Issn 2224-5294 Қазақстан республикасы ұлттық Ғылым академиясының Х а б а р л а р ы известия



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет11/44
Дата10.09.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   44

ƏДЕБИЕТ 
 
[1]
 
Дехган И. Аббас-нама. – Арак: Фарвардин, 1349/1970. – 13 б.  
[2]
 
Дехган И. Аббас-нама. – Арак: Фарвардин, 1349/1970. – 14 б. 
[3]
 
Фихристи нусхаха-йи хатти китапхана-йи маджлис-и шаураи ислами. – Т. 38. – Тегеран: Мəжіліс, 1374/1995. – 
165 б. 
[4]
 
Фихристи  нусхаха-йи  хатти  китапхана-ий  маркази  данишгах-и  Тихран.  Т. 16. – Тегеран:  Данишгах  Тихран, 
1369/1989. – 717 б. 
[5]
 
Фихристи нусхаха-ий хатти китапхана-йи мелли Малек. – Т. 3. – Тегеран: Малек, 1365/1986. – 553 б. 
[6]
 
Стори Ч.А. Персидская литература (био-библиографический обзор). – Т. I-III. – Л., 1927-1958 / Пер. с англ. и 
перераб., допол. Ю. Э. Брегель. – В 3 т. – М., Главная редакция «Восточная литература», 1972.  
[7]
 
Дехган И. Аббас-нама. – Арак: Фарвардин, 1349/1970. – 353 бет. 
[8]
 
Дехган И. Аббас-нама. – Арак: Фарвардин, 1349/1970. – 313 б. 
[9]
 
Фихристи  нусхаха-йи  хатти  китапхана-ий  маркази  данишгах-и  Тихран. – Т. 9. – Тегеран:  Данишгах  Тихран, 
1364/1985. – 1189 б. 
[10]
 
Фихристи нусхаха-йи хатти китапхана-йи маджлис-и шаураи ислами. – Т. 1. – Тегеран: Мəжіліс, 1363/1984. –      
47 б. 
[11]
 
Щеглова О.П. Персозычная литографированная книга индийского производства (XIX в.). – СПб.: Петер-бурское 
востоковедение, 2001. – С. 6. 
[12]
 
Catalogue of the Arabic and Persian Manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore. Prepared by Maulavi 
Abdul Muqtadir (Khan Saheb). – Patna, Superintendent Government Printing, Bihar and Orissa, 1918. – P. 7.  
[13]
 
A catalogue of the Persian manuscripts in The Salar Jung Museum and Library compiled by Muhammad Ashraf. – 
Hyderabad, Andhra Pradesh, India. 1965.  
[14]
 
Catalogue of Persian manuscripts of Rampur Raza Library compiled by dr.al-Hasan Siddiq. – Rampur: Rampur Raza 
library, 1996.  
[15]
 
Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Khuda Bakhsh oriental public library / Prepared by dr. Mohd. 
Ghaffar Siddiqi and dr. Salimuddin Ahmad. – Patna: Khoda Bakhsh Oriental public library, 2010.  
[16]
 
Дехган И. Аббас-нама. – Арак: Фарвардин, 1349/1970. – 15-16 бб.  
[17]
 
Себатиан З. Переписка во время Сефевидской династии. – Тегеран: Бонгахи нашр ва тарджума, 1358. – C. 178. 
[18]
 
Республикалық  тарихи  материалдарды  зерттеу  орталығы,  қолжазба: 22 (бұл  шифр  «Қазақстан  жəне  Орталық 
Азия тарихы мен мəдениетіне қатысты парсы жəне түрік тілдеріндегі қолжазбалар каталогы» жарыққа шыққанда реттік 
санымен көрсетіліп, орталықтың жаңа шифрын алуы мүмкін екендігін ескертеміз). 
 
REFERENCES 
 
[1]
 
Dehgan I. Abbas-nama. Аrak: Farvardin, 1349/1970. 13 b.  
[2]
 
Dehgan I. Abbas-nama. Аrak: Farvardin, 1349/1970. 14 b. 
[3]
 
Fihristi nuskhahaye khatti ketapkhanaye majlis-e shouraye islami. Vol. 38. Tegeran: Мajlis, 1374/1995. 165 b.  
[4]
 
Fihristi nuskhahaye khatti ketapkhanaye markazi daneshghahi Tehran. Vol. 16. Тegeran: daneshhah Tehran, 1369/1989. 
717 b. 
[5]
 
Fihristi nuskhahaye khatti ketapkhanaye melle Malek. Vol. 3. Тegeran: Мalek, 1365/1986. 553 b. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
75 
[6]
 
Storey Ch.А. Persian literature (bio-bibliographical overview). Vol. I-III. L., 1927-1958. Tran. from Eng. Yu. E. Bre-
gel’. Vol I-III. – М.: main editorial staff «Vostochnaya literatura», 1972.  
[7]
 
Dehgan I. Abbas-nama. Аrak: Farvardin, 1349/1970. 353 b. 
[8]
 
Dehgan I. Abbas-nama. Аrak: Farvardin, 1349/1970. 313 b. 
[9]
 
Fihristi nuskhahaye khatti ketapkhanaye markazi daneshghahi Tehran. Vol. 9. Тegeran: daneshhah Tehran, 1364/1985. 
1189 b. 
[10]
 
Fihristi nushaha-ji hatti kitaphana-ji madzhlis-i shaurai islami. T. 1. Tegeran: Məzhіlіs, 1363/1984. 47 b. 
[11] Sheglova О.P. Persian language lithograph book of Indian production (XIX c.). SPb.: Peterburg Oriental Studies, 2001. 
p. 6. (in Russ.). 
[12]  Catalogue of the Arabic and Persian Manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore. Prepared by Maulavi 
Abdul Muqtadir (Khan Saheb). Patna, Superintendent Government Printing, Bihar and Orissa. 1918. P. 7. 
[13]  A catalogue of the Persian manuscripts in The Salar Jung Museum and Library compiled by Muhammad Ashraf. 
Hyderabad, Andhra Pradesh, India, 1965.  
[14]  Catalogue of Persian manuscripts of Rampur Raza Library compiled by dr.al-Hasan Siddiq. Rampur: Rampur Raza 
library, 1996.  
[15]  Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Khuda Bakhsh oriental public library. Prepared by dr. Mohd. 
Ghaffar Siddiqi and dr. Salimuddin Ahmad. Patna: Khoda Bakhsh Oriental public library, 2010.  
[16]  Dehgan I. Abbas-nama. Аrak: Farvardin, 1349/1970. 15-16 bb.  
[17]  Sevatian Z.. Correspondence during the Safavid dynasty. Тegeran: Bonghahi nashr va tarjoma, 1358. S. 178. 
[18]  Respublikaliq tarikhi materyaldardi zertteu ortaligi, qoljazba: 22 (Bul shifr «Qazaqstan jane Ortaliq Asia tarikhi men 
madenietine qatisti parsi jane turik tilderindegi qoljazbalar katalogi jariqqa shiqqanda pettik sanimen korsetilip, ortaliqtin jana 
shifrin alui mumkin ekedigin eskertemiz)  
 
 
«ИНШАЙ ТАХИР ВАХИД» КАК ИСТОЧНИК ПО ИСТОРИИ  
КАЗАХСТАНА И ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ 
 
Г. А. Камбарбекова 
 
Институт востоковедения им. Р. Б. Сулейменова КН МОН РК, Алматы, Казахстан 
 
Ключевые слова: Казахстан, Центральная Азия, Иран, Индия, история, писарь, дипломатическая пере-
писка, дворцовый протокол, казахи, шайбаниды. 
Аннотация. В статье рассматривается источник под названием «Иншай Тахир Вахид», который ранее 
не был изучен отчественными исследователями. Персидский источник «Иншай Тахир Вахид содержит более 
45  дипломатических  и  других  писем.  Среди  них  автором  обнаружено  ответное  письмо  Абдурахим  бия 
казахскому хану Тауке. Автор дает ценные сведения о дипломатической переписке рассматриваемого перио-
да и расскрывает внутреннее содержание данного дипломатического письма.  
 
Поступила 12.01.2015г. 
 
 
 
 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
76  
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 1, Number 299 (2015), 76 – 78 
 
 
HISTORICAL WRITINGS’ DATA  
ON BURKHAN AD-DIN KILIC 
 
E. Molotova 
 
MES RK CS R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies, Almaty, Kazakhstan 
 
Key words: Historical Sources, History, Islam, Central Asia, Qarakhanid dynasty. 
Abstract. The paper focuses on the personality of popular Central Asian “Saint” Burhan ad-Din Qilich, whose 
cult is most prevalent among the population of this region. The image of Uvaysiya Shaykh is closely related to 
Sufism. In the course of study of historical works containing data on Burhan ad-Din Qilich, the author identifies the 
extent of their scrutiny and reliability. 
 
 
УДК 930.221(575):94(575).04/.05(092) 
 
СВЕДЕНИЯ ИЗ ИСТОРИЧЕСКИХ СОЧИНЕНИЙ  
О БУРХАН АД-ДИН КИЛИЧЕ 
 
Э. М. Молотова  
 
Институт востоковедения им. Р. Б. Сулейменова КН МОН РК, Алматы, Казахстан 
 
Ключевые слова: исторические сочинения, история, ислам, Центральная Азия, династия Караханидов. 
Аннотация. Статья посвящена изучению исторических сочинений, в которых зафиксированы сведения 
о  легендарном  святом  Центральной  Азии – Бурхан  ад-дин  Киличе.  Автором  статьи  делается  вывод,  что 
ценность  произведений  заключается  в  том,  что  в  ходе  сравнительного  анализа  выявляется  степень 
достоверности сведений изучаемых сочинений. 
 
Письменные  памятники  средневекового  Востока,  дошедшие  до  наших  дней,  имеют  важные 
сведения о событиях и исторических личностях Центральной Азии. Изучение их в комплексе дает 
возможность  получить  достоверные  сведения,  пополняя  тем  самым  белые  пятна  в  истории 
центральноазиатского региона. 
Бурхан  ад-дин  Килич – историческая  личность  и  одновременно  полумифический  герой, 
правитель и суфий. Одна из глав «Тазкира-йи Бугра-хан» повествует о жизнедеятельности суфия и 
его  караматы  [Рукопись,  ЛЛ. 191
б
-198
б
].  Согласно  генеалогии,  приводимого  в  агиографическом 
сочинении, у караханидского правителя Султана Сатук Бугра-хана гази была дочь – Туркан ханим, 
которая была выдана замуж за Султана Малика Мади. У них родилась одна дочь. Ее выдали замуж 
за Саййид Камал ад-дин Маджнуна. От этого брака родился Султан Бурхан ад-дин Килич и дочь, 
которая была выдана замуж за младшего сына Джамал ад-дина Багдади – великого царя Баха’ ад-
дина (Джами). Эти же сведения упоминаются в «Бабур-наме» [«Бабур-наме», 1958, с. 26, 68]. 
Как отмечает С.Н. Абашин, согласно некоторым легендам, Бурхан ад-дин Килич предстает в 
виде героя-змееборца, победившего дракона [Абашин, 2001, с. 24]. В отличие от них в сведениях, 
зафиксированных  в  агиографическом  сочинении  «Тазкира-йи  Бугра-хан»,  передаются  качества 
вполне  реальной  личности.  В  частности  в  «Тазкира-йи  Бугра-хан»  говорится,  что  Бурхан  ад-дин 
Килич, получив наставление от духа пророка Мусы стал увайсом [Рукопись, Л. 191
б
]. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
77 
Значение  имени  «Килич»  Махмудом  ал-Кашгари  объясняется  следующим  образом:  «Хан, 
выполняющий  все  свои  дела  стремительно,  подобно  острому  мечу»  [Махмуд  Қəшқəри, 1981, c. 
465-466]. Согласно «Тазкира-йи Бугра-хан» в детстве Бурхан ад-дин, сделав деревянный меч, играл 
со своими сверстниками. Во время игры он случайно убил мечом одного из них. Родители повели 
Бурхан ад-дина к падишаху, чтобы  определить  ему справедливое наказание. Беседуя с  ребенком, 
правитель  приказал  ему  ударить  своим  деревянным  мечом  корову.  Бурхан  ад-дин  ударил  своим 
(деревянным)  мечом  и  разделил  корову  на  две  части.  Удивленный  огромной  физической  силой 
ребенка, падишах дал ему прозвище «Килич» и сказал ему, чтобы Бурхан ад-дин не расставался со 
своим мечом ни на минуту. В виде наказания он был изгнан из Узгенда. Он мог убить любого, кто 
произнес бы неуместное слово. Многие люди попытались убить его мечом, луком и стрелами, но 
тщетно.  В  данном  высказывании  подчеркивается  неуязвимость  Бурхан  ад-дина,  тем  самым 
приближая его образ к образу богатырей героических эпосов. 
Когда авлийа достиг совершеннолетия, он начал носить два настоящих меча. Население стало 
бояться  гнева  Бурхан  ад-дина.  Появление  двух  мечей  объясняется  следующим  образом:  он 
унаследовал мечи от пра-пра-прабабушки. Мечи хранились в пещере. Через несколько лет изгна-
ния около Узгенда появляется дракон. Жители убеждают Бурхан ад-дина вернуться из Самарканда 
в  Узгенд.  В  этом  эпизоде  исторического  трактата  Бурхан  ад-дин  предстает  в  образе  защитника 
страны.  Как  богатыри  героических  эпосов,  после  борьбы  и  победы  над  драконом  он  становится 
правителем. Именно этот эпизод послужил основой распространения легенд и преданий о нем как 
о  змееборце,  победившего  дракона,  о  чем  говорилось  выше.  В  возрасте 55 лет  Бурхан  ад-дин 
Килич решил написать книгу под названием «Марта‘ ас-салихин ва зад ас-саликин», в котором он 
изложил  свои  мысли  о  том,  каким  путем  можно  стать  более  набожными.  Это  своего  рода 
наставление правителя к молодому поколению [Литография, 1911, с. 342-346]. Данное сочинение 
исследовано американским ученым Девин ДеУисом, который указывает на наличие двух списков 
данной  рукописи.  Первый – стамбульский,  хранится  в  рукописном  фонде  библиотеки  Сулейма-
нийе. Время переписи – 16 раби‘ I 723/25 марта 1323 г., переписчик – Сулейман ибн ал-Хусайн ибн 
Хабиб  ар-Руми  ал-Кайсари.  Второй  список  вошел  в  сборник  Наушахи  в  Лахоре.  Он  датируется            
26 джумада II 1328/5 июля 1910 г. [Devin DeWeese, 2012, с. 8-9]. 
Сведения  о  Бурхан  ад-дин  Киличе  встречаются  в  «ал-Мулхакат  би-с-Сурах»  Джамаля  ал-
Карши, который пишет о своем путешествии в г. Узгенд в 668/1269-1270 г. Автор познакомился с 
одним  из  учеников  шайха  Буурхан  ад-дина  Килича – Джамал  ад-дином  ал-Харави  ал-Ламиши, 
который жил при святом месте смотрителем в местности Ламиш. Услышав много историй о славе 
и  доблести  Бурхан  ад-дин  Килича  Джамал  ад-дин  решил  встретиться  с  ним  и  преодолел  долгий 
путь  из  Хорасана  в  Фергану  с  целью  познакомится  со  святым  и  познать  его  чудотворство.  По 
рассказам собеседника Джамаля ал-Карши, Бурхан ад-дин Килич предстает образованным мусуль-
манским ученым, преподававшим в мадраса в Узгенде. Среди окружавших его людей он славился 
проницательностью и благочестивостью [История, 2005, с. 150-152]. 
В «Маджму‘ат ат-таварих» (XVI в.) имеются сведения о том, что шайх перешел в суфийское 
братство ‘ишкийа, центр которого находился в Фергане. В разных источниках указываются разные 
города,  где  похоронен  Бурхан  ад-дин  Килич.  Основной  мазар  находится  в  г.  Узгенде – столице 
Фарганы в XI-XIII веках. Махмуд ибн Вали (пер. пол. XVII в.) в своем сочинении «Бахр ал-асрар 
фи манакиб ал-ахйар» говорит о том, что в фарганском селении Касан жили две семьи саййидов – 
саййид-аййима  и  саййид-тайак.  Последние,  по  мнению  С.  Н.  Абашина,  считаются  потомками 
Бурхан  ад-дин  Килича,  сам  автор  сочинения  принадлежал  к  их  числу.  К  числу  своих  родствен-
ников автор труда «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар» также относит известных суфиев маулана 
Мухаммада Кази (ум. В 1514 г.) и Махдум-и А‘зама (ум. В 1542 или 1549 г., похоронен около г. 
Самарканда),  которые  возглавляли  суфийское  братство  накшбандийа.  Примерно  в  это  же  время 
потомки и последователи Махдум-и А‘зама составили генеалогию, соединившую его с Бурхан ад-
дин  Киличем  и  далее  с  Пророком.  Эта  родословная  известна  в  нескольких  списках,  между  кото-
рыми  много  различий  в  числе  поколений  и  составе  лиц.  Согласно  более  распространенной  ее 
версии, Махдум-и А‘зама отделяет от потомка караханидов всего 4 поколения. В свою очередь, как 
отмечает С.Н. Абашин, последнего отделяет от его предполагаемого предка – восьмого шиитского 
имама‘Али  ибн  Мусы  ар-Риды  (ум.  в 818 г.)  всего 9-10 поколений.  Потомство  «святого»  суфия 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
78  
принадлежало к очень знатному роду, представители которого занимали, по крайней мере, с конца 
XV  в.  и  вплоть  до XX в.  высшие  должности  в  мусульманской  иерархии  среднеазиатских  госу-
дарств.  В  их  числе – многочисленные  потомки  Махдум-и  А‘зама:  Исхак-х
в
аджа  (ум.  в 1599 г., 
похоронен  около  г.  Самарканда),  Афак-х
в
аджа  (ум.  в 1693 г.,  похоронен  около  г.  Кашгар), «каш-
гарские  х
в
аджи»,  а  также  ишан  Муса-х
в
аджа  (ум.  в 1776 г.,  похоронен  около  г.  Самарканда), 
кокандский шайх ал-ислам Ма‘сум-х
в
аджа и его сын, писатель Хаким-х
в
аджа (перв. пол. XIX в.) и 
другие.  В  числе  потомков  Бурхан  ад-дин  Килича  иногда  называют  маулана  Пайендэ-Мухаммада 
Ахси-йи  Файзабади  (ум.  в 1601 г.,  похоронен  около  г.  Бухары),  к  которому  возводит  свою 
родословную семейство бухарских ишанов Шах-Ахси [Абашин, 2001, с. 24-25]. 
В  заключение  хотелось  бы  отметить,  что  письменные  памятники,  дошедшие  до  наших  дней, 
являются  прекрасными  источниками  средневековья  и  имеют  на  сегодняшний  день  исключи-
тельную  ценность  не  только  для  филологов,  но  и  для  историков  и  источниковедов.  Собранные 
богатые материалы восточных произведений позволяют нам анализировать сведения, выявляя тем 
самым достоверные данные по истории народов Центральной Азии. 
 
ЛИТЕРАТУРА 
 
Рукопись ИВ АН РУз под инв. № 1991. 
Бабур-наме. – Ташкент: Издательство АН УзССР, 1958. 
Махмуд Қəшқəри. Түркий тиллар дивани. – 1-қисим. – Үрүмчи: Шинҗаң хəлқ нəшрияти, 1981. 
Литография «Исхакия» ИВ АН РУз под инв. № 15227, 1911. 
Devin DeWeese. The ealiest reference to Ahmad Yasavi // IV International Scientific-Practical conference articles 
«Research problems of heritage and studies of Hodja Ahmed Yasawi». 2012. 
История Казахстана в персидских источниках. – Т. I. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. 
Абашин  С.Н.  Бурханиддин-кылыч // Ислам  на  территории  бывшей  Российской  империи.  Энциклопедический 
словарь. – Вып. 3. – М.: Восточная литература РАН, 2001. 
 
REFERENCES 
 
Manuscript IV АN RUz. N 1991. 
Bаbur-nаme. Таshkent: АN UzSSR publishing house, 1958. 
Маhmud Qashqari. Тurkiy tillar divani. 1-qisim. Urumchi: Shinjang хalq nashriyati, 1981. 
«Iskhakiya» lithograph IV АN RUz N 15227, 1911. 
Devin DeWeeseю Scientific-Practical conference articles «Research problems of heritage and studies of Khodja Ahmed 
Yasawi». 2012 
History of Kazakhstan in Persian sources. Т. I. Аlmaty: Daik-Press, 2005. 
Аbаshin S.N. Burhanaddin-kilich. Islam in the territory of the former Russian Empire. Encyclopedic dictionary. 3 edit. М.: 
RAS East literature, 2001. 
 
 
БУРХАН КИЛИЧЕ АД-ДИН ТУРАЛЫ ТАРИХИ ШЫҒАРМАЛАРДАН АҚПАРЛАР 
 
Э. М. Молотова 
 
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Алматы, Қазақстан 
 
Тірек сөздер: тарихи деректер, тарих, ислам, Орталық Азия, Қараханидтер əулеті. 
Аннотация.  Мақалада  автор  Орталық  Азияда  танымал  болған  əулийа  Бурһан  ад-дин  Қилич  туралы 
мағлуматтар  жиналған  агиографиялық  шығармаларды  зерттеуге  арналған.  Шəйх-увайсийа  бейнесы  сопы-
лықпен  байланыс.  Зерттеуші  тарихи  деректердегі  Бурһан  ад-дин  Қилич  туралы  мəліметтердің  зерттелген 
дəрежесі сонымен бірге олардың нақтылығын көрсетеді. 
 
Поступила 12.01.2015г. 
 
 
 
 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
79 
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 1, Number 299 (2015), 79 – 84 
 
 
KAZAKH JUNGGAR RELATIONSHIP  
IN THE XVIII CENTURY IN HISTORICAL COMPOSITION  
OF «ISLAM-NAME» BY MOLLA ABD AL-ALMA 
 
Karimovа Zulfiyam 
 
MES RK CS R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies, Almaty, Kazakhstan 
 
Key words: written sources, Turkic sources,  Central Asia, Kazakhstan, Kazakhs, Junggar, international rela-
tions. 
Abstract.  The article conducts analysis of sources available in the Eastern Turkistan work of the historian 
Molla Abdal-Alim ‘Islam name’ relating to the Kazakh-Junggar relations in the XVIII century. It offers for the first 
time the information relating to the situation in international relations in Central Asian in the XVII century and 
contains translation of important historical materials into the Kazakh language. 
 
 
УДК 930.221:94(574) 
 
XVIII ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ-ЖОҢҒАР БАЙЛАНЫСТАРЫ  
МОЛЛА АБД ƏЛ-ƏЛІМДІҢ «ИСЛАМ-НАМЕ» ДЕРЕККӨЗІНДЕ 
 
З. К. Каримова 
 
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Алматы, Қазақстан 
 
Тірек  сөздер:  жазба  дерек,  түркі  дереккөздері,  Орталық  Азия,  Қазақстан,  қазақтар,  жоңғарлар,  ха-
лықаралық қатынастар. 
Аннотация.  Мақалада  автор XVIII ғасырда  жазылған  шығыстүркістандық  тарихшы  Молла  Абд  əл-
Əлімдің  «Ислам-наме» (  همان  ملاسا)  шығармасындағы  қазақ-жоңғар  қарым-қатынастарына  тəн  мəліметтерін 
талдайды. XVIII ғасырда  Қазақстан  жəне  Орталық  Азия  аумағында  қалыптасқан  саяси  ахуалды  зерттеуде 
маңызы  зор  аталмыш  дереккөздің  мəліметтері  алғаш  рет  қазақ  тіліне  аударылып,  оқырман  назарына 
ұсынылып отыр. 
 
XVIII  ғасырдағы  Қазақстанның  шығыс,  оңтүстік-шығыс  аудандарында  жəне  оған  шекаралас 
Шығыс  Түркістанның  солтүстік-батыс  өңірінің  саяси,  əлеуметтік-экономикалық  тарихында  орын 
алған оқиғалар Молла Абд əл-Əлімдің «Ислам-наме» (  همان ملاسا) дереккөзінде өз көрінісін тапқан. 
Ғылыми  айналымда  дереккөздің  В 311 жəне  В 312 шифрларымен  белгіленген  екі  нұсқасы 
мəлім [1, 22 б.].  Олар  Ресейдің  Санкт-Петербург  қаласы  Шығыс  қолжазбалары  институтында 
сақталған. Дереккөздің авторы туралы мəліметті оның өз шығармасынан табуға болады. Шығарма 
авторының есімі Молла Абд əл-Əлім, əдеби лақап аты – Шаир Ахун. Молла Абд əл-Əлім Шығыс 
Түркістанның  Үш-Тұрпан  қаласына  жақын  орналасқан  Лөкчүн  атты  елді  мекенде  дүниеге  келген 
[2, 320-321 бб.].  Ата-бабалары  хандардың  қызметінде  болып,  отбасымен  бірге  Қорғасқа  жақын 
таулы жерде өмір сүргендігі туралы айтып өтеді. Бұл елді мекен заманауи Қазақстанның оңтүстік-
шығысында,  Қытайдың  Шыңжаң  Ұйғыр  Автономиялық  Ауданымен  шекаралас  аумағында  орна-
ласқан. Молла Абд əл-Əлім өмір сүрген кезеңде аталмыш аумақ Жоңғар хандығының билігі астын-
да  болған. «Ислам-наме» XVII ғасырдың  екінші  жартысында  жоңғарлардың  көмегімен  Шығыс 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
80  
Түркістандағы  билікті  қолына  түсірген  ақтаулы  қожалардың  рухани  басшысы  Аппақ  Қожаның 
немересі Ахмад қожаға арнап жазылған болса да, шығармада негізінен XVIII ғасырдың ортасында 
Жоңғар  хандығының  тарихында  болған  оқиғалар  баяндалады.  Еңбек  поэтикалық  формада, 
шамамен 1756 жылы жазылған жəне автор өзі өмір сүрген кезеңде болған оқиғаларды суреттейді. 
Бұл  кезең  Жоңғар  хандығының  тарихында  хан  ұрпақтары  арасында  тақ  үшін  болған  талас-
тартыстарымен  ерекшеленіп,  Молла  Абд  əл-Əлім  «Ислам-намеде»  осы  оқиғаларға  байланысты 
нақты деректерді келтіреді.  
Автордың  айтуынша,  жоңғар  ханы  Ғалдан  Серен  дүние  салғаннан  кейін  оның  ортаншы  ұлы 
Əжен  хан  тағына  отырады.  Ғылыми  əдебиеттен  бұл  оқиғаның 1746 жылы  болғандығы  мəлім                 
[3, 293-295 бб.].  Əжен  ханның  билік  басына  келуімен  Жоңғарияның  саяси  өмірінде  қарама-
қайшылықтар  басталады.  Жас  хан  маңайында  қарт  жəне  тəжірбелі  кеңесшілерінің  көп  болуына 
қарамастан,  тайпа  басшылары  арасында  алауыздық  тудырып,  халыққа  шектен  тыс  қатал  саясат 
жүргізді.  Қарсылық  білдіруге  тырысқан  нояндарды  рахымсыз  жазалайды.  Молла  Абд  əл-Əлімнің 
«Ислам-намесіндегі»  бұл  мəліметтерді  өз  еңбегін  мұрағат  құжаттары  негізінде  жазып  шыққан 
тарихшы В. А. Моисеевте растайды [4, 179 б.] . Алайда 1749 жылы Əжен ханның зұлымдығынан 
шаршаған беделді ойрат тайпаларының билеушілері оны тақтан түсіріп, орнына Ғалдан Сереннің 
үлкен  ұлы  Лама  Доржыны  хан  етіп  көтереді.  В.  А.  Моисеев  бұл  оқиғаға  Жоңғар  хандығында 
аманатқа берілген ұйғыр хандары ұрпақтарының да қатысы бар деп көрсетеді [4, 181-182 бб.]. Сол 
хан ұрпақтарының қызметінде болған Молла Абд əл-Əлім бұл туралы ешқандай дерек келтірмейді. 
Лама  Доржының  хан  болып  көтерілуіне  қарсылық  білдірген  Даваци  мен  Əмірсана  басшылы-
ғындағы  ірі  ақсүйектер  Қазақ  хандығына  қашып  барып,  Абылай  ханның  жанынан  пана  табады. 
Елде  орнаған  тұрақсыздық,  Орта  Азия  мен  Қазақ  хандығы,  Цин  империялары  тарапынан  төніп 
тұрған қауіп нəтижесінде əлсіреген Лама Доржы билігі құлатылып, жоңғар хандығы Сенгенің ұлы 
Давацидың қолына өтеді. Бұл оқиға 1753 жылы орын алады. 
«Ислам-намеде» қазақ-жоңғар байланыстарына қатысты тағы бір мəлімет бар. Бұл мəліметтен 
10  мыңға  жуық  қазақ  жауынгерінің  бастапқыдағы  өздерінің  одақтасы  Давациге  қарсы  ұйымдас-
тырылған əрекетке қатысқаны белгілі болады. Даваци мен бірге əрекет еткен Əмірсана оған қарсы 
шығып,  Цин  патшалығынан  көмек  алып  келу  үшін  қайтадан  елден  кетеді.  Осы  оқиғалар  Молла 
Абд əл-Əлім тарапынан «Ислам-намеде» жан-жақты суреттелген.  
«Ислам-наме» дереккөзінің мəліметтері Орталық Азия тарихын зерттеуде маңызы зор болуына 
қарамастан, тек 1963 жылы алғашы рет түп нұсқа тілінде жарық көрді [5, 164-194 бб.]. 1969 жылы 
белгілі  шығыстанушы  ғалым  В.  П.  Юдин  шығармадан  алынған  үзінділерді  орыс  тіліне  аударып 
жариялады [6, 425-430 бб.].  Осыдан  кейін  еңбек  тарихи  дерек  ретінде  бір  қатар  ғалымдар  тара-
пынан  пайдаланылған  болса  да [7], шығарма  толық  зерттелді  деп  айту  əлі  ерте.  Сол  себепті 
«Ислам-намеде» берілген мəліметтерді қазақ тіліне аударып оқырман назарына ұсынуды дұрыс деп 
таптық.  Аударма  «Ислам-наменің» 1963 жылы  шағатай-түркі  тілінде  жарық  көрген  нұсқасынан 
жасалды.  Бұл  мəліметтердің  алғашы  рет  қазақ  тіліне  аударылғанын  да  айтып  өткен  жөн.  Түп 
нұсқада берілген мəліметтердің мағынасы өзгеріп, мазмұнына əсер етпеуі үшін аударманың кейбір 
жолдарында ұйқастық сақталмады. 
 
│50б│Себебі кəпірлердің болды көңілі ала,  
Пəле жеткізді өз ішінен Тəңрі-Алла. 
Тапқан еді аббаттықта өз кемелін, 
Құдіретті кері алді қайтадан бəрін. 
Мұсылмандарға тұсіріп шарапатын, 
Жоңғар еліне көрсетті өз қаһарын. 
Диқан сынды бидайды ғəлвур
1
 деген,  
Қарамық пен қоқыстан тазалаған. 
Кеткен еді кəпір мен мұсылман араласып, 
Соңынан дінсіздерден бөлу үшін. 
Айландырды көк əлемін оңға қарай, 
                                                            
1
 Ғəлвур – Ескі ұйғыр тілінде бидай тазалайтын құралды атаған. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
81 
Мұсылманға нарықты арзандатты. 
Жоңғарлар арасына іріткі салды, 
Дінсіздер арасына бүлік септі. 
Тұтастықты жоғалтып сонда олар, 
Бір-біріне кінə артып, болды дұшпан. 
Дайын еді өлуге сонда олар, 
Қыз мен ұлы бейхабар дабыл соғар. 
Сол Пірі кемел кереметімен, 
Аян берді бұнымен өз құдіретінен. 
Біріне бірін қарсы қойып, 
Кейбіреуін құтыртып, басқасын адастырып. 
Кəпірлерді бір-біріне айдап салды, 
Арсыздардың жағдайы болды апатты. 
Бұл дүние Ғалдан Серенге жұмақ еді, 
Бірақ кетті қараңғы, тозақ жаққа. 
Орнына сүйікті ұлы Əжен келді, 
Тағына көтеріліп, болды ноян. 
│51а│Ол еді жауыздықта теңдесі жоқ, 
Халқына аямастан зұлым салған. 
Шегі жоқ қаталдықты ол бастады, 
Теңсіздікке халқыда төзе алмады. 
Жайсаңдар
1
 күбіттердің
2
 алдында кемсітілді, 
Бұл дүниеден барлығы бейзар болды. 
Бір нешесі басына дорба киіп, 
Ғалдан Серен қасына кетті қашып. 
Оның дəуірінде қызы барлар алаңдаулы, 
Ұйқы көрмей түнімен, есік тіреп күндізі. 
«О Жаратқан өзің сақта!» деген олар, 
Қорқыныштан қалтырап, дір-дір етер. 
Жұмысы – қыздарын қашыру еді, 
Бір жерден екіншіге жасыру еді. 
Соңында халқының қарғысы тиіп, 
Қылығы өзінің түбіне жетті. 
Ұстады өз халқы оны келісіп, 
Бійізменен көздерін шоқты. 
Ел алдымен тастап [оны] зынданға, 
Сонда жанын жиберді жаһаннамға. 
Оның зұлымынан құтқарып бəрін, 
Төрелікке тағайындады Лама Доржыны. 
Оның дəуірінде қашып кетті Дашы Даба, 
Құтылалмай, ұсталды керексіз Лаба. 
Құдыққа ұстап алып оны тастады,  
Ақша менен дүние-мүлкін олжалап алды. 
Бірнеше рет қашуға талпынып көрді, 
Болмады, халықтың арасында толқу басталды. 
│51б│Қирады бірі қоршаған төрт қабырғаның, 
Ашық қалды жоңғардың бір жағы – шеті. 
Қайтадан Лама Доржыға теріс айналып, 
Қашып кетті Даваци мен Əмірсана. 
Аттанып қазақтарға, қайтып келді оларменен, 
Лама Доржының үйін қоршауға алып, 
Найза тықты Əмірсана сонда оған, 
Жайсаңдарды тонады ол сол заман. 
Күрүттер
3
 жалаңаштап көп халықты, 
                                                            
1
 Моңғолдар мен ойраттарда белгілі бір аймақтың билеушісі жайсаң немесе зайсан деп аталған. 
2
 Күбіт – Əжен мен Давациды қолдаған ойрат тайпасы. 
3
 Күрүт – Давациды қолдаған ойрат тайпасы 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
82  
Жүгірді ел жан-жаққа аш-жалаңаш. 
Қарасаң оларға жан ашиді, 
Қарасаң кейіпі адам сынды. 
Бала десең бар бəрінің сақалы, 
Ересек десең бөксесінде жоқ шалбар. 
Көріб олардың халын, өнеге ал өзіңе, 
Кіміңе жинарсың бұл дүниенің байлығын. 
Семіздіктен ел еді құтырып жүрген, 
Ит сынды болды суықтан дірілдеген. 
Бектердің балалары хұдді күшік,  
Көк жерге ұрылып, жер көкке ұмтылғандай. 
Давациды ол [Əмірсана] таққа отырғызды, 
Бəле алып келді жоңғарға бұл қысқа қол. 
Мұнымен құмарлығын басалмастан, 
Өкпелі қайтып келді өз еліне.  
 
│55б│ Əринженнің қазақтарды ертіп келіп, Давацимен шайқасқаны туралы. 
 
Қайтадан кеш күзде қыспақтап келді дұшпан, 
Душар болды қиындыққа Даваци тағы. 
Қазақтар басып келді батыс тараптан, 
Қазақтың жолында кедергі болмағандықтан. 
Қазақпен бірлікте Ширен-у Патма Жирен, 
Давациды жақтырмайтын Əринжен деген. 
Бір кісіні төрелікке үміткер етіп, 
Давацимен төрелік орнын таласып. 
Көріңдер бұл жауыз, айлакерлерді,  
Жоңғарды талқандау басты ниеті. 
│56а│Қазақтардан таңдалған 10 мың сарбаз, 
Табиғатынан баһадүр, сергек, мықты қазақ. 
Жиналды олар күрүттермен атысу үшін, 
Оқ атқан кісіні тез жою үшін. 
Мойынсұнған елге пайда болды көп, 
Мойынсұнбаған халық болады ойран. 
Əнайити деген фəрəң
1
 соқты бəрін шетінен, 
Жоңғардың арасында ол даңқы шыққан. 
Көпшілігі өз жанын қорғаштап қашып, 
Тауып барып қауіпсіз жер, күтті жатып. 
Кейін білсек
2
 жасағының күші шамалы екен,  
Жоңғарды айламен қолға алмақшы екен. 
Осындай айламен жұртты қорқытып, 
Төре мен түшмеллерді
3
 тағы үркітіп. 
Мақсаты жоңғарлардың көзін жою, 
Тосқауыл жоқ алдында бөгет болар. 
Кіріп келді бұл жұртқа байбаламмен, 
Зүһəлвар
4
 сияқты ауыр зұлым салып. 
Қаталдықта əр қайсысы Миррих
5
 іспеттес, 
Өзі мықтай, сөздері өткір шыбықтай. 
Келе салып айдаһардай аузын ашып, 
Жұтуға бұл ел халқын дем алғандай. 
Көп халықты қырып-жойды, мүлкін тонап, 
Йəъжүж жəне Мəъжүж сынды жең жаласты. 
                                                            
1
 Мұсылман деректерінде еуропалықтарды, көбінесе ағылшындарды солай атаған. 
2
 Автор тарапынан айтылған бұл сөздер оның осы оқиғалардың тікелей қатысушысы болғандығынан дерек береді. 
3
 Мансап атауы 
4
 Зүһəлвар – Сатурн ғаламшары 
5
 Миррих – Марс ғаламшары 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
83 
Олар басып өтпеген ұлыс қалмады, 
Жеймін деді кездескеннің барлығын: «Жегенім-жеген». 
Көп адамды тұтқындады – етті олжа, 
Алған ақша дүние-мүліктің есебі жоқ. 
│56б│Күші жеткенді жемей қоймады, 
Сонша көп олжаға олар тоймады. 
Ушырып бұл жұртты жоқ қылуға тырысты, 
Көп абат жерлерді етті қиранды. 
Даваци де бір келіп хал сұрамады, 
Халықта оның қасына жете алмады. 
«Жаман құс жапалаққа мерген», – деген, 
Бұл баяғы мақал дұрыс екен. 
Жеп, жоқ етті кедейлерді, 
Алпауыттың барлығы болды бейшара. 
Елшілері Давацидың кетті жан-жаққа, 
Тез жиналмай əскері Давацидың қасына. 
Бұлар тарап бір неше күн кідіртті, 
Өйткені өзендегі мұз сынып ақты. 
Давациге өзеннен өту мүмкін болмады, 
Оларда[қарсыластары] бұл жаққа өте алмады. 
Арасында бөгет болып өзен тұр еді, 
Бір ай күтті бір-бірімен ұштаса алмады. 
Бұл жоңғарлар түлкі сынды бұрыннан болған, 
Давацидың қасында еріксіз бəрі жиналды. 
Олар еді шашылған сансыз тарыдай, 
Дұшпан тұр тауықтай жинауға дайын. 
Кейінірек кəпірлер есін жиді, 
Бірігіп, шегі жоқ қолға айналды. 
Кеңесіп: «Егерде бұдан былай бірлеспесек, 
Əринженмен бірге келген қазақтар 
Осы қыста баршамызды жоқ етеді, 
Еліміздің түгелімен берекесін қашырады». 
│57а│Сөзімен де, ойымен де бірлесейік, деп барлығы,  
Давацидың алдына келді тазыммен. 
Уəде етті оның алдында жанын беруге,  
Қазақтарға қарсы соғыс ашуға. 
Бұл сағатта Іленің беті мұз қатты, 
Даваци қозғалып, мұз үстімен алға ұмтылды. 
Бір апта соғысты Əринженменен, 
Соңында жеңіп шықты Əринженні. 
Əринжен адамдары түнде ұйықтамай, 
Ептеп барды Давацидың қосына. 
Шу көтеріп, қорқытты бүкіл елді, 
Күрүттерді шошытып, есінен тандырды. 
Даваци байқап тез есін жиді, 
Зəресі кеткен елді бірден тоқтатты. 
Артынан қуып, найзамен сайды, 
Дұшпанның қаны теңіздей ақты. 
Қазақтармен Əринжен амалсыздан, 
Жасырынды, пана тапты батыс жақтан. 
Даваци соңынан қалмай ізіне түсті, 
Қуып барып, зеңбіректен оқ атып. 
Алтын-Емелге келгенде артынан жетіп, 
Қазақтарға жоңғарлығын тағы көрсетті. 
Қайтарып олжаға алып кеткенді, 
Күрүттерді ақша, малға тойдырды. 
Қазақтар аттарымен еліне қайтты, 
Көңілі толу Даваци кері оралды. 
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет