Issn 2224-5294 Қазақстан республикасы ұлттық Ғылым академиясының Х а б а р л а р ы известия


Адамның атақ-лауазымына, кəсібіне жəне əлеуметтік топтарға байланысты сөздер



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет14/44
Дата10.09.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   44

Адамның атақ-лауазымына, кəсібіне жəне əлеуметтік топтарға байланысты сөздер:  
bardaqiččı 
 ْقاَد ْرَب
 
 ْيﱢج
 (құмыра  жасайтын  ұста) (18a,10) – bardaq – кувшин, құмыра + iččı – зат 
есімнен  зат  есім  тудыратын  жұрнақ.  Бардақшы - белгілі  бір  кəсіптң  иесі,  яғни  кəсіби  лексикаға 
жатады.  Кəсіп  иесін  білдіретін  сөздер  ескі  қыпшақ  тілдерінде  онша  көп  болмаса  да  баршылық: 
бітікчі  (жазу  жазатын  адам),  алтунчы  (ювелир),  темірчі  (темір  ұстасы),  қылыч  остасы ( қылыш 
ұстасы),  ейерчі  (ерші,  ер  жасаушы),  отачы  (оташы),  сықрық  (курьер)  жəне  т.б.  Бардақчы  осы 
топтың  қатарын  көбейтері  анық.  Басқа  ескерткіштердегі  көрінісі:  ИЛТАС.,  СС.,  Абу  Х.,  Тз., 
бардақ; Салыс.: МҚбарт ыдыс, құмыра; сұйықтық құятын ыдыс. Қаз бардақ (диал.).. 
baš yülütičči  ْيﱢجْت ْوُلُي  ْشاَب  шаштараз (18a,4) – изафет  конструкциясында  тұрап,  кəсіп  иесінің 
атауын  білдіріп  тұр:  baš yülütičči – бас  йулутчы  (бас  жұлушы,  яғни  бастағы  шашты  алушы, 
шаштараз). Бұл сөздің сақал йулучы (сақал жұлушы, яғни сақал алушы, шаштараз) деген варианты 
да  қолданылады.  Басқа  ескерткіштердегі  көрінісі  мынадай:  ИЛТАС.,  йулы:  йулығыл.  Хт. Scheren 
стричь, подстригать, обрезать. ССйулуМҚйулды жұлды, йүліді қырды, шашын жұлды; Тзйүлү
қар.  йулу;  тат.  йолу;  башқ.  юылыу;  құмық.  юлю  қырыну; қаз.  жұлу.  Салыс.:  СС.  сақал  йуловчы 
шаштараз.  
?er?ba?
  ا ْوُرَش
 ْشاَب
 
əскербасы (11а, 13) – Басқа  ескерткіштердегі  көрінісі:  ИЛТАС.,  шері = сү
шері башыСС.,  БМчері, черік; АФ.,  черікТзшеріМҚчэрік;  Абу  Хчері, черік; Ефчеров, 
черүв; Қазіргі түрік тілдеріндегі көрінісі: қарчерів; қазшеру, шерубасы. 
bay   ْيآَب  бай (14а,12) – түркі  тілдерінде  белгілі  сөз.  Басқа  жазба  ескерткіштердегі  көрінісі: 
ИЛТАС.  бай;  СС.,  Абу  Х.,  АФ.,  Тз.,  МҚ.,  Кав.  бай:  Қыпшақ  тілдерінде:  тат.,  башқ.,  ноғ., 
құмық., ққ., қазбай. 
bazāriččı  ْي ﱢج ْراَزَب базаршы (17b,15) – базарда істейтін саудагер. Қар.: базар
bek   ْكاَب  бек (14а,2) – Қыпшақ  тілдерінде  еркін,  жиі  қолданылады.  Көне  түркі  тілінде  бег 
тұлғасында кездесетін бұл сөз қазіргі түркі тілдерінде сөз соңындағы г дыбысының й-ге айналған 
бій,  бей  жəне  г  дыбысының  қатаңданған  бек  сипатында  қалыптасқан.  Ал  сөз  ортасындағы  е < і 
сəйкестігі  сол  көне  түркі  дəуірінің  өзінде-ақ  болған.  Орта  ғасыр  қыпшақ  жазба  ескерткіштері 
тілінде бег // биг // бей // би // бий сипатында кездесуі бұл дыбыс алмасуларының сол дəуірде-ақ 
болғандығын аңғартады. Көктүрік, Ескі ұйғыр, МҚ – бег [ДТС, 91]; КК: бег; бей; би; бий; [ҚТС, 
26, 29, 30, 32];  
bey  ْياَب
 
бей (22a,6) – Орта ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштеріндегі көрініс: ИЛТАСбей; СС. 
бей, бійАбу  Х.  бей; Тз.  би; Пд.  бей, бі, бій; Қазіргі түрік тілдеріндегі көрінісі: түркм.  бей; қар. 
бій; тат. би; башқ. бей; ноғ. бий; ққ. бий; қаз. би. 
demüričči   ﱢج ْر ْوُمَد
 ْي
 темірші (18a,4) – Ескі қыпшақ тілдерінде көп қолданылатын лексема. Басқа 
ескерткіштердегі  көрінісі  мынадай:  ИЛТАС:  темірчі;  СС.,  темірчі;  МҚ.  тэмүрчі;  Қазіргі  түрік 
тілдеріндегі көрінісі: ттк. дэмирчи; ноғ., ққ. темирши; башқ. тимерсе. 
Elči جلِأ Пайғамбар (2а,8) // eli??i  ْيﱢشْلَأ елші (11а,15) – елчі жəне елші - ел «халық» сөзіне + чі; 
ші сөз тудырушы жұрнақтары қосылуы арқылы туындаған лексема. Көне түркі ескерткіштерінде: 
1) елші, пайғамбар (посол, посланник); 2) хабар жеткізуші (вестник, гонец); 3) ел билеуші («Құтад-
ғу  біліг»  ескерткішінде:  правитель,  владетель)  мағыналарында  қолданылады.  Басқа  ескерткіш-
тердегі көрінісі: элчи (Рсл. І, 827); элчи, ?lчi (ДТС, 169); «Диуани луғат-ит-туркте» кездеспейді. 
Ортаазиялық  «Тефсирде»  элчи  (124)  жəне  элчу  (72б, 71) деген  фонетикалық  модификациялары 
кездеседі.  Абу  Х.  илчи;  ат-Тухфа.  элчи // илчи;  «Таржуманда»  илчи;  Хорезмдік  (алтынордалық) 
деректерде  элчи  тұлғасында  кездеседі:  ХШ.,  Рабгузи.,  НФ.  элчи.  ҚХШС.  елчі;  ИЛТАС.  илчі; 
Қазіргі түркі тілдерінде: ттк. элчі, ёлчі; тат. илче; башқ. илсе; ноғ. элши; ққ. елши; құмық, элчи; 
қаз. елші. Бұл сөз жалпытүркілік ел (ал) түбірінен түзілген.  

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
96  
Eginičči   ْي ﱢجْنِكَأ  егінші (14а,10) – Түрік  тілдерінде  еркін  қолданылатын  лексема.  Орта  ғасыр 
қыпшақ жазба ескерткіштеріндегі  көрінісі: ИЛТАС.  екінчі;  ҚХШС.  екінчі.  Қазіргі  тілдерде:  ноғ. 
эгінші; қаз. егінші.  
halvaččı 
ىَ̃وُلـ َح
 
 ْيﱢج
  Һалуашы (17b,15) – Жалпы  түркі  тілдеріне  араб  тілінен  (арабтың  сладкий, 
приятный  деген  сөзі  АРС, 182) енген  белгілі  сөз.  Негізгі  түбірі  halva,  бұған  čı  сөз  тудырушы 
жұрнағы  қосылған.  Halva  тұлғасы  ескерткіштерде  кездеседі:  halva  (ДТС, 198); Орта  ғасырлық 
қыпшақ жазба ескерткіштердегі көрінісі: ҚХШС. халва; қаз. алуа. 
ĥocā ا َجُخ хожа (14а,6) – Бұл сөз де араб-парсы тілдерінен (Мұхаммед пайғамбардың ұрпағынан 
тарайтын  дін  таратушылар)  енген,  адамдардың  əлеуметтік  топтағы  орнын  білдіретін  сөз.  Басқа 
ескерткіштердегі көрінісі: ИЛТАС. қожа; хожаддаш; СС., АФ. қожа; Еф. ходжа; Хт. қожадаш; 
ТЗ. хошдаш; БМ. қошдаш; Абу Х. қожаташ. Қазіргі түркі тілдерінде мынадай: ттк. коджа; ққ., 
қаз. қожа. 
iščči   ْيﱢج  ْشْيِإ  жұмыскер,  қызметкер (17b,13) – Бұл  сөздің  негізгі  түбірі  i?,  сөз  тудырушы  čči 
жұрнағы  арқылы  жаңа  сөз  туып  тұр.  Қазіргі  қазақ  тілінде  ісші  деген  варианты  емес,  -кер, -гер 
парсының жұрнағы арқылы туындаған іскер тұлғасы қолданылады.  
kiriščči 
 ْشِرِك
 
 ْيﱢج
  кірісші  (садақ  кірісін  жасайтын  ұста) (18a,6) – Бұл  да  түркі  тілдерінде  еркін 
қолданылған  сөз.  Негізгі  түбірі  kiri? (садақ  керме  жібі) –čči  сөз  тудырушы  жұрнағы  арқылы 
жасалған лексема. Басқа ескерткіштерде негізгі түбір тұлғасында кездеседі: ИЛТАС.  кіріш; МҚ., 
Тз.,  АФ.  кіріш;  Қазіргі  түркі  тілдеріндегі  көрінісі  мынадай:  қар.  кіріш;  тат.,  башқ.  кереш;  ноғ. 
кирис; қаз. кіріс.    
ki?ipčči   ْي ﱢجْفِشِك  тыңшы (11b,2) – Бұл  сөздің  негізгі  түбірі  ki?i,  бұған  pič – či  жұрнақтары 
қосылуы арқылы пайда болған туынды сөз. Бұл жерде тыңшы, шпион деген мағына береді.  
n?ker   ْرَكُن  нөкер (14а,8) – Бұл  сөзді  қазақ  тілінің  мамандары  монғол  тілінен  енген  деп  келеді                
[2, 143], ал, ирандықтан  ْرَكو ُ◌ ُن nowkar – слуга парсы сөзі деп есептейді [3, 692]. 
 Адамның мінез-құлқына, сын-сипатына байланысты сөздер:  
bazıq  ْقِزاَب зор, үлкен, ірі; жаман қылықты; нашар мінезді (10; 14b,6) адам деген ұғымды береді.  
beyni  ْينْيَب мыйлы, мый (12b,) – ИЛТАС. бейн; Абу Хбейні; ТЗ. бейні; ттк. бейни,бейн; башқ. 
мейеноғмыйқұмық., ққ. мийқаз. ми. 
bili?  ْشِلِب таныс (14а,10), - ИЛТАС. білішМҚ., БМбілішҚХШС. Біліштат., башқбелеш
ноғ., ққ. билис; қаз, біліс
boylı  ْيِلْي ْوُب бойлы, бойшаң (5a,2), - ИЛТАСбойыҚХШСБой; СС.,  Абу  Х,  АФ.,  МҚ.,  Тз., 
БМ., ноғ., құмық., ққ., қазбой; тат., башбуй
epsem  ْماَسْبآَٔ момақан, жуас (3b,14) деген мағынада қолданылған.  
küčsiz 
 ْج ْوُك
 
 ْزْيﱢس
  əлсіз,  қуаттсыз (5a,4) - ҚХШС.  күш,  қуат;  ИЛТАС.  күчсіз;  СС.,  АФ.  күчсіз
қаркүчсүз; тат., күчсез; башқкөсһөзноғ., ққ. күшсизқазкүшсіз
qara اَرَق құл, тексіз, тобыр (14а,2), ескі қыпшақ ескерткіштерінің барлығында кездесетін белгілі 
сөз.. 
?ākirt   ْتْدِرْكاَش  бозбала,  жасөспірім (14а,4) –  ИЛТАС.  шекірд;  Абу  Х.,  шекірд;  ттк.,  шагирд; 
башқшəкертққшəкирт; қаз. шəкірт
Адамның дене мүшелеріне жəне жынысына, тегіне қатысты сөздер:  
alın  ْنِلَآَء  алды,  маңдай (13а,4) –  ИЛТАС.  алын;  СС.,  АФ.,  МҚ.,  Тз.,  Пд.  алын;  Қазіргі  түркі 
тілдерінде: қар., ттк. алынқұмық., тат., қаз. ал, алды. 
arqa  اَق ْرَأ  арқа (13а,14), - ескі  қыпшақ  ескерткіштеріндегі  көрінісі  бəріне  ортақ  сөз:  ИЛТАС., 
СС., АФ., МҚ., Тз., Пд. арқа; Қазіргі түркі тілдерінде: қар., ттк., құмық., тат., қаз. арқа . 
avuč  ْج ْوآ ٔ◌ алақан, уыс (13а,12), - ҚХШСуыс; Орта ғасыр қыпшақ жазбаларымен қазіргі түркі 
тілдеріндегі  авуч // авыч // овуж // һавуч  формаларында  кездесетін  бұл  етістік  тілімізде  уыс 
сипатында  қолданылады.  Қазақ  тілінде  сөз  басында  у  дыбысына,  алдынан  көмескіленіп  ұ // ү 
дыбыстары естілетіндіктен дифтонг дыбыс деп қарайды да ұ жазуда еленбейді. Ал бірінші буыннан 
кейінгі  буындардағы  у  дыбысы  ерін  үндестігінің  əлсіздігінен  ы-ға  айналады.  Осыдан  қазіргі 
тілімізде бұл сөз а ~ ұ; в ~у; у~ы; ч // ж~ш~с сəйкестіктері арқылы қалыптасқан. Сондай-ақ бұл 
сөздің  негізгі  түбір  емес  екендігін  тіліміздегі  уқалау  етістігімен  салыстыру  арқылы  аңғаруға 
болатын  сияқты.  Радлов  «Сөздігінде»: «оғ-  ов – тереть;  ел  оғмақ;  оғала – растереть»  деп  түсін-
діріледі  де  басына  «осман  түріктері  тілінде»  деп  белгі  соғылған.  Қазақ  тілінің  дыбыстық 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
97 
заңдылығын  ескерсек  (оғ>у)  уқалау  етістігінің  құрамындағы  ежелгі  түбір  тек  (у  (ұу)  морфемасы 
ғана,  -қа, -ла  қосымшалар  [ҚТТГ, 122]. Уыс  сөзінің  де  негзгі  түбірі  у  (ұу); - ыс  істің  істелу 
құралын,  процесстің  атауын  білдіретін  көне  –ч  қосымшасының  бүгінгі  көрінісі  болса  керек 
(сүйініш,  қуаныш  сөздерінде  сақталған).  Қазіргі  түркі  тлдерінде:  қаз.  уыс;  баш.  ус  төбө;  тат.  ус 
төби; қырғызуч; түрік: авуч; азер.: овуж; түркм.: овуч; өзб.: һавуч; ұйғ.: авуч 
aurat  ْتاَر ْوَع қатын (14а,4), - ИЛТАСавратСалыс.: МҚавуртақазəуретіңді жап
c?h?d  ْد ْوُح َج еврей, жөйт (14а,15) – ҚХШСжуһуд
ebi??i  ْيﱢشْبَأ зайып, əйел, жұбай (14а,4) – ИЛТАСепчіСС., абчыАФебчіТзепчі, ипчіАбу 
Хечі,ече Рдлече. 
emček  (emeček)  ْكا َج َ◌ْمَأ емшек (13а,16) - ИЛТАС. емчек; СС., АФ., Абу Х., емчек; МҚ. эмік
Тз.  емчек,  имчек;  ттк.  эмджек;  тат.  имчəк;  ноғ.эмшек;  башқ.  имесəк;  құмық.  эмчек;  ққ.,  қаз
емшек
e?se  اَسْكْنَأ  (اﱠسْكْنَأ)  еңсе,  иық (13а,8; 13а,14) –  ИЛТАС.  еңсе;  СС.  еңсе;  Абу  Х.  енсе;  Тз.  енесе; 
тат.иңсəноғэнсе; ққ., қаз. еңсе.  
gavır (gavur)  ْر ُ◌ِواَك  кəпір,  христианин,  иаһуди (14а,15) –  ҚХШС.  кафір.  Арабша:  ٌ
دـِحـْلـُم 
(неблагодарный;  неверующий,  нечестивый,  неверный;  безбожник,  гяур).  Абу  Х.,  В.  Радлов  т.т. 
кездеседі: кəфир, қафыр, гəур. Мұсылмандар əлемінде, көптеген түркі тілдес елдерде белгілі сөз. 
keude اَد ْوَك кеуде, көкірек (12b,16)- ИЛТАС. кевдеАбу Х. гөвде; Тз. көвдекевделі; ноғкевде; 
ққкеуде, геуде, кебзебашқ. кəузə; қаз. кеуде.  
k?g?s  ْسُك ْوُك төс, төс сүйегі (13а,16) 
kirpik  ْكِب ْرِك кірпік (13а,4) – ИЛТАСкірфікҚХШСкірпүк.  
k?bek   ْكاَبُك  кіндік (13а,16) - ҚХШС.  кіндік;  Қазіргі  қыпшақ  тілдерінде  көп  кездесе  бермейтін 
бұл  лексема  оғыз  тілдерінде  «кіндік,  қарын,  ұрпақ,  орталық»  секілді  бірнеше  мағыналарда 
қолданылады. Түрік. гөбек; азер. гөбəк; түркмен. гөбек [ҚТТГ, 122]. Қазақ тілінде кісі есімдерінде 
үлгілері сақталған: Ергөбек, Көбекбай жəне т.б.  
bağarsuq  ْق ْوُص ْراَغَب ішек-қарын, жылы-жұмсақ (13b, 2)ИЛТАС. бағырсақ; СС. бавурсақ; Абу 
Х.  бағарсуқ;  Тз.  буварсық;  МҚ.  бағырсуқ;  түрік.  бағырсақ;  қар.  бавурсах;  ноғ.  өкпе-бавыр;  қаз. 
өкпе-бауыр
bağır  ْرـِغاَب бауыр (13b,12)- ҚХШС. бағыр; ИЛТАС. бағыр; Абу Х. АФ., ТЗ., МҚбағыр; қар
бағыр; тткбагртат., ноғ. бавырбашқ. бауыр; құмық. бавур; қаз. бауыр.  
baltır  ْرِطْلَب балтыр (13b,6) - ИЛТАС. балтыр; Абу Х.Тз., балтыр; БМ. балдур; балтур; қар
тат., башқ., ноғбалтыр; құмықбалдыр; ққ., қаз. балтыр
barmaq   ْقاَمْرَب  бармақ (13а,12) – ИЛТАС.,  СС.,  Абу  Х.,  бармақ;  Тз.  пармақ;  Қазіргі  түркі 
тілдеріндегі көрінісі; қар. бармах; тат., башқ., ноғ., құмық., ққ., қаз. бармақ. 
ba?   ْشاَب  бас (12b,16) – ИЛТАС.,  СС.,  Абу  Х.,  АФ.,  ТЗ.,  МҚ.,  БМ.  баш;  Қазіргі  түркі 
тілдеріндегі көрінісі: ттк., баш; ққ., қаз. бас;  
bilegi (bileg?)  ْيِكَلاِب білегі (10а,6) – ИЛТАС., Абу Х., МҚ., ТЗ. білек; Қазірг түркі тілдеріндегі 
көрнісі: ттк., ноғ., ққ., қаз. білек; тат., башқ. белəк.  
boğaz  ْزاَغُب бұғақ, кеңірдек (13а,8) – Бұл сөз бауыздайтын жері бұғағы деген мағына беріп тұр. 
Басқа  ескерткіштердің  көбінде  етістік  формасында  келген:  боғузла;  боғузлағыл-  бауыздау  деген 
тұлғада қолданылған. Көне түркі тілдерінде ертеден бар сөз: боғаз [ДТС, 109]. Орта ғасыр қыпшақ 
жазба  ескерткіштеріндегі  көрінісі  мынадай  болып  келеді:  ИЛТАС.,  боғузла;  боғузлағыл;  Абу  Х. 
боғазлады;  Тз.  боғузлады,  бовузлады;  Қазіргі  түркі  тілдеріндегі  көрінісі:  тат.  буғазлау;  башқ. 
боғазлау; ққ. бауызла; қаз. бауызда.  
būrūn   ْن ْوُرُب  мұрын (13а,2) – Көне  түркі  тілдерінде  бұрыннан  келе  жатқан  сөз.  Орта  ғасыр 
қыпшақ жазба ескерткіштердегі көрінісі: ИЛТАС., Абу Х., ТЗ., АФ., МҚ. бурун; СС. бурун, брун; 
ТЗ.  бурн,  бурун;  Қазіргі  оғыз  жəне  қарлұқ  топтарында  осы  тұлғада  сақталғанымен  қыпшақ 
тілдерінің  көбінде  б<м-ға  ауысқаны  байқалады.  Қазіргі  түркі  тілдеріндегі  көрінісі  мынадай:  ттк., 
ққ. бурун; тат. борын; башқ. морон; ноғ. бурын; қаз. мұрын.  
b?gr?k (b?gr?k)  ْك ْوُرْكُب бүйрек (13b,2) – Көне жəне қазіргі түркі тілдерінде баяғыдан келе жатқан 
сөз.  Орта  ғасыр  қыпшақ  жазба  ескерткіштеріндегі  көрінісі  мынадай  болып  келеді:  ИЛТАС., 
бүгрек; Абу Х. бүкрек; Тз. бөрек, бөгрек; Кав. бүрек; Қазіргі түркі тілдерінің қыпшақ тобындағы 
тілдерде  сөз  ортасындағы  г  дыбысы  й-  ге  айналып,  заңды  құбылысқа  енгенін  көруге  болады. 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
98  
Қазіргі түркі тілдерінде: қар.  буврак; тат.  бөерек; құмық.  бюйрек; ноғ.,  ққ.,  қаз.  бүйрек; башқ. 
бөйөр.  
Жалпы  алып  қарағанда  Мəмлүктер  мемлекетінде  қыпшақ  тілін  үйрену  үшін  жазылған  бұл 
ескерткіште  түркі  тілдеріне  ортақ  көптеген  сөздер  кездеседі.  Сондықтан  мұндай  жазба 
секерткіштердің  тілдік  қорын  сол  дəуірдің  қолжазбаларымен  жəне  қазіргі  түркі  тілдерімен 
салыстыра отырып зерттеудің маңызы өте зор.  
 
ƏДЕБИЕТ 
 
[1]
 
Зайончковский  А.  Новонайденный  арабско-кипчакский  словарь  из  государства  мамлюков // Народы  Азии  и 
Африки. – М.: Наука, 1964. – № 3. – С. 111-116. 
[2]
 
Болғанбаев Ə. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 145 б. 
[3]
 
Персидско-русский словарь / М.И. Радуйльский., Г. А. Усканин., А.М. Шуитов. – Тегеран, 1372 х. 
 
REFERENCES 
 
 
[1]
 
Zaionchkovskii А. Newfound Arabic-Kipchak dictionaries from the Mamluk State // Peoples of Asia and Africa. M.: 
Nauka, 1964. N 3. p. 111-116. (in Russ.). 
[2]
 
Bolganbaev A. Kazak tilinin leksikologiuasi. Almaty: Mektep, 1988. 145 b. (in Kaz.). 
[3]
 
Persian-Russian dictionary. Radyilsky М.I., Yskanin G.A., Shyitov А.М. Tegeran, 1372 х. 
 
Қысқартылған шартты белгілер 
 
ДТС – Древнетюркский словарь. – Л., 1969.  
ҚТС – Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 965 б. 
ИЛТАС – Исследование по лексике «Тюркско-арабского словаря». – Алма-Ата, 1970. 
СС – Құрышжанов Ə.Қ., Жұбанов А.Қ., Белботаев А.Б. Куманша-қазақша жиілік сөздік. – Алма-Ата, 1978. 
Абу Х. – Caferoğlu A. Abû-Hajjān. Kitab al-Idrāk li-lisān al-Atrak. – Istanbul, 1931. 
Тз. – Аттухфатуз закияту филлуғатит туркия (туркий тил (қипчоқ тили) хақида ноёб тухфа). – Тошкент, 1968.  
БМ. – Zajaçzkowski A. Vocabulaire arabe-kiptçhak de l’epoque de l’Etat Mamelouk “Bulğat al-Muštāq fi luğat 
at-turk wa-l-Qifžāq”. – Warszawa, 1958.  
АФ. – П. М. Мелиоранский. Араб – филолог о турецком языке. – СПб., 1900. 
МҚ. – Девони луғотит турк. Г.Абдурахманова ва С.Мутталибовлар иштироки ва тахрир остида. – Тош-
кент, 1967. 
ҚХШС. – А. Ибатов. Қутбтың «Хусрау уа Шірін» поэмасының сөздігі (ХІV ғасыр). – Алма-Ата: Ғылым, 
1974.  
қар. – қарайым  
қаз. – қазақ  
тат. – татар  
башқ. – башқұрт  
ноғ. – ноғай  
ққ. – қарақалпақ 
əзер. – əзербайжан 
түркм. – түркімен  
өзб. – өзбек  
ұйғ. – ұйғыр  
 
ЭТНОЛИНГВИСТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ТЕРМИНОВ  
О ЧЕЛОВЕКЕ В СЛОВАРЕ ««КИТАБ АД-ДУРРА...» 
 
Б. Д. Дюсенов 
 
Институт востоковедения им. Р. Б. Сулейменова КН МОН РК, Алматы, Казахстан 
 
Ключевые  слова:  лексика,  семантика,  мамлюкско-кыпчакский  язык,  старокыпчакские  письменные 
памятники, рукопись, словарь, средневековый период. 
Аннотация. В статье рассматривается арабско-кыпчакский лингвистический, лексикографический труд, 
который создан на основе кыпчакско-огузского языка, использованного в Египте и Сирии, в Золотой Орде и 
Средней Азии в ХІІІ-ХІV веках. Ученые отметили, что старокыпчакский язык, рассматривается как золотой 
мост, связующий древнетюркский и современные тюркские языки. Поэтому этот памятник очень важен для 
полного раскрытия некоторых нерешенных проблем в области языкознания.  
 
Поступила 12.01.2015г. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
99 
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 1, Number 299 (2015), 99 – 105 
 
 
CATEGORY OF MORTGAGE,  
TO TIME AND DEGREE IN WRITING MONUMENTS 
 
H. V. Masimova 
 
MES RK CS R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies, Almaty, Kazakhstan 
 
Keywords: writing monument, verb, grammatical category, category of mortgage, category of mood, category 
of time. 
Каталог: journals -> 849
journals -> Н. Ю. Зуева (жауапты хатшы), О. Б. Алтынбекова, Г. Б. Мәдиева
journals -> Л-фараби атында ы аза лтты
journals -> Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871
journals -> Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук
journals -> Казахский национальный
journals -> Ғылыми журнал 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> Казахский национальный
journals -> №4(68)/2012 Серия филология
849 -> Национальной академии наук республики казахстан

жүктеу 5.08 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет