Issn 2224-5294 Қазақстан республикасы ұлттық Ғылым академиясының Х а б а р л а р ы известия



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет10/44
Дата10.09.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   44

ƏДЕБИЕТ 
 

 
Қытай мəдени мұраларды зерттеу институты. Қытай мəдени мұраларды зерттеу институты қорында сақталған 
Батыс өңірге қатысты көне жəдігерлер. – Бейжің, 2011 (中国文化遗产研究院编:«中国文化遗产研究院藏戏与文献» 北京,
中华书局
. 2011 年 // Zhōngguó wénhuà yíchǎn yán jiù yuàn biān: «Zhōngguó wénhuà yíchǎn yán jiù yuàn zàngxì yǔ wénxiàn». 
Běijīng, Zhōnghuá shūjú. 2011 Nián). 

 
Zhang Tieshan & Peter Zieme, A memorandum about the King of the On Uyur and His Realm, Asta Orientalia 
Academiae Acieentiarum Hungaricae 64(2), 2011, pp. 129-159. 

 
Zhang Tieshan & Peter Zieme (қытайша аударма.  Бай  Юйдун). «Он  Ұйғыр  ханы  жəне  оның  хандығы туралы 
меморандум» // Қытай Халық уенверситеті. Батыс аймақ тарихы мен тілі туралы зерттеулер. – V-т. – 157-176 бб. (张铁山 
茨默
 著:白玉冬 译 «十姓回鹘王及其王国的一篇备忘录». 中国人民大学国学院西域历史语言研究所, 沈卫荣 主编:西
域历史语言研究集刊,第五辑,
  北京,科学出版社, 2012 年. 157-176 页//Zhāng Tiěshān, Címòzhe: Bái Yùdōng yì: «Shí 
xìng huíhú wáng jí qí wángguó de yī piān bèiwànglù». Zhōngguó rénmín dàxué guóxuéyuàn xīyù lìshǐ  yǔyán yánjiū suǒ, 
chénwèiróng zhǔbiān: Xīyù lìshǐ yǔyán yánjiū jíkān, dì wǔ ji, Běijīng, kēxué chūbǎn shè, 2012 nián. 157-176 yè. 

 
Махмуд ал-Кашгари. Диван Лугат ат-Турк / Пер. и предисловие З.-А. М. Ауэзовой. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. 

 
耿世民、张广达
: «唆里迷考»,载  «历史研究» 1980 年,  第二期, 147-159 页. Gěng Shìmín, zhāng Guǎngdá: 
«Suō lǐ mí kǎo», zài «lìshǐ yánjiū», 1980 nián dì èr qí, 147-159 yè. 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
66  

 
Абе Такео. 安部健夫: «西ヮィグル国史の研究 ») // қытайша аудармасы: 宋肃瀛, 刘美崧, 徐伯夫译 «西回鹘国
史研究
 »,新疆人民出版社,乌鲁木齐, 1986 年(Sòng Sùyíng, Liú Měisōng, Xú Bófu yì: «Xi huíhú guóshǐ yánjiū», Xīnjiāng 
rénmín chūbǎn shè, Wūlǔmùqí, 1986 nián. 

 
Қашқари. М. Түрік сөздігі. – Алматы: ХАНТ, 1997.  

 
Ван  Яньдэ, «Ван  Яньдэ  ши  Гаочан  цзи»(«Ван  Яньдэнің  Гаочанға  елшілік  естелігі» // «Си  чжоу  ши  чэн  цзи 
(Сичжоуға елшілік сапар естеліктері). Қараңыз: Ян Цзяньсин. «Гу си син цзи сюань чжу». – Иньчуань: Нинься жэнь минь 
чу  бань  шэ, 1987 (王延德:«西州使程记».  杨建新  主编: «古西行记»  选注,  银川:  宁夏人民出版社.1987 年) //Wáng Yándé: 
«Xi zhōu shǐ chéng jì». Yáng Jiànxīn zhǔbiān: «Gǔ xīxíng jì» xuǎn zhù. Yínchuān: Níngxià rénmín chūbǎn shè.1987 nián. 

 
Тото. «Сунши», 490-цзюань, «Гаочан чжуань» (Тото. Сун патшалығының тарихы. – Пекин: ЧХШЦ, 1977 (脱脱
: «宋史», 北京: 中华书局校勘本, 1977 年//Tuōtuō: «Sòngshǐ», Běijīng: Zhōnghuá shūjú jiào kān běn, 1977 nián. 

 
Чэнь Дэчжи. ХIII ғасырдың алдындағы Керей хандығы // Монғол, Юань дəуірі тарихы туралы зерттеулер. – 
Пекин: Жэнь мин чу бань шэ, 2005 (陈得芝: «蒙元史研究丛稿» , 北京: 人民出版社, 2005 年//Chén Dezhī: «Méng yuánshǐ 
yánjiū cóng gǎo», Běijīng: Rénmín chūbǎn shè, 2005 nián.  

 
İsenbike Togan. Flexibility and Limitation in Steppe Formations: The Kerait khanate and Chinggis khan. – New York: 
Leiden, 1998.  

 
Boyle J.A. The history of the World-Conqueror, ‘Alā al-Din ‘Atā Malek Joveynī. Vol. 1, Cambridge MA, Harvard 
University Press, 1958. 
 
REFERENCES 
 
[1]
 
Kytaі  mədeni muralardy zertteu instituty. Kytaі  mədeni mұralardy zertteu instituty korynda saktalgan Batys ongirge 
katysty kone zhadigerler. Beijing, 2011. hōngguó wénhuà yíchǎn yán jiù yuàn biān: «Zhōngguó wénhuà yíchǎn yán jiù yuàn 
zàngxì yǔ wénxiàn». Běijīng, Zhōnghuá shūjú. 2011 Nián. (in Chin.). 
[2]
 
Zhang Tieshan & Peter Zieme, A memorandum about the King of the On Uyur and His Realm, Asta Orientalia 
Academiae Acieentiarum Hungaricae 64 (2), 2011, p. 129-159. 
[3]
 
Zhang Tieshan & Peter Zieme (chin. tran. Bay Yuydun). On Uigyr khany zhane onyng khandygy turaly memorandum. 
Kytai Khalykˌ uyenversiteti. Batys aimak tarikhy men tili turaly zertteuler. V-t. Zhāng Tiěshān, Címòzhe: Bái Yùdōng yì: «Shí 
xìng huíhú wáng jí qí wángguó de yī piān bèiwànglù». Zhōngguó rénmín dàxué guóxuéyuàn xīyù lìshǐ  yǔyán yánjiū suǒ, 
chénwèiróng zhǔbiān: Xīyù lìshǐ yǔyán yánjiū jíkān, dì 5 ji, Běijīng, Kēxué chūbǎn shè, 2012 nián. 157-176 yè. 
[4]
 
Makhmud al-Kashgari. Divan Lugat at-Turk. Per. i predisloviye Z.-A. M. Auezovoy. Almaty: Dayk-Press, 2005. 
[5]
 
Gěng Shìmín, zhāng Guǎngdá: «Suō lǐ mí kǎo», zài «Lìshǐ yánjiū», 1980 nián dì 2 qí, 147-159 yè. 
[6]
 
Abe Takeo. Sòng Sùyíng, Liú Měisōng, Xú Bófu yì, «Xi huíhú guóshǐ yánjiū», Xīnjiāng rénmín chūbǎn shè, Wūlǔmùqí. 
1986 nián.  
[7]
 
Hkashkari. M. Turik sozdigi. Almaty: KHANT, 1997. 
[8]
 
Wan Yande, «Wan Yande shi Gaochan ji»(«Wan Yandening Gaochanga yelshilik yesteligi». «Xizhou shi cheng ji 
(Xizhouga yelshilik sapar yestelikteri). Hkarangyz: Yan Jianxin zhǔbiān: «Gǔ  xīxíng jì» xuǎn zhù. Yínchuān: Níngxià rénmín 
chūbǎn shè. 1987 nián. 
[9]
 
Toto, Běijīng: Zhōnghuá shūjú jiào kān běn, 1977 Nian. 
[10]
 
Chen Dezhi. XIII gasyrdyng aldyndagy Kerey khandygy. Mongol, Yuan dauiri tarikhy turaly zertteuler. Pekin: Zhen' 
min chu ban' she, 2005. Chén Dezhī: «Méng yuánshǐ yánjiū cóng gǎo», Běijīng: Rénmín chūbǎn shè, 2005 nián. 
[11]
 
İsenbike Togan. Flexibility and Limitation in Steppe Formations: The Kerait khanate and Chinggis khan. New York: 
Leiden, 1998. 
[12]
 
Boyle J.A. The history of the World-Conqueror, ‘Alā al-Din ‘Atā Malek Joveynī. Vol. 1, Cambridge MA, Harvard 
University Press, 1958. 
 
 
О СОХРАНИВШЕМСЯ ДРЕВНЕИСТОРИЧЕСКОМ ДОКУМЕНТЕ 
 
Ж. Ошан 
 
Институт востоковедения им. Р. Б. Сулейменова КН МОН РК, Алматы, Казахстан 
 
Ключевые слова: Тенгри Елиг, Букачак, Государство Алты татар, тогыз татар, главы государства Тогуз 
бука, Государство Он уйгур, Идук-кут, Отукен, Талаз (Тараз). 
Аннотация.  В  статье  рассматривается  и  исследуется  источниковедение  древнеуйгурского  документа, 
обнаруженного в Китае. Автор подробно знакомит с историей тюркских народов Х-ХІ века, раскрывает цен-
ность документа и обсуждает некоторые исторические проблемы. 
  
Поступила 12.01.2015г. 
 
 
 
 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
67 
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 1, Number 299 (2015), 67 – 75 
 
 
«INSHA TAHIR WAHEED» – AS A SOURCE ON THE HISTORY  
OF KAZAKHSTAN AND CENTRAL ASIA 
 
G. Kambarbekova 
 
MES RK CS R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies, Almaty, Kazakhstan 
 
Key words: Kazakhstan, Central Asia, Iran, India, history, clerk, diplomatic correspondence, palace protocol, 
kazakhs, shaibanids. 
Abstract. This article discusses the source called «Insha Tahir Waheed» which has not been previously studied 
by Kazakh researchers. Persian source «Insha Tahir Waheed» contains more than 45 diplomatic and other letters. 
Among them, the authors found a letter in reply Abdulrahim biy to Kazakh Khan Tauke. The author gives valuable 
information about the diplomatic correspondence of the period under review, and reveals the inner content of this 
diplomatic letter. 
 
 
УДК 930.221+94] (574/575) 
 
«ИНШАЙ ТАХИР ВАХИД» – ҚАЗАҚСТАН ЖƏНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ 
ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУДЕГІ ДЕРЕККӨЗ РЕТІНДЕ  
 
Ғ. Ə. Қамбарбекова 
 
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Алматы, Қазақстан 
 
Тірек  сөздер:  Қазақстан,  Орталық  Азия,  Иран,  Үндістан,  тарих,  хатшы,  дипломатиялық  хаттар,  сарай 
хаттамасы, қазақтар, шайбанилер. 
Аннотация. Мақалада парсы тілінде жазылған «Иншай Тахир Вахид» дереккөзі қарастырылады. Парсы 
тілінде жазылған «Иншай Тахир Вахид» дереккөзіне 45-тен астам дипломатиялық хаттар мен басқа да хаттар 
енген.  Осы  дипломатиялық  хаттар  ішінен  автор  Əбдурахим  бидің  Тəуке  ханға  жазған  жауап  хатын  кез-
дестірген.  Автор  қарастырылып  отырған  кезеңдегі  дипломатиялық  хаттар  туралы  құнды  мəліметтер  бере 
отырып, жоғарыда сөз болған дипломатиялық хаттың ішкі мазмұнын жан-жақты талдайды.  
 
Тахир  Вахидтің  «Инша»  шығармасы  немесе  «Инша-йи  Тахир  Вахид»  деп  те  аталатын  шы-
ғарма  бұрындары  отандық  зерттеушілер  тарапынан  арнайы  зерттелмеген  жəне  мəтіні  жарық  көр-
меген,  өзге  тілдерге  аударылмаған  еңбектердің  қатарына  жатады.  Бұндай  хаттар  жинағы  Иранда 
Сефевидтер (1501-1736 жж.)  билік  құрған  тұста  нық  қалыптасып,  белгілі  жүйесін  тапқан.  Иран 
шахтары  Сефевидтер  əулеті  билікке  келмес  бұрын  сарай  хаттамалары  мен  дипломатиялық  хат-
тарды  арнайы  көшіртумен  жəне  оларды  сақтаумен  айналысқан.  Алайда,  сарай  концеляриясының 
жұмысы  дəстүр  ретінде  Сефевидтер  əулеті  тұсында  сарайдың  маңызды  қызметі  ретінде  берік 
қалыптасады.  Иранда  Сефевидтер  əулеті  билікте  болған  кезде  сарай  хатшысы  қызметі  үлкен 
мəртебеге  болып  саналған.  Сарай  хатшысы  атану  үшін  жер-жерден  жазуы  əдемі,  сауатты 
талапкерлер  жиналып,  арнайы  іріктеуден  өткен  хатшылар  ғана  жұмысқа  қабылданатын  болған. 
Сарай хатшыларына қойылатын талап өте жоғары еді. Қойылатын талапқа сай, сарай хатшылары 
бірнеше  тілді  білуі,  ғылымның  бірнеше  саласын  жақсы  меңгеруі  яғни,  тарих,  география,  логика, 
философия  жəне  шешендік  өнермен  қатар  Құран  іліміне  жан-жақты  қанық  болуы  қажет  болған. 
Сонымен  қатар,  сарай  хатшысына  қойылатын  міндет – каллиграфия  өнерін  (хусни  хат)  бес 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
68  
саусағындай білу. Сондай-ақ, сарай хатшысы мəртебесінің өскендігі сондай, сарайда хатшы болып 
қызмет ету арнайы лауазым ретінде қарастырылған. Сарай хатшыларының өздері ішінара топтарға 
бөлініп,  бас  хатшыны  «мунши  əл-мамалик» (билеушілердің  хатшысы)  деп  атаған.  Одан  басқа, 
сарай хатшысы патшаға ең жақын адам ретінде саналған. Себебі сарай хатшысы ең көп уақытын 
патшаның  жиынында,  кездесулерінде  өткізетін  болған.  Сарай  хатшысы  жай  ғана  сарай  хаттары, 
мен  сарай  хаттамаларын  жазушы,  қайта  көшіруші  емес,  бəлкім  сарайдағы  бүкіл  құпияны  білетін 
жəне сол құпияларды сақтайтын  сенімді  адам ретінде қарастырылған. Осы  ретте, сарай  хатшысы 
патшаның өмірбаянын, ерліктерін, жорықтарын да жіпке тізгендей жазып отыруы арқылы белгілі 
бір билеушінің жылнамашысы, яғни тарихшысы қызметін атқарған. Мысалы, Иранда Сефевидтер 
əулетінің  танымал  билеушісі I шах  Аббастың  бас  хатшысы  Ескендірбек  Түркмен  осы  патшаның 
өмірбаяны мен ерліктерін баяндайтын «Тарих-и алам ара-йи Аббаси» атты əрі қомақты əрі тарихы 
маңызды еңбекті жазған. Хатшы яғни «мунши» қызметінің артуымен сарайға келіп түсетін барлық 
дипломатиялық  хаттар,  құттықтаулар,  бітімшарттар  мəтіні  мен  жеңіс  декларацияларын  жүйеге 
түсіріп,  қайта  көшіріп,  бірнеше  нұсқасын  бірнеше  жерде  сақтау  ісі  жолға  қойылады.  Бұндай 
ыждағаттылықпен  жұмыс  істеу  уақыттың  талабы  болатын.  Сол  кезде  Иран  патша  сарайларынан 
басқа  патшалар,  билеушілер,  шахтар  мен  корольдердің  сарайында  да  тура  осындай  сарай 
концеляриясы  жұмыс  істейтін  болған.  Сондықтан  уақыт  талабына  сай,  сарай  хатшыларының 
сарайдың тыныс-тіршілігінен алатын орны артып, ерекше ілтипатқа ие болған кезде дүниеге келген 
көптеген  парсы  тіліндегі  (түрік  жəне  араб  тілінде  де  осындай  хаттар  жинағы  жазылған)  жазба 
мұралар  «муншаат», «макатиб  ва  муншаат», «муджму‘а  ва  джунг»  немесе  «мажму‘ай  макабит», 
«инша», «инша‘ат» деген аттармен сақталған. Айта кету керек жай, осындай сарай хатшыларының 
қолымен  жазылған  қомақты  тарихи  шығармалар  ел  арасына  кең  тарап,  ал  олардың  хаттар 
жинақтары  мен  сарай  хаттамалары  ел  арасына  азырақ  танылған.  Бұның  өзіндік  себептері  де  жоқ 
емес.  Қомақты  тарихи  шығармаларды  жазып  қалдырған  сарай  хатшылары  маңызды  мемлекеттік 
хаттардың  жинағын  «мажму‘а»  немесе  «макатиб»  деп  атап,  олардың  бірнеше  нұсқасын 
дайындайтын болған. Сондағы мақсаты сарай хаттары жоғалмасын, тарихи мəнін жоймасын деген 
ниетпен  көшіріп  отырған.  Яғни,  бір  нұсқасы  жоғалған  күннің  өзінде  екіншісі  сақталсын  деген 
ниеттен туындаған. Десек те сарай хаттарын арнайы көшіріп жазудың тағы бір себебі бар. Белгілі 
бір  билеушінің  дипломатиялық  хаты  өзге  бір  билеушіге  жөнелтілгенде,  түпнұсқасы  (патшаның 
мөрі  мен  қолы  қойылған)  елшілер  арқылы  жіберіліп,  осы  хаттар  мəтінінің  дəлме-дəл  көшірмесі 
жасалып,  кім  арқылы,  қай  кезде  жөнелтілгеніне  дейін  хатталып  отырған.  Көптеген  билеушілер 
осындай əдіс арқылы өздері жазған хаттардың мəтіндерін біліп отыруды көздеген. Ал адресаттың 
хаты  келіп  жетісімен,  оның  да  көшірмесі  дайындалып,  түпнұсқа  хаттарды  бөлек  сақтау  жүйесі 
жұмыс  істеген.  Əрине,  сарай  төңкерістері  болған  кезде  кейбір  түпнұсқа  хаттар  жоғалып,  өртеліп 
кеткен  кездер  де  кездеседі.  Иран  патшаларының  сарайында  да  осындай  жүйе  жұмыс  істеп, 
нəтижеде  көптеген  хаттар  жинағы  бүгінгі  күнге  жеткен.  Оларды  зерттеудің  қиыншылығы  осы 
сарай  хаттар  жинағының  аттарының  бірдей  болуында.  Яғни,  көптеген  хаттар  жинағы  «макатиб» 
немесе «мажму‘а» деген атпен сақталған. «Мажму‘а» немесе «макатиб» деп аталатын қолжазбалар 
Иран  кітапханаларында  көптеп  ұшырасады.  Алайда,  біз  іздеген  хаттар  жинағы  жүздеген 
«мажму‘а» шығармаларының қайсысынан кездесетінін білу үшін олардың əрқайсысына тапсырыс 
жасап, арнайы оқып, зерттеп барып қана анықтауға болады. Десек те кейбір осындай сарай хаттары 
жинағының  анықтауыштары кездесіп те қалады. Сондай хаттар жинағының бірі – «Иншай Тахир 
Вахид» деп аталады. Кітап ретінде арнайы түптелген бұндай қолжазбалардың атына қарап, ішінде 
қандай дипломатиялық хаттар бар екендігін бір дегенде анықтау қиын. Бірақ, Тахир Вахидтің кім 
екенін  анықтау  арқылы  қолжазбаның  құндылығын  анықтау  қиын  емес.  Сондықтан  біз 
қарастырғалы  отырған  дереккөздің  анықтауышы  болып  тұрған  Тахир  Вахид  кім  деген  сұраққа 
жауап іздейік.  
Тахир  Вахид  Иранда  Сефевидтер  əулетінің  билеушісі II Шах  Аббастың (1642-1666 жылдар 
аралығында  билік  құрған)  бас  сарай  хатшысы  болып  ұзақ  жылдар  қызмет  атқарған  тарихшы. 
Толық  аты-жөні – Мұхаммад  Тахир  Хусейн  Вахид  Қазвини  [Ибрахим  Дехган, 1349/1970, 13 б.]. 
Мұхаммад  Тахир  Вахид (1605/6-1699) өзінің  шешендік  өнерімен,  ақындығымен,  əрі  көркем 
жазуымен  сефевидтер  əулетінен  шыққан  билеуші II Аббас  шахтың  назарына  ілігіп  бас  хатшы 
(мунши  əл-мамалик)  дəрежесіне  ие  болған  [Ибрахим  Дехган, 1349/1970, 14 б.].  Бас  сарай 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
69 
хатшысының  міндеті  тек  қана  хаттарды  жазу  немесе  көшіру  емес,  сол  билеушінің  ата-бабасынан 
бергі  тарихын  да  жазып  қалдыру  болған.  Егер  бұған  дейінгі  сефевидтер  əулетінің  адуынды 
билеушісі I Шах  Аббастың (1598-1624 жылдар  аралығында  билік  құрған)  бас  сарай  хатшысы 
Ескендірбек  Түркмен  «Тарих-и  алам  ара-йи  Аббаси»  шығармасын  жазып  қалдырса,  Мұхаммад 
Тахир Вахидтың алдында да тура сондай міндет тұрған болатын. II Шах Аббас өзінің даңқты атасы 
I  Шах  Аббасқа  қатты  еліктеген.  Сондықтан  атасының  атымен  аталғанды  жөн  санаған. II Шах 
Аббастың  жанында  жиырма  үш  жылдай  тұрақты  түрде  сарай  хатшысы  қызметін  атқарған 
Мұхаммад  Тахир  Вахид  осы  патшаның  өмірбаяны  мен  ерліктеріне  арналған  «Аббас-нама»  атты 
тарихи  еңбекті  жазады.  Сол  кездегі  дəстүрге  сай  автор  еңбегін  патшаға  арнайды. «Аббас-нама» 
шығармасын  автор  өзі  куə  болған  тарихи  оқиғаларға  негіздеп  жазған. «Аббас-нама»  шығармасы 
кейде «Шах Аббас сани» (екінші шах Аббас) деп те аталады. «Аббас-нама» шығармасы «Тарих-и 
алам ара-йи Аббаси» еңбегінің құндылығымен бірдей бағаланады. Себебі, билеушінің өмір сүрген 
əрбір  жылындағы  тарихи  оқиғаларды  баяндайтын  ең  құнды  еңбек  осы  шығарма.  Алайда, II Шах 
Аббас өзінің адуынды атасындай үлкен реформалар мен үлкен ерліктер жасамағандықтан, «Аббас-
нама»  шығармасы  да  атасынан  қалған  елдің  шекарасын  барынша  сақтауға  тырысқан  билеушінің 
тарихы ретінде қарастырылады.  
Бұл  тарихи  шығарманың  үш  тізімі  сақталған.  Оларды  Тегерандағы  Мəжіліс  [Фихристи 
китапхана-йи маджлис-и шаураи ислами, Т. 38., 165 б.], Маркази [Фихристи китапхана-ий маркази 
данишгах-и Тихран, Т. 16., 717 б.] жəне Малек [Фихристи китапхана-йи мелли Малек, Т.3., 553 б.] 
кітапханаларының  қолжазба  қорларынан  кездестіре  аламыз.  Сонымен  қатар, «Аббас-нама» 
шығармасы  мен  осы  шығарма  туралы  қысқаша  ғылыми  аннотацияны  бірнеше  парсы  қолжазба-
ларының  каталогынан  кездестіруге  болады  [Стори, 315:1; Брегель, 1282; Мушар, 724; Мунзави, 
4361;  Миклухо-Маклай, 349]. «Аббас-нама»  шығармасының  қолжазба  нұсқасы  Иранда  зерттеліп, 
жарық көрген. Алғаш рет бұл шығарманы зерттеп, ғылыми айналымға енгізген ғалым – Ибрахим 
Дехган  [Ибрахим  Дехган, 1349/1970, 353 бет].  Жарық  көрген  жылына  қарап,  кітаптың  ертеректе 
жарық  көргеніне  көз  жеткіземіз.  Өкініштісі  «Аббас-нама»  шығармасы  əлі  күнге  дейін  екінші  рет 
баспадан  жарыққ  көрмеген.  Сондықтан  Ибрахим  Дехган  баспаға  əзірлеген  «Аббас-нама»  кітабы 
қазірше осы шығарманың жалғыз басылымы болып табылады.  
Мұхаммад Тахир Вахид сарай хатшысы, жылнамашысы əрі ақын ретінде түрлі тақырыптарға 
арналған  шамамен  жиырмадан  астам  шығарма  жазып  қалдырған.  Бірақ  сол  шығармаларының 
ішіндегі  «Аббас-нама»  шығармасы  тарихи  шығарма  ретінде  құнды  еңбек  ретінде  бағаланатыны 
сөзсіз.  Құнды  болатын  себебі  де  жоқ  емес. «Аббас-нама»  шығармасының  соңына  қарай  қызықты 
мəлімет  кездеседі.  Шағын  ғана  мəліметте  қазақ  патшасының  елшісі  келгендігі  жазылған.  Оқиға 
орын алған жыл – 1072/1662 жыл. Қысқаша мəліметте қазақ патшасынан елші бұрын-соңды келме-
гендігі, осы жолы бірінші рет келіп, елшісі арқылы жоғары мəртебелі Иран шахына өзінің сенімін 
білдіретінін  жеткізгені  сөз  болады.  Ал  Иран  шахы  алыс  жерлерден  келген  қазақ  патшасының 
елшісін  сол  кездегі  рəсімге  сай  қабылдап,  шығарып  салғаны  жазылған  [Ибрахим  Дехган, 
1349/1970, 313 б.].  Бұл  кезде (1662) қазақ  хандығы  қожырау  кезеңін  бастан  кешіргені  тарих 
беттерінен  мəлім.  Сондықтан  бір  ауыз  сөйлем  болса  да,  бұл  мəлімет  қазақ  хандығының  тарихын 
зерттеуге  өзіндік  септігін  тигізетіні  анық.  Сонымен  қатар,  сол  кезде  бас  сарай  хатшысы  болып 
жұмыс істеген Мұхаммад Тахир Вахид қазақ патшасының елшісі əкелген хаттың мəтінімен таныс 
болуы  немесе  қазақ  патшасынан  келген  елшіден  беріп  жіберген  жауап  хаттың  мəтінін  қайта 
көшіріп,  оның  хаттамасын  жасауы  əбден  мүмкін.  Осы  ретте  Тахир  Вахидтың  хаттар  жинағын 
зерттеу маңыздылығы туындайды.  
Хаттар жинағынан басқа Тихир Вахид парсы жəне кейде түрік тілдерінде ғазалдар, маснавилер 
жазумен  қатар  дін,  философия  тақырыбына  арналған  бірнеше  шығарма  жазғаны  мəлім.  Бұл 
шығармалар Иранның өзінде арнайы зертелмеген. Сарай хатшысы ретінде Мұхаммад Тахир Вахид 
патша  сарайына  келіп  жеткен  əрбір  хаттың  көшірмесін  жазу  міндетіне  сай  хаттар  жинағын  жеке 
жинақ  ретінде  жазып  қалдырған.  Ол  өзінің  жинағының  атын  «Иншай  Тахир  Вахид»,  яғни  Тахир 
Вахидтың  жазулары  тіпті  кейде  «Тахир  Вахидтың  тарихы» (Тарих-и  Тахир  Вахид)  деп  атаған. 
Мұндай  иншалар  Иран  кітапханаларының  қолжазба  қорларында  көптеп  кездеседі.  Мұхаммад 
Тахир Вахидтың «инша» шығармалары кейде бірін-бірі қайталаса, кейде ішіндегі хаттар мазмұны 
əртүрлі  болып  келеді.  Шамасы,  Мұхаммад  Тахир  Вахид  жиырма  үш  жылға  созылған  сарай 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
70  
хатшысы  қызметі  кезінде  бірнеше  «инша»  жазған  болса  керек.  Яғни,  алғашқы 4-5 жылда  келіп 
түскен  хаттар  жинағы,  келесі 4-5 жылда  жиналған  хаттар  жинағы  деп  шартты  түрде  бөліп,  əр 
бөлікке «Иншай Тахир Вахид» деп жазып, əр жылдары келіп түскен дипломатиялық жəне басқа да 
сарай хаттарын жеке-жеке хаттап отырған деп ойлаймыз. Оған дəлел ретінде Тегеран университеті 
жанындағы  Орталық  кітапхананың  қолжазба  қорында  «Иншай  Тахир  Вахид»  қолжазбасының  бір 
нұсқасы  сақталса, [Фихристи  китапхана-йи  маркази  данишгах-и  Тихран.  Т.9., 1189 б.]  екіншісі 
Мəжіліс  кітапханасының  қорында  сақталған  [Фихристи  китапхана-йи  маджлис-и  шаураи  ислами, 
Т.1., 47 б.]. Мұхаммад Тахир Вахид жазып қалдырған екі хаттар жинағын да қарап шықтық. Бұдан 
түйгеніміз,  екі  қолжазба  екі  түрлі  кезеңдегі  хаттарды  қамтитындығы.  Яғни,  біріншісінде  шайба-
нидтер  əулетінің  билеушілері  мен  сол  кездегі  Үндістан,  Осман  империясының  сұлтандары  мен 
басқа  да  хаттар  енген.  Ал  екінші  хаттар  жинағына  шайбанидтерден  кейін  билікке  келген  аштар-
ханилер,  моғол  билеушілері  мен  Осман  түріктерімен  алмасқан  дипломатиялық  хаттар  енген. 
Алайда, екеуінде де қазақ хандарымен алмасқан хаттар туралы ешбір дерек кездеспейді. Мқхаммад 
Тахир  Вахидтың  «Инша»  хаттар  жинағын  іздеуімізді  тоқтатпай,  өткен  жылға  «Халық – тарих 
толқынында» атты мемелекеттік бағдарлама аясында Үндістан еліне жасаған ғылыми экспедиция 
барысында жалғастырдық.  
Үндістандағы  араб,  парсы  жəне  түрік  тілдеріндегі  қолжазба  қорларында  бұрындары  да 
отандық  зерттеушілер  жұмыс  істеген.  Алайда  бұл  сапар  мемлекет  тарапынан  мақсатты  түрде 
ұйымдастырылған  тұңғыш  арнайы  сапар  деуге  толық  негіз  бар.  Оның  үстіне  т.ғ.д.  Л.Ерекешева 
екеуіміз  Үндістанғадағы  жұмыс  жасаған  қолжазба  қорларында  (Делидегі  «Нұр»  микрофильмдер 
орталығы,  Хайдарабадтағы  Салар-и  джанг  кітапханасы  мен  музейі,  Патнадағы  Худа-Бахш  атын-
дағы шығыс қолжазбалар кітапханасы) бұрын-соңды қазақстандық ғалымдардың жұмыс істемеген-
дігі белгілі болды. Сонымен Үндістандағы парсы жəне түрік тілдеріндегі қолжазба қорларындағы 
жұмыс туралы айтпас бұрын азды-көп не үшін осы елге экспедиция ұйымдастырылғандығы жайлы 
айта кеткенді жөн санадық.  
Үндістанда  парсы тілі Бабыр шах пен оның ұрпақтары билікте болған кезде (1526-1858 жж.) 
ресми сарай тілі болғандығы баршаға мəлім. Парсы тілі бірнеше ғасыр бойы жоғары элитаның ғана 
тілі  емес,  бəлкім  дипломатияның,  іс  жүргізу  құжаттарының,  поэзия  мен  тарихи  шығармалардың, 
ресми сарай құжаттарының тілі қызметін атқарады [О.П. Щеглова, 2001, 6 б.]. Бұл дəстүр жалғаса 
беруі  мүмкін  еді,  алайда  дəстүрдің  жойылуына  ағылшындардың  отарлау  саясаты  мен  ағылшын 
тілінің Үндістанның ресми тіліне айналуы себеп болады. Екіншіден, XVIII ғасырдың 80-90 жылдар 
ағылшындарың Үндістанды жаппай отарлау жылдары болып саналады. Алайда, жергілікті халық-
тың тілін, əдебиетін, тарихын білмейінше, бұл халықты отарлау жəне толығымен бағындыру мүм-
кін  емес  екендігін  білген ағылшындықтар  сол кездегі  жергілікті моғол билеушілерінің  ресми тілі 
парсы  тілі  мен  парсы  тіліндегі  жазба  мұраларды  зерттеуге  кіріседі.  Сол  кездерден  бастап,  алғаш 
рет ағылшын шығыстанушыларының атсалысуымен Үндістанда сақталған парсы тіліндегі қолжаз-
балар тізімге алына бастайды жəне олардың ішіндегі құнды дегендері Индия офис, Британ музейі, 
Оксфордтағы  Бодлеан  кітапханаларының  қолжазба  қорларына  өткізіледі.  Үндістанның  Патна 
қаласындағы  Худа-Бахш  шығыс  қолжазбалар  кітапханасының  қорында  сақталған  қолжазбаларды 
тізімге  алуды  жəне  зерттеуді  ағылшын  ғалымы  Е.Д.Росс  бастаған  шығыстанушылар  бастаған 
[Catalogue of the Arabic and Persian Manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore, 1918, p.7]. 
Кейіннен жергілікті ғалымдардың атсалысуымен Дели, Хайдарабад, Рампур, Патна жəне Калькутта 
қалаларындағы қолжазбалар қорында сақталған шығыс қолжазбаларын жергілікті ғалымдар тізімге 
алып,  каталогын  жасауды  қолға  алады.  Оған  дəлел  ретінде  Хайдар-Абад  қаласындағы  Салар-и 
джанг  музей  жəне  кітапханасының  каталогын [A catalogue of the Persian manuscripts in The Salar 
Jung Museum and Library, 1965], Рампурдағы  Раза  кітапханасының  каталогы [Catalogue of Persian 
manuscripts of Rampur Raza Library, 1996] мен Патна қаласындағы Худа-Бахш шығыс қолжазбалар 
кітапханасы  қорының  каталогтарын  атап  көрсетуге  болады [Catalogue of the Arabic and Persian 
manuscripts in the Khuda Bakhsh oriental public library, 2010].  
Үндістанда парсы тіліндегі қолжазбалардың көптігі де, олардың каталогтары жасалғандығы да 
қуантарлық  жай. Сондықтан болса керек, Делидегі «Нұр» микрофильмдер орталығының  каталог-
тарын қарап отырып, ішінде «Иншай Тахир Вахид» деген қолжазбаның бар екендігіне көз жеткіз-
дік.  Тапсырыс  беріп,  оқып,  көшірмесін  дайындадық.  Ұзақ  жылдар  бойын  Ирандағы  қолжазбалар 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
71 
қорынан іздеп, таба алмаған маңызды дерек осы жерден табылды. Ол – Қоқанды билеушісі Əбду-
рахим  ханның  (би)  қазақтың  ханы  Тəукеге  жазған  жауап  хаты  болатын.  Бұдан  кейін  Хайдарабад 
қаласындағы  Салар-и  джанг  музей  жəне  кітапханасының  қолжазба  қорынан  тағы  бір  «Иншай 
Тахир  Вахид»  қолжазбасы  табылды.  Енді,  Үндістанның  екі  түрлі  қаласындағы  қолжазба  қорла-
рынан  табылған  екі  бірдей  «Иншай  Тахир  Вахид»  шығармасының  Үндістан  жерінен  табылуына 
тоқтала кетейік.  
Мұхаммад Тахир Вахидтің шəкірттері көп болғандығы туралы ирандық ғалым И.Дехган жан-
жақты баяндаған [Ибрахим Дехган, 1349/1970, 15-16 бб.]. Бұдан тыс, қарапайым логикаға сүйенсек 
те  мұндай  танымал  сарай  хатшысының 23-жылдық  қызметі  кезінде  көптеген  шəкіртті  тəрбиелуі 
əбден мүмкін жағдай екендігіне көз жеткізе аламыз. Иран шахтарының сарайында бір ғана сарай 
хатшысы жұмыс істемеген. Олардың саны кемінде отыз, кейде қырық, елу тіпті жүзге жуық адам 
жұмыс  істеген.  Əрине,  олардың  ішіндегі  тек  біреуі  ғана  патшаның  бас  хатшысы  қызметін  атқару 
мəртебесіне  ие  болған.  Ал,  қалған  сарай  хатшыларының  өзі  бірнеше  топқа  бөлініп,  əр  топ  өзіне 
тиісті жұмыспен айналысқан. Яғни, бір топ тек қағаз дайындаумен, екінші топ тек сия жасаумен, 
үшінші  топ  қағаздарды  кесіп,  кітап  ретінде  түптеумен,  басқа  бір  топ  қолжазбаны  безендірумен, 
тағы бір топ мұқаба жасаумен, ал келесі бір топ көркем жазумен қолжазбаны əрлеумен, соңғы бір 
топ  қайта  көшірумін  айналысқан.  Шынтуайтына  келгенде  сарай  концеляриясының  қызметін  бір 
институт деп атауға болады. Ең қиын жұмыс қайсы топтікі екенін айту қиын. Себебі барлық топ-
тың жұмысы бір-біріне байланысты. Оның үстіне көшіруші топтың өзі бірнеше адамнан тұратын-
дығын  ескерсек,  сол  топтаға  əрбір  хатшы  əртүрлі  жазулармен  жазатын  болған.  Бірінің  жазуын 
келесісі  қайлаталамауға  тырысқан.  Жалпы  алғанда,  Иран  шахтарының  сарай  хатшылары  сефе-
видтер  əулеті  билікте болған тұста үлкен танымалдыққа ие болған. Ирандық хатшылардың өлең-
детіп,  əрбір  сөзін  астарлап  жаткізу  стилі  көршілес  елдердегі  хатшылардың  назарын  өзіне  сөзсіз 
аудартқан. Осы тұста бір хаттың жазылу тарихы туралы айта кеткен жөн. Бұл тарихи хатты Иран 
шахы  Тахмасп  Осман  императоры  Селимге  арнап  жазған.  Сұлтан  Сүлейменнің  таққа  отыруға 
лайықты  емес  деп  саналған  ұлы  Селим  таққа  отырады (1566-1564 жж.).  Шах  Тахмасп  өмір  бойы 
Сұлтан  Сүлейменмен  алысып  өткендіктен,  оның  орнына  таққа  отырған  ұлы  Селимге  ерекше  бір 
хат  жолдау  керек  деп  шешеді.  Нəтижеде,  сегіз  ай  бойы  сексеннен  астам  адам  қатысқан  (ішінде 
ақындар,  ғұламалар,  тарихшылар  бар)  сарай  хатшылары 75 беттік  хат  дайындайды  [З.  Себатиан, 
1358/1979,  С. 178]. Хат  дайын  болғанша  шах  Тахмасп  хаттың  мəтінін  бірнеше  рет  оқытқызып, 
түзетулер енгізіп, өзі де редакциялауға қатысады. Бұл хатта Иран шахы Сұлтан Селимге əкесінің 
өліміне көңіл айта отырып, оның таққа отыруымен құттықтап қана қоймайды. Сондай-ақ осы хат 
арқылы өзінің ақылы мен парасатын, даңқы мен осал қарсылас еместігін көрсетуге тырысады. Бір 
ғана  дипломатиялық  хаттың  жазылу  тарихына  қарап  отырып,  сарай  хатшыларының  қызметінің 
жауапты  əрі  ауыр  жұмыс  болғандығына  көз  жеткіземіз.  Сонымен  қатар,  ирандық  хатшылардың 
осындай  ұзақ-сонар  хаттары  олардың  даңқын  арттыра  түскені  белгілі.  Сондықтан  болса  керек, 
Үндістандағы  моғол  билеушілері  Ираннан  хатшылар  алдыртып  отырған.  Біздің  шамалауымыз 
бойынша  Мұхаммад  Тахир  Вахидтың  шəкіртерінің  бірі  Үндістанға  аттанған.  Бұл  хатшы  моғол 
патшаларына  қызмет  етуге  барғанда  өзімен  бірге  осы  күнге  дейін  өзі  көшірген  хаттар  жинағын 
алып  барған  деп  есептейміз.  Осы  хатшы  сол  кездегі  танымал  сарай  хатшысы  болған  Мұхаммад 
Тахир  Вахидтың  «Иншай  Тахир  Вахид»  хаттар  жинағын  алып  барған  болуы  керек.  Себебі  əрбір 
хатшы үлгі ретінде өзінің ұстазының жазуларын қолданатын болған. Əдетте ортағасырлық дипло-
матиялық  хаттармен  танысқанда,  мəтіннің  жартысынан  астамы  адресатты  мақтауға  арналатын-
дығына куə боламыз. Ал адресатқа айтқысы келген нақты сөзі бірнеше сөйлем, ал қалғанының бəрі 
де  поэтикалық  жанрда  жазылған  мадақтаулар  мен  қолпаштау  сөздер.  Мəтіннің  өзі  таза  парсы 
тілінде  емес,  арабша  аралас  парсы  тілінде  жазылатын  болған.  Мақтаулар  мен  көпшік  сөздер 
барлық  хаттарда  қайталанып  отыратындықтан,  бір  хатта  пайдаланылған  мадақтау  сөздерді  келесі 
хатта  та  пайдаланылана  берген.  Осы  айтылған  себептердің  бəрін  ескере  отырып, «Иншай  Тахир 
Вахид»  шығармасының  Үндістан  қорларында  сақталуын,  танымал  хатшының  шəкірттері  арқылы 
барғанымен  түсіндіруге  болады.  Əрине,  бұдан  басқа  да  себептері  болуы  мүмкін,  алайда  ол  жағы 
анықталмағандықтан қазірше жоғарыдағы пікірге тоқтаймыз.  
Сонымен  «Иншай  Тахир  Вахид»  шығармасының  екі  бірдей  нұсқасы  Үндістанның  екі  түрлі 
қаласынан  табылып  отыр.  Бұл  екі  нұсқа  аттары  бірдей  аталғанымен  ішкі  мазмұны  жағынан 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
72  
айрмашылықтары  бар.  Хайдарабадтағы  Салар-и  джанг  музей  жəне  кітапханасынан  табылған 
қолжазбаның  парақтар  саны – 168, беттер  саны – 336. Жазуы  насх  аралас  насталиқ  жазуы.  Əр 
беттегі  жолдар  саны – 11. Қолжазбаның  қайта  көшірілген  уақыты – 1193/1779 жыл,  көшірушінің 
аты-жөні  белгісіз.  Ал  Дели  қаласындағы  «Нұр»  микрофильмдер  орталығында  сақталған  «Иншай 
Тахир Вахид» қолжазбасының парақтар саны – 110, беттер саны – 220. Қайта көшірген – Муна Рам, 
көшірілген уақыты шамамен XVIII ғасырдың басы. Бұл қолжазбаның түпнұсқасы Алигарх мұсыл-
ман университеті жанындағы Маулана Азад кітапханасы қорында сақталған. Қолжазбаның жазуы 
талиқ  аралас  насталиқ  жазуы.  Əр  беттегі  жолдар  саны – 25. Қолжазба  тоза  бастаған  сəтте  қайта 
көшіріп  отыру  қалыптасқан  дəстүр.  Бұған  қосымша  Үндістанда  əлі  күнге  дейін  қолжазбаларды 
қайта  көшірумен  айналысатын  адамдар  кездеседі.  Сондықтан  шығарманың  авторы 1699-жылы 
дүние салғанын ескерсек, сол кезден бері Мұхаммад Тахир Вахидтың қолжазбасының қайта көші-
рілуі əбден мүмкін жай. Енді, ішкі мазмұнынан келетін болсақ, Хайдарабад тізімінде 73 тақырып 
қамтылған.  Олардың қырық шақтай  тақырыбы түрлі  хаттар  болса, екеуі жеңіс  бітімшарты (фатх-
нама),  қалғандары  Мұхаммад  Тахир  Вахидтың  əр  кездері  өз  шығармаларына  жазған  кіріспелері 
(алғысөз)  болып  табылады.  Кіріспелерінің  бірі – түрік  тілінде  жазылған.  Хаттардың  ішінде  де 
черкестердің үлкеніне жазған хаты түрік тілінде жазылған. Бұған қарап, автордың түрік тілін жақ-
сы білгендігіне куə боламыз. Айта кетер жай, бұл жинаққа енген хаттардың бəрі де дипломатиялық 
хаттар емес. Хаттардың арасында Тахир Вахидтың өзінің қазвиндік досына, танысына, Қазвиннің 
қазысына,  хатшы  досына,  бауырына,  баласына  жазған  хаттарын  да  кездестіруге  болады.  Ал, 
Алигарх  тізіміне  (Нұр  микрофильм  орталығында  микрофильмі  сақталған)  келетін  болсақ,  оның 
беттер саны да, əр беттегі жолдар саны да көп əрі тығыз жазылған. Сонымен қатар, Алигарх тізі-
міне  енген  тақырыптар  саны  айтарлықтай  көп,  яғни 200-ден  асады.  Бұл  тізімде  де  белгілі  билеу-
шілерге,  сұлтандарға  жазылған  хаттармен  бірге  қарапайым  адамдарға  жазған  хаттардың  мəтіні 
кездеседі.  Олардың  ішінде  хатшы  Хусейнге,  хатшы  Хасанға,  қазвиндік  досқа,  танысқа  жазған 
хаттарды айта кеткен жөн. Екі тізімде тақырыптар қызыл түсті сиямен, ал негізгі мəтін қара түсті 
сиямен  жазылған.  Ең  қызығы  екі  тізімде  де  Əбдурахим  бидің  Тəуке  ханға  жазған  жауап  хаты 
кездеседі. Екі тізімдегі хаттың көшірмесін мұқият оқып шығып, нəтижесі туралы төмендегі пікірді 
ұсынамыз.  
Біріншіден, бұл дипломатиялық хат – жауап хат. Хаттың тілі – парсы тілі. Əдеттегідей хаттың 
тақырыбы қызыл түсті сиямен «Əбдурахим-ханның өз тарапынан қазақ уəлиі Тəуке ханға жазған 
хаты» - деп  жазылған  [Республикалық  тарихи  материалдарды  зерттеу  орталығы,  қолжазба: 22]. 
Бұл жердегі Əбдурахим хан – Қоқан хандығының негізін қалаушы Шахрух-ханның (би) үлкен ұлы, 
көбінесе Əбдурахим би деген атпен танылған. Ал, Тəуке ханға қатысты айтатын болсақ, көптеген 
билеушілерді «уəли» деп атау сол кездегі дипломатиялық хаттарда жиі кездеседі. Мысалы, Əбдул-
Əзиз  хан - Түркістан  уəлиі  немесе  Əбулғази  хан - Үргеніш  уəлиі  жəне  т.с.с.  Осы  хатты  жазушы 
Қоқанд  ханының  үлкен  ұлы  Əбдурахим  би (1722-1733), Тəуке  ханның  тұсында  əлі  билікке 
келмеген болатын (1626-1717/18), бірақ əкесінің орнына кез-келген уақытта таққа отыруы мүмкін 
тақ  мұрагері  еді.  Шынында  да  Əбдурахим  би  Шахрух  бидің  үлкен  ұлы  əкесі  өлген  соң,  билікке 
келеді.  Қоқан  қаласын  астанасы  етіп  бекітіп,  Əндіжан  мен  Ходжентті  бағындырады.  Самарқанд 
қаласын да аламын деп бірнеше рет шабуыл ұйымдастырып, нəтижеде өзі өлім құшады.  
Екіншіден, бұл хатта қандай мəселе əңгіме болады деген сұраққа келетін болсақ, ол өзбектерге 
қатысты  болғандығына  көз  жеткіземіз.  Хатты  жазушы  Тəуке  ханға  көптеген  мақтау  сөздер  айта 
отырып: «Ол дос (яғни Тəуке хан - Ғ.Қ.) өзінің хатын жолдау арқылы достығымызды əрлендірді. 
Шынайы дос (яғни Тəуке хан – Ғ.Қ.) хат жолдау арқылы достығымыздың маңыздылығын арттыра 
түсті» - деп жазады. Одан ары қарай негізгі мəселе сөз болады: «Өздерінің орнын білмейтін бір топ 
өзбектер  туралы  мəселеге  келетін  болсақ,  олар  кейде  көрпесіне  қарай  көсілмей,  одан  артық 
көсіледі. Адамшылық (шынайылық) тілін біржолата кесіп тастап, араға көптеген топан сулар мен 
толқындар  тастайды.  Жоғары  мəртебелінің  (яғни,  Тəуке  ханның – Ғ.Қ.)  жіберген  елшілері  осы 
тайпаның  (яғни  өзбектердің – Ғ.Қ.)  қарақшыларының  қолынан  əрең  дегенде  құтылып,  құдайдың 
қалауымен  патша  сарайының  босағасына  жетті.  Осы  тұздай  ащы  шындықты  тек  шүкіршілік 
дариясы ғана сабасына түсіреді», деген сөйлемнен соң екі жол өлең жазылған: 
 
Жаратушының мейірімі сені қолдасын, 
Шектен шыққандарды рəсуа етсін. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 
73 
Бұдан  ары  қарай  билеушінің  (яғни  Əбдурахим  бидің  əкесі  Шахрух  би)  көптеген  əскерді 
жіберіп  ол  аймақтың  ойранын  шығарғаны  жазылған. «Енді  жаратушының  қалауымен  жоғары 
мəртебелінің (яғни, Тəуке ханның – Ғ.Қ.) ісі жолға түсті (оңғарылды), ол жерлер жоғары мəртебелі 
билеушіге бағынатын болды, қызметін жасайтын болды. Анық нəрсе, егер қажет болған жағдайда, 
сіз қаласаңыз өтінішіңіз амалға асатын болады. Осы орайда, дұшпанды сеспей қатыратын бірнеше 
алысқа ататын соғыс қаруы, бірнеше қынға салынған семсер опасыз дұшпанды жою үшін жоғары 
мəртебеліге жіберілді» - деп аяқталады.  
Бұл  хаттың  жауап  хат  екендігін  ескере  отырып,  Тəуке  ханның  хаты  не  туралы  болғандығын 
шамалауға  болады.  Тəуке  ханның  сұраған  мəселесі  де  осы  бір  топ  «көрпесіне  қарай  көсіле  қой-
майтын»  өзбектер  туралы  болғанын  аңғарамыз.  Бұл  мəселеде  Қоқан  билеушісі  қол  ұшын  беріп, 
мəселені  шешуге  атсалысқаны  осы  хаттан  анықтала  түседі.  Хатта,  екі  мəселе  анық  емес.  Бірі – 
хаттың жазылған жылы, екіншісі – хаттың қалайша ирандық сарай хатшысы əрі тарихшысы Тахир 
Вахидтың хаттар жинағына енгендігі. Бірінші сұраққа келетін болсақ, бұл хат Тəуке ханға жазыл-
ған  жауап  хат  болғандықтан 1717-18 жылға  дейін  жазылған  хат.  Бірақ  нақты  қай  жылы  жазыл-
ғанын  əлі  нақты  анықталған  жоқ.  Бұдан  басқа  Əбдурахим  би  бұл  кезде  нағыз  ержеткен  кезінде 
болатын (1700-1732), яғни 1717/18 жылдарда 17-18 жастағы жігіт. Тарихта 13-14 немесе 16-17 жа-
сар тақ мұрагері кеңесшісімен ақылдаса отырып, дипломатиялық хаттарға жауап хат жазып, алыс-
жақыннан  келген  елшілерді  қабылдай  беретін  болған.  Иранның  өзінде  көптеген  патшалар  бала 
кезінде таққа отырғаны белгілі. Мысалы, 53-жылдан астам билік құрған Иран шахы Тахмасп таққа 
отырғанда он жасқа да толмаған бала болатын. Бірақ, соған қарамастан, өзге елдің билеушілеріне 
жауап  хат  жазып,  өзі  де  үлкен  келіссөздерге  қатысып  отырған.  Сондықтан,  осы  кезеңге  қатысты 
құжаттарды  саралай  отырып,  хаттың  жазылған  нақты  жылын  əлі  де  анықтай  түсеміз  деген 
ойдамыз.  
Енді,  екінші  сұрағымызға  келетін  болсақ,  Əбдурахим  би  мен  Тəуке  ханның  арасындағы  хат 
қалайша  ирандық  тарихшы  əрі  сарай  хатшысының  хаттар  жинағына  енген  деген  сұрақ  бəрімізді 
мазалайтыны  сөзсіз.  Тахир  Вахидтың  жақсы  тарихшы,  мықты  сарай  хатшысы  екендігінде  еш 
күмəн  жоқ.  Алайда,  хаттың  Иран  шахына  арналмағанын  ескерсек,  бұл  хаттың  ирандық  сарай 
хатшысының  хаттар  жинағына  қалайша  енді  екен.  Осы  сұраққа  жауап  беру  үшін  жоғарыдағы 
хатты тағы бір рет мұқият оқитын болсақ, хатта Тəуке ханның елшісіне жолда өзбек қарақшылары 
тап  болып,  елші  тобының  əрең  дегенде  аман  қалғандығы  айтылған.  Демек,  Тəуке  ханның  елшісі 
арқылы  жіберген  хат  қолды  болған.  Нəтижеде  елшілердің  өз  аузынан  Тəуке  ханның  айтқысы 
келгенін естіп, оған арнайы жауап жазған деген пікірдеміз. Əрине, бұл хаттың зерттеушілер тара-
пынан тағы бір үлкен кемшілігі бар. Ол – хаттағы мөрдің жоқтығы. Мөрсіз хат болмайды. Жоға-
рыда айтылған сарай концеляриясының жұмысына сай, Əбдурахим бидің қолы мен мөрі басылған 
хаттың  көшірмесі  жасалып,  содан  кейін  Тəуке  ханға  жіберілген.  Түпнұсқа  хатты  ендігіде  Тəуке 
ханның сарай концеляриясынан іздегеніміз жөн. Ал, Тəуке ханның түпнұсқа хатының табылмауын 
қолды  болғандығымен  байланыстырамыз.  Ос  орайда  айта  кетер  жай,  сол  кездерде  патша 
елшілерінің жолын қарақшылар арнайы торитын болған. Себебі əрбір елші сол елдің патшасының 
ең  үлкен  құпиясын  сақтаушысы  болып  табылған.  Сондықтан,  елшіні  қолға  түсірсе,  біріншіден 
оның  құпиясына  қол  жеткізеді.  Ал,  екіншіден,  елшілер  белгілі  бір  патшаға  үлкен  сый-сияпатпен 
баратынын  ескергенде,  қарақшылар  бағалы  сыйлықтарды  тонауды  көздейтін  болған.  Осы  себеп-
тердің  бəрін  ескере  отырып,  қолды  болған  Тəуке  ханның  хаты  Иран  патша  сарайының  конце-
ляриясына  немесе  Моғол  билеушілерінің  концеляриясына  келіп  түсуі  əбден  мүмкін.  Одан  кейін, 
хатты  арнайы  көшіріп,  хаттар  жинағына  енгізсе  керек.  Хайдарабад  тізімінде  Тахир  Вахидтің 
иншасы 1192/1779 жылы  қайта  көшірілгендігі  жазылған.  Демек  алғашқы  жазылған  кезі  бұдан 
əлдеқайда  бұрынырақ  жазылған  дегенді  білдіреді.  Алигарх  тізімін  қайта  көшірген  адам  көптеген 
қателіктер  жіберген  жəне  салақ  жазылған.  Бұл  тізімнің  қайта  көшірушісі – Муна  Рам,  яғни 
жергілікті  азамат.  Бірақ,  қайта  көшірілген  жылы  белгісіз.  Қағазы  мен  бояуына  қарап,  шамамен 
XVIII ғасырдың басы деп есептейміз.  
Осы  жерге  дейін  талдағандарымызды  қорытындылайтын  болсақ,  біріншіден,  мөрі  жоқ  жəне 
қол қойылмаған хаттар мұсылмандық шығыста жиі кездесетін жай. Алайда, бұл мəселе сол хаттың 
тарихи  құндылығы  ешбір  төмендете  алмайды.  Ең  бастысы,  негізгі  мəтіннің  сақталуы  жəне  сол 
мəтінді ұрпақтан ұрпаққа жеткізу болғандығын айта кеткен жөн. Екіншіден, Тəуке ханға жауап хат 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
74  
жазған  Қоқан  билеушісінің  тақмұрагері  Əбдурахим  би,  сол  кездегі  беделді  адамдардың  бірі 
болғаны  тарихтан  белгілі.  Аштарханилерден  дербес  болғысы  келген  бұл  əулеттің  қазақ  ханының 
тарапынан  қолдау  күтуі,  екі  хандық  арасында  достық  қарым-қатынасты  орнатуға  мүдделі  болуы 
уақыт талабынан туындаған. Жаңадан құрылған (1709) Қоқан хандығы үшін одақтастар, жақтастар 
керек болғандығы анық. Ал, қазақ ханы Тəукенің Қоқан билеушісіне елші жіберіп, хат жолдауы да 
уақыт  талабы.  Тəуке  хан  дүние  салған  соң (1717-18), қазақ  хандығы  үш  жүзге  бөлініп,  əр  жүзді 
жеке  хан  басқаратын күн туады. Олай  болса, біз  қарастырып  отырған  кезең, бір  жағынан жоңғар 
шапқыншылығы,  екінші  бір  жағынан  үш  жаққа  тараудың  алдында  тұрған  хандық,  тағы  бір 
жағынан көршілес мұсылман билеушілердің арасындағы бітпейтін жер мен билік дауы туындаған 
ауыр  кезең.  Шындығына  келгенде  бұл  дəуірдің  қазақ  хандығы  үшін  қаншалықты  ауыр  болған-
дығын түсіну қиын, бірақ барлық факторларды ескеруге тиістіміз. Тəуке ханның ұзақ жылдар бойы 
(1680-1717/18)  билікте  болған  кезде  осындай  дипломатиялық  хаттар  алмасу  арқылы,  барынша 
бейбіт жолмен көп мəселені шешуге тырысқандығын осы хаттың мəтінімен таныса отырып, аңға-
руға болады. Қалай болғанда да, тарихи маңызы орасан зор бұл хаттың мəтінінің оттан, судан аман 
қалып, бүгінгі күнге жеткенінің өзі үлкен олжа. Сонымен қатар, хаттың алыстағы Үндістан еліндегі 
Хайдарабад қаласында сақталуы бізге басқа да дипломатиялық хаттардың табылуы мүмкін екенді-
гінен  хабар  береді.  Олай  болса,  жаңа,  тың  мəліметтермен  қазақ  хандарына  қатысты  тарихымыз 
толыға түседі деген оймен қорытындылаймыз.  
 
Каталог: journals -> 849
journals -> Н. Ю. Зуева (жауапты хатшы), О. Б. Алтынбекова, Г. Б. Мәдиева
journals -> Л-фараби атында ы аза лтты
journals -> Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871
journals -> Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук
journals -> Казахский национальный
journals -> Ғылыми журнал 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> Казахский национальный
journals -> №4(68)/2012 Серия филология
849 -> Национальной академии наук республики казахстан

жүктеу 5.08 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет