргici  пaрcы  мeн  қaзaқ 
əдeбиeтiнiң бaйлaныcынa зор əceр eттi.  

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
57 
«Шaһнaмa» – Ирaн  шeжiрeci.  Мұндa aдaмның  пaйдa  болyынaн  бacтaп, aдaмзaт  өркeниeтiнiң 
кeмeлдeнyiнe дeйiн жəнe жaмaндықпeн үнeмi күрecy мeн тaрихи дəyiрлeр жaйлы aйтылca, eң cоңғы 
eжeлгi  үкiмeт  құлдырaғaнғa  дeйiнгi  Ирaн  мeн  ирaндықтaрдың  бiрнeшe  мың  жылдық  ғұмырының 
тaрихы дa қaмтылaды. «Шaһнaмa» Ирaн хaлқы мeн мeмлeкeтiнiң бiрнeшe мың жылдық мұрacының 
қaзынacы жəнe ирaндық ой-пiкiрдiң энциклопeдияcы болып саналады. 
Ирaнның  бiрнeшe  мыңжылдық  жaрқын  тaрихындa  өз  eлiнiң  мəртeбeciн  көтeргeн  ұлы  тұл-
ғaлaрдың eciмдeрi aлтын  əрiптeрмeн  жaзылып,  төрткүл  дүниeгe  тaнымaл  болды.  Дүниeдeн  өткeн 
əйгiлi  тұлғaлaр  aртындa  қaлдырғaн  мол  мұрaлaры  aрқылы  ұрпaқтaн-ұрпaққa  жeтiп, eciмдeрi eш 
ұмытылмaй  кeлeдi. Cолaрдың  iшiндe Əбiлқacым  Фирдaycидiң aлaтын орны eрeкшe. Өмiрi aңызғa 
aйнaлып  кeткeн  aқын  Фирдaycи  Х  ғacырдa  дaрa  тyғaн  əдeбиeт  aлыптaрының  бiрi.  Ирaн  Хорaca-
нындaғы Тұc дeп aтaлaтын қaлaдa 932 жылы дүниeгe кeлгeн. Фирдауси – жұмақ деген мағынаны 
бередi.  Бұл  ақынның  тахаллусi (лақап  аты).  Фирдауси  кедейленген  ақсүйек-диханның  отбасында 
дүниеге келген. Кейiн келе ол дана, ғалым атанған, көп тiлдердi меңгерген [1].  
Aңыз  əңгiмeлeрдi,  дacтaн,  хикaялaрды  тaрихи  оқиғaлaрмeн  ұштacтырып,  олaрды  бiр  жүйeгe 
кeлтiрy ici «Шaһнaмaның» жaзылyынa ceбeп болды. Оcындaй ayқымды icкe aлғaш болып  Дaкики 
aтты aқын кiрiceдi. Бiрaқ тa ол 977 жылы қaйтыc болып, бacтaлғaн жұмыc aяқтaycыз қaлaды. Бұл 
eңбeктi aры  қaрaй  Əбy  Мaнcyри  жaлғacтырып,  бiрaқ  ол  дa aяқтaмaйды. «Шaһнaмaны»  толықтaй 
жaзып,  оны  кeрeмeт  кeйiпкeрлeрмeн,  шытырмaн  оқиғaлaрмeн cyрeттeп,  əлeмдiк  əдeбиeттiң  iнжy-
мaржaнынa aйнaлдырy  Əбiлқacым  Фирдaycигe  бұйырғaн  cияқты.  Фирдaycи  хaлық  aрacындa 
ayызшa тaрaлғaн нeмece жaзбaшa түрдe caқтaлғaн бiрқaтaр көнe ирaндық aңыздaрды жинaп, өлeңгe 
aйнaлдырды.  Фирдaycи  өмiрлiк  eңбeгiн 35 жacынaн  бacтaп, 71 жacындa aяқтaғaн.  Бacынaн  өткeн 
қиыншылықтaр  мeн  кeдeргiлeрдiң  бiрaзы  cол  зaмaндa  болғaн  тaрихи  жaғдaйлaрғa  бaйлaныcты 
болды. 992 жылы «Шaһнaмaның» бiрiншi aяқтaлyғa aз қaлғaндa Caмaнилeрдiң acтaнacы Бұхaрaны 
түркiтiлдec  Қaрaхaн  əcкeрлeрi  бacып  aлaды.  Оcы  кeзeңдe  Фирдaycидiң  aтқaрғaн  eңбeгi ecкeрyciз 
қaлды.  Бiрaқ  тa, aқын  aлғaн  бeтiнeн  қaйтпaй,  шығaрмacының  кeлeci  бөлiмдeрi  жaзyғa  бaр 
ынтacымeн кiрiceдi. Aрaғa 35 жыл caлып Фирдaycи əлeмгe aтын шығaрғaн шығaрмacын 1009 жылы 
aяқтaды.  Ол  көлeмi  бойыншa eкi  жолдaн  тұрaтын 60 мың  бəйiттeн  тұрaтын,  мaзмұны  жaғынaн 
Ирaн хaлқының 4000 жылдық тaрихи мeн мəдeниeтiн қaмтиды.  
Фирдаусидің  əлемге  танымал  болған  «Шаһнама»  дастанын  жазуы  туралы  белгілі  шығыс-
танушы  ғалым,  филология  ғылымдарының  докторы,  профессор  Ислам  Жеменей: «Парсы  тілінің 
таралуына  үлкен  еңбек  сіңірген  Фирдоуси.  Оны  Иранның  ұлттық  ақыны  деп  есептейді.  Əуелгіде 
ақындар  проза  түрінде  жазылған  патшалар  тарихын  жырға  аударсақ  деп  арман  қылады.  Соның 
арасынша  Даһиқи  деген  кісі  ең  бірінші  аудармасын  жасайды.  Бірақ  жас  кезінде  қаза  табады  да, 
аударма аяқталмай қалады. Біраз уақыт өткеннен кейін, жас ақын Фирдоусидің сарайға жолы түсіп, 
кітапханадан  «Шаһнаманы»  көріп,  қызығады.  Қара  сөзді  поэзияға  айналдырсам  деп.  Бұрынғы 
аударғандарды осыған қосып, кейбір тарауларды өзі қосып аударған екен» дейді [2]. 
Ғaзнayилeр билiгi бacтaлғaн шaқтa мeмлeкeт жaғдaйы жaқcaрaтынынa үмiттeнгeн ирaндықтaр 
Мaхмұт  Ғaзнayигe қолдay көрceттi. Өйткeнi ол бiрiккeн  мықты  ирaндық үкiмeт құрaды дeп үмiт-
тeндi. Фирдaycи «Шaһнaмa» шyмaқтaрындa оcы тaқырып жaйындa жaзғaн. Ол Мaхмұттың билiккe 
кeлyiн cипaттaп, оcы орaйдaғы Ирaн хaлқының бaрлық үмiттeрiн бaяндaғaн. 
Фирдaycи  «Шaһнaмacындa» aңыздық,  пaлyaндық  жəнe  тaрихи  кeзeңдeр  түрлi  пiшiндeрдe 
cyрeттeлгeн. Шaһнaмaның aңыздық кeзeңi eң aлғaшқы пaтшa Киaмырcтaн бacтaлып, Фaридyнның 
пaйдa болyымeн aяқтaлaды. Cонымeн қaтaр ұcтa Кауаның көтeрiлiciнeн бacтaп Рүcтeмның өлiмiнe 
дeйiнгi  əңгiмe «Шaһнaмaның»  пaлyaндaр  бөлiмiн  құрaйды. Ecкeндiрдiң  Ирaнды  cондaй-aқ caca-
нилeр үкiмeтiн жayлayы Фирдaycи «Шaһнaмacының» тaрихи бөлiмiн қaмтиды. 
Жaқcылық  пeн  жaмaндықтың  aяқтaлмac  күрeci,  əдiлeткe  бaca aйтy  жəнe  əдiлeтciздiккe  жол 
бeрмey, aдaм  өмiрi  мeн  əлeмнiң  тұрaқcыздығы  Фирдaycидiң  aдaмгeршiлiк  бeйнeci  мeн  «Шaһнa-
мaның» филоcофиялық жəнe aдaмгeршiлiк тaбиғaтын көрceтeдi.  
«Шaһнaмa»  дacтaндaрынa  тeрeң  ой caлaтын  болcaқ,  зұлымдықты  жeңy  оның  aжырaтылмac 
бөлiгi eкeнiн  көрeмiз.  Əкiмдeр  мeн  пaлyaндaрдың  тaғдыры,  олaрдың  шыншылдығы  нeмece 
қиcықтығы,  жaқcылығы  мeн  жaмaндығынa  жəнe  бaқыты  мeн  бaқытcыздығынa  бaйлaныcты. 
Фирдaycи  шығaрмacындa aдaмгeршiлiк  жүйe  бacым  eкeндiгiн  мына  өлең  жолдарынан  байқауға 
болады: 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
58  
Рүстем бата берді қолын жайып: 
«Ей, балам, бақ-дəулетке өт, – деп, – байып» 
Барабар бойыменен алтын беріп, 
Кей-Қысырау көрсетті орын тақтан тайып [3, 14 б.] 
 
«Шaһнaмaның»  дeрeктeрi  Тұcтың  ұлы  шeшeнiнe  оcы  aдaмгeршiлiк  нeгiздi caқтayғa  рұқcaт 
бeрмeгeн  жaғдaйдa  Фирдaycи  өзiнiң  əceрлi eкпiнiмeн  тыңдayшының  ойын  бeкeр  нəрceдeн ayыт-
қытып, ойлaндырaрлық филоcофиялық дүниeгe жeтeлeйдi.  
Ирaн  мeн  Тұрaн  бaтырлaрының  aйқacы – «Шaһнaмaның» eң  көркeм  бөлiмдeрiнiң  бiрi.  Фир-
дaycи cол бaтырлaр жөнiндe хaлық aрacынa жaйылып кeткeн, eртeгi, дacтaндaрдың жeлiciн шeбeр 
қиыcтырып, өзiнiң ұлы поэмacынa өзeк eтe бiлгeнi көрiнeдi.  
Рүcтeм  обрaзы  «Шaһнaмaдaғы»  бeлдi,  бiлiктi  обрaздaрының  бiрi.  Оның  eрлiгi – «Шaһнa-
мaның»  үштeн  бiр  бөлiмiн  aлaды.  Рүcтeм  өлiмiмeн  шығaрмaның  бaтырлaр  бөлiмi  тaмaмдaлaды. 
Фирдaycи  өзiнiң  aйтпaқ  жaрқын  идeялaры  мeн  көзқaрacтaрының  көбiн  оcы  бaтырлaрдың ic-
əрeкeттeрiнe жүктeйдi. 
Eрлiктi  кeйдe  фaнтacтикaлық  дəрeжeгe  көтeрce  дe, aвтор  хaлық  шығaрмacынa  тəн  шынaйы 
қacиeттeн бiр eлi aжырaмaйды, оны өрicтeтe түceдi. 
 
...Үйретіп өнер, білім, тəрбие қыл, 
Өзіңнен өніп-өскен балаңдай біл... 
...Ырзамын осыны етсең, батыр, саған, 
Болғаның шын сүйер дос сонда маған... [4, 832 б.]  
 
– деп Ыспандиярдың өлер кезінде Рүстем батырға баласын аманат қылып табыстауы... 
 
...Рүстем Баһыманды тұтынып ұл, 
Үйретті əртүрлі өнер жиырма жыл... [4, 835 б.] 
 
Рүстемнің  ол  баланы  жиырма  жыл  бағып-қағуы  шынайы  өмірде  адамзат  қолынан  келетін 
адамгершілік қасиеттер.  
Жaқcылық  пeн  жaмaндық,  озбырлық  пeн  мaхaббaт,  жayыздық  мeн  aдaмгeршiлiк  күрeci  бa-
тырлaр бөлiмiндe eрeкшe eкшeлiп, Фирдaycидiң тeрeң ойлaрын толықтырa түceдi.  
Осы тұста Рүстемге бауыры Шапаттың тарапынан жасалған қастандықты айта кеткен дұрыс: 
 
Кетті деп көзін салса Шапат қайда, 
Күліп тұр ат үстінде анадайда. 
Білді де Рүстем санын соқты,  
Болғанын бұл сұмдықтың сонан пайда [4, 309 б.]. 
 
Ақын Шапаттың Рүстемге жасаған қастығы арқылы адамға  жауыздық қылып, мақсатқа жету 
мүмкін еместігі былай жырлайды: 
 
Бойымен сол жығылған жанын кешті,  
Рүстемнен бұрынырақ өзі көшті. 
Күншілдің күні туып, көңілі өспейді, 
Ешкіммен есің болса болма өшті [4, 310 б.]. 
 
Шaһнaмa Ирaн елі мeн ирaндықтaрдың мыңжылдық тaрихы мeн өмiрiн бaяндaйды. Оcы ұлы 
шығaрмa aлғaшқы  aдaмның  пaйдa  болyы  жəнe aдaмзaт  өркeниeтiнiң  бой  көтeрiп  толығyымeн 
бacтaлып,  бaрлық  шaйтaндық  көрiнicтeрмeн  үнeмi  шaйқac  дacтaны, cондaй-aқ  тaрихи  кeзeңдeр 
жəнe патшалықтардың билігімeн жaлғacын тaбaды. Cодaн cоң aқырындa «Шaһнaмa» Ирaнның eң 
cоңғы, eжeлгi  патшалығының  құлдырayымeн  aяқтaлaды.  Фирдaycи  «Шaһнaмacының»  нeгiзгi 
тaқырыбы – Ирaн  елінің  тaғдыры  болып  табылады.  Фирдaycи  бұл  шығaрмaны  бaрлық  aдaмзaтқa 
мəңгiлiк жолдay рeтiндe қaлдырyғa тырыcты.  

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
59 
Фирдaycи  «Шaһнaмacының»  тaғы  бiр  мaңызды  пaйымы – ұлтшылдықты  əшкeрлey.  Фирдay-
cидiң  отaн  cүйгiштiгi,  əрдaйым  бaйcaлдық, aқылдық  жəнe  мeйiрiммeн  бiргe  жəнe  ұлтшылдықтaн 
түбeгeйлi ayлaқ. «Шaһнaмaдa»  Ирaнғa  дeгeн  cүйicпeншiлiк,  Ирaн  хaлқының  мəдeниeтiнe,  елдің 
қayiпciздiгi  мeн  aбaттaнyынa  жəнe  оcы  ел  хaлқының  eркiндiгi  мeн  тыныштығы  кең  түрде  баян-
далады.  Фирдaycи  шaпқыншылaрды  олaрдың  ұлты,  нəсілі  үшiн  eмec,  бөтeндeрдiң  бұл  жeргe 
нaқaқтан бacып кiрyiне байланысты жeк көрeдi. 
Қорыта келгенде, орта ғасырлар тұсында жазылған əдеби мұралардың қазақ мəдениетінде алар 
орны  ерекше.  Фирдоусидің  «Шaһнaмa»  дастанында  сүйіспеншілік  сезімін  өз  ойына  өзек  етіп, 
имандылық пен адамгершілік туралы өнегелі пікірлер айтқан. Бұл еңбек таусылмас рухани байлық-
тың көзі болып табылады. Ақынның «Шaһнaмaсы» қазіргі заманғы мəдениет үшін философиялық, 
этикалық маңызы зор, оның тағылымы жастарды дүниетанымдық сипатта тəрбиелейді. 
 
ƏДЕБИЕТ 
 
[1]
 
Күмiсбаев Ө. Фирдауси жəне «Шахнама» // Түркістан газеті.  
          http://archive.turkystan.kz/page.php?page_id=35&id=3512. 
[2]
 
Он айда «Шаһнаманы» бердім жазып... // Халық сөзі. – 2014. – № 4 (308). 
[3]
 
Рүcтeм-Дacтaн. Фирдаycи «Шaһнaмacының» жeлiciмeн жaзылғaн қaһaрмaндық жыр / Iзтiлeyұлы Тұрмaғaмбeт. 
Екінші кітап. – Aлмaты: Жазушы, 2004. 
[4]
 
Рүcтeм-Дacтaн.  Фирдаycи  «Шaһнaмacының»  жeлiciмeн  жaзылғaн  қaһaрмaндық  жыр. 1-2 кiтaп / Iзтiлeyұлы 
Тұрмaғaмбeт.– Aлмaты: Ayдaрмa, 2012. 
[5]
 
Ирaн əдeбиeтiнiң тaрихы: Оқy құрaлы. 2-бacылyы. – Aлмaты: Қaзaқ yнивeрcитeтi, 2009.  
[6]
 
Фирдоycи. Шaх-нaмe / Пeр. c фaрcи. – М.: Хyдожecтвeннaя литeрaтyрa, 1972. 
 
REFERENCES 
 
[1]
 
Kumisbayev O. Firdausi and «Shaxnama». The Turkіstan newspaper.  
          http://archive.turkystan.kz/page.php?page_id=35&id=3512. (in Kaz.). 
[2]
 
On ajda «Shaһnamany» berdіm zhazyp... Xalyқ sөzі. 2014. N 4 (308) (in Kaz.). 
[3]
 
Rustem-Dastan. Firdausi «Shaһnamacynyң» zhelicimen zhazylғan  қaһarmandyқ zhyr. Iztileyұly Tұrmaғambet. 
Ekіnshі kіtap. Almaty: Zhazushy, 2004 (in Kaz.). 
[4]
 
Rustem-Dastan. Firdausi «Shaһnamacynyң» zhelicimen zhazylғan  қaһarmandyқ zhyr. 1-2 kitap. Iztileyұly 
Tұrmaғambet. Almaty: Aydarma, 2012. (in Kaz.). 
[5]
 
Iran literature history: textbook. 2-edition. Almaty: Kazakh univesity, 2009. (in Kaz.). 
[6]
 
Firdausi. Shakhname. Tran. from farci. M.: Xydozhectvennaya literatyra, 1972. 
 
 
МУДРЫЕ ИЗРЕЧЕНИЯ ФИРДОУСИ В ПОЭМЕ «ШАХНАМЕ» 
 
Б. Ш. Батырхан, Л. Н. Токтарбекова 
 
1
Институт востоковедения им. Р. Б. Сулейменова КН МОН РК, Алматы, Казахстан, 
2
Казахский национальный педагогический университет им. Абая, Алматы, Казахстан 
 
Ключевые  слова:  Фирдоycи,  Шахнама,  гуманизм,  справедливость,  свобода,  духовность,  благо,  муд-
рость. 
Аннотация.  В  статье  предоставлен  краткий  научный  обзор  взглядов  Абулкасыма  Фирдоуси  о  про-
блемах  нравственности  и  мудрости,  которые  были  затронуты  поэме  «Шахнаме».  Указанные  в  статье 
выдержки из стихов поэмы выражают его мудрые изречения. 
 
Поступила 12.01.2015г. 
 
 
 
 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
60  
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 1, Number 299 (2015), 60 – 66 
 
 
ABOUT THE REMAINED ANCIENT HISTORICAL DOCUMENT 
 
Zh. Oshan 
 
MES RK CS R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies, Almaty, Kazakhstan 
 
Key words: Tengri Elig, Buqachaq, Alty Tatar country, Toghuz tatars, Tokuz Bukha beks, On uyghur country, 
Iduq-kut, Otuken, Talaz (Taraz). 
Abstract.  In this article a document, which was written on ancient uighur language, found in China, is 
regarded. The document was researched on source. The author acquaints in detail with the history of the Turk people 
of the X-XI centuries which is a very valuable. Some of the historical problems in the document were discussed. 
 
 
ƏӨЖ94(574)02/08 
 
КӨНЕ ТАРИХИ ЖƏДІГЕРДЕН ҚАЛҒАН ЖАЛҒЫЗ ПАРАҚ 
 
Ж. Ошан 
 
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Алматы, Қазақстан 
 
Тірек  сөздер:  Теңрі  Еліг,  Бұқачақ,  Алты  татар  елі,  тоғыз  татарлар,  Токүз  Бұқа  бектері,  Он  ұйхұр  елі, 
Ідұқ-құт, Өтүкен, Талаз.  
Аннотация.  Мақала  Қытай  астанасындағы  деректер  қорларының  бірінде  сақталып  келген  көне  ұйғыр 
жазуымен  жазылған  екі  бет  жазба  ескерткіш  туралы  жазылған.  Аталған  құжаттың  табылуы  мен  ғылыми 
айналымға  енгізілілуі  тарих  қойнауында  беймəлім  күйге  енген  біраз  тылсым  сырды  ақтаруға  мүмкіндік 
береді,  оның  кей  мазмұндары  бұған  дейін  қолда  бар  деректер  негізінде  жасалған  пайымдауларды  онан  əрі 
орнықтыра түссе, кей тұстары мəселені қайта қарауға түрткі болады. 
 
Соңғы  жылдары  қытайда  түркі  халықтарының  тарихына  қатысты  бірқатар  құнды  жəдігерлер 
табылып,  олардың  біразы  жарияланып,  ғылыми  айналымға  енгізіліліп  отыр.  Осындай  көне 
дүниенің бірі жуырға дейін Қытай астанасындағы дерек қорларының бірінде сақталып келген көне 
ұйғыр  жазуымен  жазылған  жазба  ескерткіш.  Төменде  біз  осы  ескерткіш  парағының  арнаулы 
жинақтардың  біріне  жарияланып,  мамандар  тарапынан  алғашқы  мəтінтанулық  зерттеу  жасалған 
нұсқасы негізінде оған қысқаша тоқталып өтпекпіз.  
Айтулы  жəдігер  ҚХР  астанасы  Бейжің  қаласына  орналасқан  «Қытай  мəдени  мұралар 
институты»  деп  аталған  зерттеу  институты  қорында: «jx 222-0661.9» деген  нөмірмен  сақталған
1

Ондағы  көне  ұйғыр  жазуымен  жазылған  жазба  ескерткіш  мəтіні  жеке  бір  парақтың  екі  бетіне 
жазылған,  мəтіннің  сақталуы  өте  жақсы  деуге  болады.  Бұл  құжаттың  көне  заманда  жазылған 
қандай бір тарихи еңбектің жеке парағы екенін құжат мəтінінің жиегініне өз кезінде кітаптың бет 
саны  ретінде  көне  түркі  тілінде  жəне  қытай  тілінде  жеке-жеке  «жиырма  екі»  деген  мағнаны 
білдіретін  көне  түрікше: «iki otuz» сөзі  мен  қытайша: «二十二»  деген  екі  сөздің  жазылуы  толық 
көрсетіп  отыр.  Əйткенмен,  Институт  қорында  бұл  құжатты  кім,  қашан,  қай  жерден  тауып  əкеп 
тапсырғаны туралы еш бір мəлімет тіркелмеген. Айтулы институттың құжаттар қорында көп жыл 
                                                            
1
Қытай  астанасы  Бейжін  қаласына  орнадласқан  бұл  институттың  қазіргі  аты  «Қытай  мəдени  мұраларды  зерттеу 
институты («中国文化遗产研究院» // «Zhōngguó wénhuà yíchǎn yán jiù yuàn»)» деп аталады. Алайда көп жылдарға дейін 
бұл институт «Қытай мəдени жəдігерлерді зерттеу институты («中国文物研究所» // «zhōngguó wénwù yánjiū suǒ)» деген 
атпен аталып келген болатын. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
61 
бойы  сақтаулы  тұрған  құжаттың  факсимилесі  тек 2011 жылы  ғана  аталған  институт  тарапынан 
құрастырылып, Бейжің қаласында баспадан шыққан «Қытай мəдени мұраларды зерттеу институты 
қорында сақталған Батыс өңірге қатысты көне жəдігерлер» атты құжаттар жинағында алғаш мəрте 
жаряланып,  құжаттың  атын  «Он  Ұйғыр  ханы  жəне  оның  шекарасы  туралы  жазба»  деп  атаған        
[1, 276-277 бб.]. Құжат жарияланғаннан кейін Чжан Тешань мен Peter Zieme бірлікте зерттеу жасап 
құжатқа  алғашқы  қадамдағы  мəтінтанулық  зерттеуді  жариялады [2, 129-159 бб.].  Көп  өтпей 
бірлескен зерттеудің нəтижесі болған бұл мақала қытай тіліне аударылып жарияланды [3, 157-176].  
Құжат мəтінің қазіргі оқылу деңгейінде анықталғандай құжаттың жазылған уақыты мен онда 
баяндалған уақиғаның дəуірі туралы еңбектің қолда бар тұсында еш мəлімет жазылмаған. Құжатты 
ең  алғашында  Х-ХІІ  ғасыр  еншісіндегі  шығарма  ретінде  қарастырғанмен,  казіргі  кезде  зерттеуші 
ғалымдар  мəтін  тіліндегі  дəуірлік  ерекшеліктерге,  өте-мөте  ондағы  кірме  сөздер  арасында  жаңа 
парсы тіліенен енген сөздердің кездесуіне сондай-ақ, Юань дауіріне тəн ұйғыр жазбаларда көбірек 
кездесетін мəтінде қытайша терминдерді қолдану кезінде қытай иероглифін пайдалану дəстүрінің 
орын  алуына  қарай  отырып  шығарма  ХІІІ-ХІV  ғасырларда  жазылған  деген  қорытынды  шығарып 
отыр [3, 159 -160 бб.]. Ал, ондағы баяндалған уақиғаның дəуірі туралы құжат мəтіндегі «Он ұйхұр 
елі»  ханына  байланысты  баяндаулары  құжаттың  Тұрпан  мен  Бесбалықта  билік  құрған  Ідұқ-құт 
елінің тарихымен қатысты екендігін  растай  алады, сонымен  ондағы көрсетілген уақиғалар тізбегі 
бұл елдің Х-ХІ ғасырдағы тарихымен қатысты деген болжам жасалған [3, 157 б.].  
Ескерткіш мазмұнында қысқаша айтқанда мынадай тарихи уағиғалар баяндалған:  

 
T ̓ngrk ̓n-нің
1
 жөргектегі кезінен арыстанның баласындай (мəтінде «kesar» деп көрсетілген) 
ақырып айбат шеккен батырлық нышандары, қаршадайынан бастап «Теңрі Еліг ( ̓Tängri Elig)»
2
 деп 
құрметтелген  өзінің  хан  əкесіне  көмектесіп,  Он  ұйхұр  елінің  билігіне  қарсы  шығып  елдің  ірге 
жауына айналған тоғыз татарларды бағындырып өздеріне бодан еткені;  

 
Оның ержетіп, Он ұйхұр елінің билігін өз қолына алғаннан кейінгі ерліктері; 

 
Тарым ойпаты тарапындағы елдерді бағындыру мақсатында атқа қонып, жорықтарға шығуы; 

 
Солм қаласын бағындыруы; 

 
Елдің  күн  батыс  жағындағы  едлдерге  жорық  жасап  «Талаз»  деп  аталған  қалаға  жорыққа 
аттанып, барып ондағы «Бұқачақ» есімді адам бастаған оннеше қаланың билеушісі бастаған қосын-
мен қан майданда кездескені, ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен Талаз қаласы мен ол елді 
өзіне  бағындырғаны,  оларды  қырып-жоймай,  жақсы  жолға  бастап  өз  жеріне  бейбіт  қоныстан-
дырғаны; 

 
Мұны  көрген  жəне  естіген  алыс  жуықтағы  мұсылмандарды  қамтыған  көптеген  елдер  мен 
халықтардың Он ұйхұр еліне құрметпен қарай отырып, оларға өзі келіп бағынуы, сол замандағы ең 
жақсы  елдің  Он  ұйхұр  елі,  ең  жақсы  билеушінің «T ̓ngrk ̓n»  болғаны,  сөйтіп  ханның  аты  алысқа 
таралып, оның ықпалы Үш Солмнан (Üč Solm)
3
 Ұлұх Иұлтұзға (Uluh Yultuz) дейін жеткені;  

 
Оның  Өтүкен (Ötükän) жері  маңындағы  əр  түрлі  елдерді  бағындырып,  оларды  өз  билігіне 
алып, өз ата-бабалары тарихында болмаған ұлы істерді атқарғанығаны, осылайша Он ұйхұр елінің 
атақ даңқының төрт атырапқа таралғаны; 

 
Бұған дейін кидандардың боданы болып келген Алты татар елінің күшейгені, олардың бұл 
елмен  жақын  танысудан  бұрын  Токүз  Бұқа  бектері  мен  оның  ханы  туралы  естігенін,  кейін  Алп 
ханның атақ даңқы аса бастағаннан кейін бұрынғы өздері бағынған хан мен елді тастап, өздерінің 
елі мен ата қоныс мекенін қанша жақсы көрседе, қимаса да Ұдан (Udan) яғни T ̓ngrk ̓n-нің қарасты 
                                                            
1
 Құжат мəтінінде аталған тұлға есімінің бірінші бөліні 天(tian) деген иероглифпен жазып, оның артына көне ұйғыр 
жазуындағы «n» дыбысын білдіретін əріпті жалғаған. Осыған байланысты мəтін танушылар бұл тіркесті «T ̓ngrk ̓n» деп 
көрсеткен [3, 165 б.].  
2
 Бұл  есім  де  жоғарыдағы  көрсетілген  үлгімен  жазылған,  ондағы «Tängri Elig)» алдыңғы  бөлігіне  « 天 (tian)» 
иероглифінің соңына «Елік» сөзі жазылған.  
3
 Бұл қаланың аты ертеде Агни деп аталған. Агни елі қытай деректерінде көп замандар бойы «Яньцзи (焉耆)» деп 
аталып  келді.  Ел  аумағының  шығысында  Қочомен,  батысында  Күсанмен  шекараласып  жатты.  Орны  қазіргі  СҰАР 
Яньцзи дүңген автономиялы ауданы аумағында. ІХ ғасырдан бастап Солми (Solmi/Sulmi) деп атала бастады. Бұл қаланы 
жергілікті  ұйғырлар  көп  заман  бойы  Қарашəрі (Karashahr ) деп  атап  келеді.  Солми (Solmi/Sulmi) аты  М.  Қашқари 
еңбегінде əлде неше рет аталады 
[4, 374 б]

Айтулы қаланың орны мен кейінгі аты туралы бұған дейін профессор Гэн 
Шимин қатарлылар тыянақты түрде зерттеулер жасалған 
[5, 147-159 бб.]. 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
62  
халқы болғанын, оның қорғауы мен қамқорлығына бөленіп Байтахтан Құм Сеңгірге дейін қоныс-
танғаны, T ̓ngrk ̓n-нің  қалаларында  еркін  жүріп-тұрғаны,  олардың  кейбірі  Янгі  Балыққа  қарасты 
жерлерге дейін барып  мекендегені  жəне Иеті  Бұқа  есімді  адамның  өз  қызын T ̓ngrk ̓n-ге  берегені, 
S]g]lg (s]ng]lg? тегіннің өз елін бастап келгені сияқты тарихи уақиғалар баяндалған [3, 158-159 бб.]. 
Құжатта баяндалған мұндай тарихи уақиғалар бұған дейінгі тарихи еңбектер мазмұнында еш 
жерде  кездескен  емес.  Біз  егер  ондағы  уақиғалар  шынымен  Ідұқ-құт  елінің  Х-ХІ  ғасырдағы 
тарихына қатысты екеніне сенетін болсақ, онда 840 жылы Моңғолиядағы Ұйғыр қағанатын Енесей 
қырғыздары  құлатқаннан  ХІ  ғасырға  дейінгі  аралықтағы  Моңғолия  мен  Шығыс  Түркістандағы 
түркі халықтарының тарихы туралы айтылып жүрген кей пікірлерді қайта талқылаудың сəті түседі. 
Бұл  ең  бірінші  Ідұқ-құт  мемлекетінің  аталған  кезеңде  тұтас  аймақтағы  тарихи  орны  мен  саяси 
ықпалына қатысты кей мазмұндарын қайта қарауға мүмкіндік береді. Себебі, қазірге дейінгі дерек-
тер негізінде қалыптасқан пікір бойынша: Көк түріктердің орнында құрылып, түркі халықтарының 
қара шаңырағында ғасырға жуық билік еткен Ұйғыр қағанаты 840 жылы өзінің күллі түркі-моңғол 
тайпаларына  жүргізген  тегеуірінді  билігінен  айрылғаннан  кейін  олардың  Моңғолиядан  қашып 
шыққан  бір  бөлігі  тарапынан  Тұрпан  мен  Бес  Балықты  орталық  етіп  құрған  мемлекеті  соншалық 
қуатты ел ретінде қарастырылмайды. Алайда, құжатта Ідұқ-құт елі мүлде басқа бір келбетте сипат-
талып,  елдің  бір  дəуірлерде  қүш-қуаты  артып,  ел  аумағының  бір  шеті  Моңғолиядағы  көшпен-
ділердің астаналық аймағы саналатын Өтүкен жеріне жетіп, ондағы «тоғыз татарларды», іле-шала 
даланың онан да арғы бір қиырын мекендеген «алты татарларды» бағындырғаны, елдің екінші бір 
шекарасы  Солм  қаласына  дейін  жетіп  ондағы  мұсылмандардың  бағынғаны,  күн  батыстағы  шека-
раның  Юұлдұз  өзенімен  шектесуі,  кей  бір  кездері  Талаз  қаласына  дейін  жорық  жасап,  ол  жақта 
оннеше қаланы өзіне тəуелді етіп атақ- даңқы ерекше деңгейде артқаны баяндалған.  
Құжат  мəтінінде  ел  шекарасының  бір  шегі  ретінде  көрсетілген  Иұлдұз  өзенінің  аты  «大 (da) 
Ultuz» деп  көрсеткен. Бұл тіркесті «Uluh Ultuz» өзені деп пайымдауға  болады. Тянь-Шань  таула-
рының  қоршауында  жатқан  үстіртті  аймақтағы  бұл  өзен  кəзір  де  Иұлдұз  өзені  деп  аталады  əрі 
«Үлкен Иұлдұз» жəне «Кіші Иұлдұз» болып екіге бөлінеді
1
.  
Көрсетіп  өткеніміздей  құжат  мазмұнының  келесі  тұсында  «Талаз»  деп  аталған  қалаға  жорық 
жасалып, Бұқачақ бастаған оннеше қала бектерімен соғысқаны жазылған. Мұндағы Бұқачақтың кім 
екенін анықтауға қазірше мүмкіндік жоқ, əйткенмен «Бұқачақ» дегенді адам аты ретінде қарасты-
румен бірге тайпаның аты ретінде қарастыруға да болады. Ал, оған байланысты қала аты ретінде 
көрсетілген «Талаз» атын қатысты əдебиеттерде көптен белгілі «Тараз» немесе «Талас» деп қарау-
ға болады. М. Қашқарри өз еңбегінде Талас немесе Тараз деп аталатын қаланың атын атай отырып, 
бұл аттас қаладан екеуі бар екенін ескертіп, оның біріншісін «Ұлұқ Талас», екіншісін «Ками Талас» 
деп көрсетеді əрі «Ками Таластың мұсылман жерімен шекаралас екенін баса көрсетеді [4, 348 б.]. 
Мұнда  көрсетілген  «Ұлұқ  Талас»  еліміз  аумағындағы  Тараз  болуы  бек  мүмкін.  Алайда  «Ками 
Таластың»  орнын  анықтау  соншалықты  оңайға  түскен  емес.  М.  Қашқари  мұсылман  жерінің 
шекарасында  деп  көрсеткен  бұл  жерді  ғалымдар  көбінесе  Іленің  жоғары  бойындағы  Құлжа  мен 
Күнөс  тараптан  немесе  Сайрам  көлінің  шығысындағы  Жоңғар  даласының  жиегінен  іздеп  келеді. 
Бұл туралы соңғы қорытындының өзі соншалықты нақты емес, онда: «Алатау мен Ілені бір бірімен 
тұтастыратын  түзу  сызықтың  шығыс  жағында  онша  ұзақта  емес»  деп  пайымдалған [6, 355 б.]. 
Сонымен,  құжатта  көрсетілген  «Талаз  қаласын» «Ками  Талас»  деп  көрсетіп,  оның  орнын  Іле 
аңғарынан іздегеннің өзінде ондағы «Бұқачақ бастаған оннеше қала бектерімен арада болған соғыс 
пен оларды бағындыру уақиғасының» өзі «Он ұйхұр елінің» ықпалы Жетісудың ауқымды бөлігіне 
жеткенін  ескертеді.  Мұндай  мəлімет  Ідұқ-құт  елі  туралы  айтылған:  Бұл  ел  «ІХ  ғасырдың  екінші 
жартысынан кейін 170 жыл бойы Қытай аумағындағы Шығыс Түркстан мен Орта азиядағы Түркіс-
танді  тұтастырған  санаулы  ірі  елдің  бірі  болды,  олар  ХІ  ғасырдың  бірінші  жартысына  жеткенде 
ғана  дербес  елдерге  жіктелу  жəне  ыдыраудың  орын  алуына  байланысты  өзінің  батыстағы  жарты 
территориясынан  [Қараханидан]  айрылып  қалды,  соған  қарамастан  ол  аса  ірі  мемлекет  ретінде 
сақтала берді» деген Жапон ғалымының болжамын шындыққа жақындата түседі [6, 424 б.].  
                                                            
1
 Айтулы  өзен  жатқан  бұл  алқап  Тянь-Шанның  биік  таулары  қоршап  жатқан  аса  шұрайлы  жайылымдардың  бірі 
болып  келеді.  Тұтас  алқаптың  солтүстігі  Еренқабырға  тауымен,  батысы  Нарат  тауымен  ұшқасып,  оңтүстігі  Оңтүстік 
Тянь-Шань тауының биік шыңдарымен жалғасады.  

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
63 
Бұдан  тыс  құжаттағы  Ідұқ-құт  елінің  Орталық  азиялық  көшпенділермен  арада  қалыптасқан 
саяси,  əскери  қарым-қатынастары  туралы  кей  мағлұматтары  Жапон  ғалымы  Абе  Такеоның  осы 
сауалдар  бойынша  бұған  дейін  шығарған  бір  қатар  тұжырымдамаларымен  сайма-сай  келеді.  Біз 
құжаттағы «Он ұйхұр елі» мен Моңғолияғы байырғы көшпенділердің қарым-қатынасын көрсететін 
тұстарына  назар  аударар  болсақ,  мəтінінің  бастапқы  жолдарының  өзінде  тарихи  тұлғаның  өзінің 
хан əкесіне көмектесіп Он ұйхұр елінің билігіне қарсы шыққан «тоғыз татарларды» бағындырып, 
оларды бодан етіп, өздеріне салық төлеп тұруға мəжбүрлегені, осылайша ел іргесіне төнген қауіп-
қатердің  біржолата  сейілгені  баяндалады.  Бұл  ең  бірінші  бізге  аталған  тарихи  кезеңдегі  Ідұқ-құт 
елінің  Моңғолияды  түркі-моңғол  тайпаларымен  арадағы  саяси  қатынасын  көрсете  алады;  қала 
берді  ұлы  даланың  кезекті  билеушісі  ретінде  Ұйғыр  қағанатының  орнын  басқан  Қырғыз  қағана-
тының Түркі жұртының астаналық аймағында орнатқан билігі мүлде баянсыз болып, ІХ ғасырдың 
соңына жеткенде Енесей бойындағы бұрынғы ата мекеніне қарай шегінген деген болжамды онан 
əрі  айқындауға  мүмкіндік  береді.  Қысқасы  біз  бұл  тарихи  кезеңде  Моңғолияда  түркі  дəуіріненен 
бастап аты  əйгілі болған  «тоғыз  татарлардың»  қайта күшейгенін  əрі  Бесбалықтағы  Ідұқ-құт  билі-
гіне қандай да бір қауіп-қатер төндіріп отырғанын көре аламыз
1
.  
Ідұқ-құт  билігінің  Моңғолияғы  көшпенділермен  арада  қалыптасқан  қатынастарын  құжаттағы 
олардың Өтүкен жерінің халқын жарылқап өз билігіне алғанын баяндаған мазмұндар да нақтылай 
түседі. Бұған дейін белгілі болғанындай 981-985 жылдары аралығында Тұрпандағы Ідұқ-құт Ұйғыр 
хандығына  барып  қайтқан  Сун  патшалығының  елшісі  Ван  Яньдэ  өзінің  «Ван  Яньдэ  ши  Гаочан 
цзи» («Ван Яньдэнің Гаочанға елшілік естелігі») атты саяхатнамалық еңбегіндеде Ұйғыр Ідұқ-құты 
туралы мəліметтерді бермес бұрын Моңғолияда қоныстанған «Тоғыз татарлардың» бірнеше тобы 
туралы арнаулы мəліметтер жазып қалдырған болатын (8, 58-161 бб.; 9, 490 ц.). Сонымен, айтулы 
құжат Х ғасырда Өтүкен жерінде тоғыз татарлардың үстем орынға шыға бастауын хабарлаған тағы 
бір дерек болып саналады.  
М. Қашқари өзінің айтулы еңбегін жазған уақытта Орта Азия тұрғындары Монғолияны «Татар 
даласы»  деп  атай  бастаған  тəрізді.  Автор  еңбегінде  Өтүкен  туралы: «Өтікен:  Татар  даласындағы 
бір жердің  аты. Ұйғыр еліне жақын» деп анықтама беруінің өзі «Татар даласы» деген ұғымының 
қалыптаса бастағандығының белгісі болатын (7, І т., 167 б.). Ескере кетері тарихшы ғалымдар Х-
ХІІ ғасыр көлемінде Моңғолияда аты жиі аталатын осы «тоғыз татарларды» моңғол дəуірі қарса-
ңында найман, керей, оңғыт деген сияқты жаңаша этнониммен əйгілі бола бастаған бірқатар прото 
қазақ  тайпаларымен  байланысты  деп  қарайды.  Сондай  зерттеулердің  біразы  ХІ  ғасырда  Орхон-
Тоғла өзені маңын қоныстанған тоғыз татарлардың соңғы кезде аты əйгілі болған керейлермен тіке 
қатысты екенін дəлелдеудің жолын қарастырып келген [10, 201-232 бб.; 11, p.68.].  
Құжаттағы  «алті  татарларға»  қатысты  мазмұндар
2
 моңғол  дəуірі  қарсаңына  дейінгі  тұтас  та-
рихи  дəуірде  Моңғолияда  жасаған  əр  алуан  түркі-моңғол  тайпаларының  жіктелуі  мен  ұлыстарға 
топтасуы, олардың  тілі, этногенезі мен көші-қон  мəселесіне  қатысты  туындаған  түйткілдерді  ше-
шуге көмегін тигізеді. Ондағы «тоғыз татарлармен» қатар «алты татар» деп аталған тайпа атының 
кездесуінің өзі моңғол дəуірі қарсаңында Шығыс Моңғолияны мекендеген алты тайпадан құралған 
татар  тайпасының түркі ескерткіштерінен бастап  аты  алыс-жуыққа əйгілі болған  байырғы «тоғыз 
татарлардан»  парықты  этнос  екендігін  ескерткендей  болады.  Онда  атап  көрсетілгеніндей  алты 
татарлар  ілгеріде  кидандардың  Ляо  патшалығына  қарасты  болған
3
.  Мəтін  одан  əрі  алты  татарлар 
                                                            
1
 Түркі ескерткіштерінде Соңғы түркі қағанаты құрылған бастапқы жылдары олардың басты қарсыластары ретінде 
оғыздардың  аты  жиі  аталып, «тоғыз  оғыздарды»  бағындыру  жолында  қажырлы  жорықтар  жасағаны  айтылады. «Білге 
қаған»  ескерткішінде:  Білге  қаған 32 жасында  оғыздарға  жорық  жасағанын  баяндау  кезінде  тоғыз  оғыздардың  тоғыз 
татарлармен  одақтаса  отырып  Ағу (Aγu)  деген  жерде  олармен  екі  мəрте  айқасқаны  айтылған.  Бұл  «Тоғұз  татар (Toγuz 
tatar)» атының тарихи деректерде бірінші мəрте кездесуі болып, уақыт жағынан 715 жылға тура келеді. 
2
 q”day el-k’ san-l”halt tatar bodun” t[r]p 此[bu] el-k’ yahumad”n toquz buqa b’g’r : 王[xan] birl’ ad”nc”h “duq alp 
xan”m”z-n”ng at”n cav”n exdip tap”nu [gr(‘)nmix] el-in xan-”n tapta-mat”n qodupk ornanmix yur-”n turu-”n okxar-ca titip: udan 
“duq 天[t’ngri]k’nimiz-k’ bodun bolup k]cberg] t”ltah-”nt”n [3, 167 б.]. 
3
 Zhang Tieshan мен Peter Zieme мəтінде көрсетілген «q”day el-k’» деген тіркесті «қидан елі» ретінде қарастырған. 
Бұл кидандардың Солтүстік Қытайда
 916-1125 жылдары билік 
құрған Ляо патшалығы болып табылады [3, 169 б.]. 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
64  
Он  ұйхұр  елімен  жақын  танысудан  бұрын  тек  «Тоқұз  Бұқа  бегері»  мен  оның  ханы 
1
туралы  ғана 
естігені айтылады. Мұндағы «Тоқұз Бұқа бегері мен ханы» сірə кім екенін дөп басып айту қиын, 
қазірше тек «тоғыз татармен» немесе қырғыз билігімен байланысты қараудың ғана сəті түседі.  
Құжат мəтінінің келесі мазмұнында  алты татарлар Алп ханның атақ-даңқы аса бастағаннан кейін 
өздері бағынған ханын ата мекенін тастап Ұданның (Udan) яғни T ̓ngrk ̓n-нің халқы болуды қалап, 
Бай  тахтан  Құм  Сеңгірге  дейін  көшіп  келіп  қоныстанғаны,  Ідұқ-құт  қалаларын  емен-еркін 
қоныстанғаны,  олардың  кейбірі  Янгі  Балыққа  қарасты  жерлерге  дейін  барғаны  баяндалады. 
Мұндағы «Бай тах» (Bay Taγ, қазіргі Бəйтік тауы) жəне Құм Сеңгір атты жердің екеуі де  Алтайдың 
күнгей  бетіндегі  жерлер  болып  табылады
2
.  Ал  Ідұқ-құқ  қалаларының  бірі  ретінде  көрсетілген 
қаланың  аты «Yan balq» қаласын  Манас  өзені  маңындағы  көне «Yangi baliq» қаласы  ретінде 
қарастыруға  болады.  М.  Қашқари  өзінің  еңбегінде  осындай  бір  қаланың  атын  Бесбалық  туралы 
тоқталған кезде атап, оның атын «Йаңібаліқ» деп көрсеткен [6, 141 б., 359 б.]. 
 
 
 
Құжаттың бірінші беті 
                                                            
1
Мəтінде «toquz buqa b’g’r : 王...» деп көрсетілген. Мұндағы «toquz buqa b’g’r» сөзін «toquz buqa bägär» деп қалпына 
келтіруге  болады.  Мұндағы  «Бегер»  термині  түркі  халықтарының  билік  жүйесіндегі  титул  болып,  бұл  сөздің  этимо-
логиясы  «Бек»  жəне  «Ер»  деген  екі  сөздің  қосылуынан  жасалған.  Сөз  тіркесінде  «Бегер»  атауының  соңына  жалғанған 
қытайша  «王»(Вань)  иероглифінің  мəнісі  «хан  немесе  қаған»  дегенге  сəйкес  келеді,  көне  түріктер  бұл  сөзді  өз  тіліне 
бейімдеп Оң (Ong) деп қабылдаған əрі жеке титул ретінде қолданып келген.  
2
 Qum  Sängir  немесе Qum-Šängir – мұндай  жер  аты  Моңғол  дəуіріндегі  əдебиеттерде  Қарақорымнан  Бешбалыққа 
баратын жолда, Бешбалықтан бір апталық жерде екені айтылады. Жувейни Күйік ханның Құм Сенгірде өлгенін баяндап, 
бұл жерді қазіргі Үліңгір көлінің жоғары бойында екенін көрсетеді [12, p.261]. 
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет