Issn 2224-5294 Қазақстан республикасы ұлттық Ғылым академиясының Х а б а р л а р ы известия



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет1/44
Дата10.09.2017
өлшемі5.08 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44

 
ISSN 2224-5294 
 
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ 
ҰЛТТЫҚ ҒЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫНЫҢ 
Х А Б А Р Л А Р Ы 
ИЗВЕСТИЯ
 
 
НАЦИОНАЛЬНОЙ АКАДЕМИИ НАУК 
РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
 
N E W S
 
 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES 
OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
 
 
ҚОҒАМДЫҚ ЖƏНЕ ГУМАНИТАРЛЫҚ 
ҒЫЛЫМДАР СЕРИЯСЫ 
 
СЕРИЯ ОБЩЕСТВЕННЫХ 
И ГУМАНИТАРНЫХ НАУК 
 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
 

(299)
 
ҚАҢТАР – АҚПАН 2015 ж. 
ЯНВАРЬ – ФЕВРАЛЬ 2015 г. 
JANUARY – FEBRUARY 2015 
 
 
1962 ЖЫЛДЫҢ ҚАҢТАР АЙЫНАН ШЫҒА БАСТАҒАН 
ИЗДАЕТСЯ С ЯНВАРЯ 1962 ГОДА 
PUBLISHED SINCE JANUARY 1962 
 
ЖЫЛЫНА 6 РЕТ ШЫҒАДЫ 
ВЫХОДИТ 6 РАЗ В ГОД 
PUBLISHED 6 TIMES A YEAR 
 
 
 
 
 
 
 
АЛМАТЫ, ҚР ҰҒА 
АЛМАТЫ, НАН РК 
ALMATY, NAS RK 
 
 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
2  
 
Б а с
  
р е д а к т о р 
 
ҚР ҰҒА академигі  
Пралиев С. Ж. 
 
 
Р е д а к ц и я
  
а л қ а с ы: 
 
 
эк.  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  академигі  Баймұратов  У.Б.;  тарих  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА 
академигі Байпақов К.М.; филос. ғ.докторы, проф., ҚР ҰҒА академигі Есім Г.Е.; фил. ғ. докторы,, 
проф., ҚР ҰҒА академигі Қирабаев С.С.; эк. ғ. докторы, проф., ҚР ҰҒА академигі Қошанов А.К.
эк.ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  академигі  Нəрибаев  К.Н.  (бас  редактордың  орынбасары);
 
филос. 
ғ.докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  академигі  Нысанбаев  А.Н.;  заң  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  академигі 
Сабикенов  С.Н.;  заң  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  академигі  Сулейменов  М.К.;  эк.  ғ.  докторы, 
проф.,  ҚР  ҰҒА  академигі  Сатубалдин  С.С.;  тарих  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр.  мүшесі 
Əбжанов  Х.М.;  тарих  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр.  мүшесі  Əбусеитова  М.Х.;  тарих  ғ. 
докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр.  мүшесі  Байтанаев  Б.А.;  тарих  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр. 
мүшесі  Жақып  Б.А.;  фил.  ғ.  докторы,  проф.,  чл.-корр.  НАН  РК  Қалижанов  У.К.;  тарих  ғ. 
докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр.  мүшесі  Қамзабекұлы  Д.;  тарих  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр. 
мүшесі  Қожамжарова  Д.П.;  тарих  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр.  мүшесі  Қойгелдиев  М.К.
фил.  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр.  мүшесі  Құрманбайұлы  Ш.;  тарих  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР 
ҰҒА  корр.  мүшесі  Таймағанбетов  Ж.К.;  социол.  ғ.  докторы,  проф.,  ҚР  ҰҒА  корр.  мүшесі 
Шəукенова З.К.; фил. ғ. докторы, проф., ҚР ҰҒА құрметті мүшесі Дербісəлі А. 
 
 
Р е д а к ц и я
  
к е ң е с і: 
 
Молдова  Республикасының  ҰҒА  академигі  Белостечник  Г.  (Молдова);  Əзірбайжан  ҰҒА 
академигі  Велиханлы  Н.  (Азербайджан);  Тəжікстан  ҰҒА  академигі  Назаров  Т.Н.  (Тəжікстан); 
Молдова Республикасының ҰҒА академигі Рошка А. (Молдова); Молдова Республикасының ҰҒА 
академигі Руснак Г. (Молдова); Əзірбайжан ҰҒА корр. мүшесі Мурадов Ш. (Əзірбайжан); Əзір-
байжан  ҰҒА  корр.  мүшесі  Сафарова  З.  (Əзірбайжан);  э.  ғ.  д.,  проф.  Василенко  В.Н.  (Украина); 
заң ғ. докт.,
 
проф. Устименко В.А. (Украина)  
 
 
 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 

 
Г л а в н ы й
  
р е д а к т о р 
 
академик НАН РК  
С. Ж. Пралиев 
 
 
Р е д а к ц и о н н а я
  
к о л л е г и я: 
 
докт. экон. н., проф., академик НАН РК У.Б. Баймуратов; докт. ист. н., проф., академик НАН РК 
К.М.  Байпаков;  докт.  филос.  н.,  проф.,  академик  НАН  РК  Г.Е.  Есим;  докт.  фил.  н.,  проф., 
академик НАН РК С.С.  Кирабаев; докт. экон. н., проф., академик НАН РК А.К.  Кошанов; докт. 
экон. н., проф., академик НАН РК К.Н. Нарибаев (заместитель главного редактора); докт. филос. н., 
проф., академик НАН РК А.Н. Нысанбаев; докт. юр. н., проф., академик НАН РК С.Н. Сабикенов
докт. экон. н., проф., академик НАН РК С.ССатубалдин; докт. юр. н., проф., академик НАН РК 
М.К.  Сулейменов;  докт.  ист.  н.,  проф.,  чл.-корр.  НАН  РК  Х.М.  Абжанов;  докт.  ист.  н.,  проф.,            
чл.-корр.  НАН  РК  М.Х.  Абусеитова;  докт.  ист.  н.,  проф.,  чл.-корр.  НАН  РК  Б.А.  Байтанаев;                
докт.  ист.  н.,  проф.,  чл.-корр.  НАН  РК  Б.А.  Жакып;  докт.  фиолол.  н.,  проф.,  чл.-корр.  НАН  РК 
У.К. Калижанов; докт. ист. н., проф., чл.-корр. НАН РК ДКамзабекулы; докт. ист. н., проф., 
чл.-корр. НАН РК Д.П. Кожамжарова; докт. ист. н., проф., чл.-корр. НАН РК М.К. Койгельдиев
докт. филол. н., проф., чл.-корр. НАН РК Ш. Курманбайулы; докт. ист. н., проф., чл.-корр. НАН 
РК Ж.К. Таймаганбетов; докт. социол. н., проф., чл.-корр. НАН РК З.К. Шаукенова; д. филол. н., 
проф., Почетный член НАН РК А. Дербисали 
 
 
Р е д а к ц и о н н ы й
  
с о в е т 
 
академик НАН Республики Молдова Г. Белостечник (Молдова); академик НАН Азербайджанской 
Республики Н. Велиханлы (Азербайджан); академик НАН Республики Таджикистан Т.Н. Назаров 
(Таджикистан);  академик  НАН  Республики  Молдова  А.  Рошка  (Молдова);  академик  НАН 
Республики Молдова Г. Руснак (Молдова); чл.-корр. НАН Азербайджанской Республики Ш. Мурадов 
(Азербайджан)член-корр. НАН Азербайджанской Республики З.Сафарова (Азербайджан); д. э. н., 
проф. В.Н. Василенко (Украина); д.ю.н., проф. В.А. Устименко (Украина)  
 
 
 
 
 
 
 
Известия Национальной академии наук Республики Казахстан. Серия общественных и гуманитарных 
наук.  ISSN 2224-5294 
Cобственник: РОО «Национальная академия наук Республики Казахстан» (г. Алматы) 
Свидетельство о постановке на учет периодического печатного издания в Комитете информации и архивов 
Министерства культуры и информации Республики Казахстан № 10894-Ж, выданное 30.04.2010 г. 
 
Периодичность 6 раз в год 
Тираж: 2000 экземпляров 
 
Адрес редакции: 050010, г. Алматы, ул. Шевченко, 28, ком. 219, 220, тел. 272-13-19, 272-13-18, 
www:nauka-nanrk.kz / social-human.kz 
 
 
© Национальная академия наук Республики Казахстан, 2015 г. 
 
Адрес типографии: ИП «Аруна», г. Алматы, ул. Муратбаева, 75 
 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
4  
 
E d i t o r
  
i n
  
c h i e f 
 
S.Zh. Praliyev,  
academician of NAS RK 
 
 
E d i t o r i a l
  
b o a r d:  
 
U.B. Baymuratov, dr. econ. sc, prof., academician of NAS RK; K.M. Baipakov, dr. hist. sc., prof., 
academician of NAS RK; G.Ye. Esim, dr. philos. sc., prof., academician of NAS RK; S.S. Kirabayev, dr. 
phil. sc., prof., academician of NAS RK; A.K. Koshanov, dr. econ. sc, prof., academician of NAS RK; 
K.N. Naribayev , dr. econ. sc., prof., academician of NAS RK (deputy editor-in-chief); A.N. Nysanbayev
dr. philos. sc., prof., academician of NAS RK; S.N. Sabikenov, dr. jur. sc., prof., academician of NAS 
RK;  M.K. Suleimenov, dr. jur. sc., prof., academician of NAS RK; S.S. Satubaldin,  dr.  econ.  sc.,               
prof., academician of NAS RK; Kh.M. Abzhanov,  dr.  hist.  sc.,  prof.,  corr.  member  of  NAS  RK;           
M.Kh. Abusseitov, dr. hist. sc., prof., corr. member of NAS RK; B.A. Baitanayev, dr. hist. sc., prof., 
corr. member of NAS RK; B.A. Zhakyp, dr. hist. sc., prof., corr. member of NAS RK; U.K. Kalizhanov
dr. phil. sc., prof., corr. member of NAS RK; D. Kamzabekuly, dr. hist. sc., prof., corr. member of NAS 
RK; D.P. Kozhamzharova, dr. hist. sc., prof., corr. member of NAS RK; M.K. Koigeldiev, dr. hist. sc., 
prof., corr. member of NAS RK; Sh. Kurmanbaiuly,  dr.  phil.  sc.,  prof.,  corr.member  of  NAS  RK;                  
Zh.K. Taymaganbetov, dr. hist. sc., prof., corr. member of NAS RK; Z.K. Shaukenova, dr. soc. sc., 
prof., corr. member of NAS RK; A. Derbisali, dr. phil. sc., prof., honorary member of NAS RK 
 
 
E d i t o r i a l
  
s t a f f: 
 
G. Belostechnik, NAS Moldova academician (Moldova); N. Velichanly, NAS Azerbaijan academician 
(Azerbaijan);  T.N. Nazarov, NAS Tajikistan academician (Tajikistan); A. Roshka, NAS Moldova 
academician (Moldova); G. Rusnak, NAS Moldova academician (Moldova); Sh. Muradov, NAS 
Azerbaijan corr.member (Azerbaijan); Z. Safarova,  NAS  Azerbaijan  corr.member  (Azerbaijan);                    
V.N. Vasilenko, dr. econ. sc., prof. (Ukraine); V.A. Ustimenko, dr. jurid. sc., prof. (Ukraine) 
 
 
 
 
 
 
 
 
News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Social and Humanities. 
ISSN 2224-5294 
Owner: RPA "National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan" (Almaty)  
The certificate of registration of a periodic printed publication in the Committee of information and archives of the 
Ministry of culture and information of the Republic of Kazakhstan N 10894-Ж, issued 30.04.2010 
 
Periodicity: 6 times a year  
Circulation: 2000 copies  
 
Editorial address: 28, Shevchenko str., of. 219, 220, Almaty, 050010, tel. 272-13-19, 272-13-18,  
www:nauka-nanrk.kz / social-human.kz 
 
  
© National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, 2015 
 
Address of printing house: ST "Aruna", 75, Muratbayev str, Almaty  

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 

АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ ИСТОРИИ 
   
 
 
 
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 1, Number 299 (2015), 5 – 16 
 
 
OUR RELICS FROM MOROCCO AND SPAIN 
 
A. B. Derbisali  
 
MES RK CS R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies, Almaty, Kazakhstan 
 
Key words: medieval cities of Kazakhstan, thinkers of medieval Kazakhstan, historical sources. 
Abstract. The author shows a result of the business trip in Morocco in this article. The Kazakh lands were rich 
with spiritual, cultural, written and material heritage. In the Middle Ages on our territories, particularly, in the south 
the strengthened fortresses, in the form of the big and small cities, as Balasagun, Taraz, Shelzhi, Zhikil, to Isfidzhab-
al-Bayda-Sayram, Mankent, Otyrar, Sutkent, Turkistan, Baladzh, Sauran, Sygnak, Kypshak, Arkok, Asanas, Zhend 
were built. 
They carried out cultural and scientific activity of the center. Here so many thinkers, unique persons, wise men 
and scientists, who left the valuable compositions, lived. However, unfortunately, within centuries and the millennia, 
during the different periods of history valuable historical sources were lost. In this regard, the author revealed and 
brought some of the above-named written sources and works of medieval thinkers of Kazakhstan. 
 
 
УДК 339.52/92(54) 
 
МАРОККО МЕН ИСПАНИЯДАҒЫ ЖƏДІГЕРЛІКТЕРІМІЗ 
 
Əбсаттар қажы Дербісəлі 
 
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Алматы, Қазақстан 
 
Тірек сөздер: Қазақстанның орта ғасырдың қалалары, орта ғасырдың Қазақстанының ойшылы, тарихи 
бастаулар. 
Аннотация.  Автор  Мароккодағы  Іссапардың  нəтижесін  корсетеді.  Қазақ  жері  рухани,  мəдени  жазба 
жəне  материалдық  мұраларға  бай  болған.  Орта  ғасырларда  еліміздің  əсіресе  оңтүстігінде  Баласағұн,  Тараз, 
Шелжі, Жікіл, Исфиджаб-əл-Байда-Сайрам, Манкент, Отырар, Сүткент, Түркістан, Баладж, Сауран, Сығнақ, 
Қыпшақ, Аркөк, Асанас, Женд секілді үлкенді-кішілі шаһарлары, қорғандар мен қамалдары болды. Олар қа-
дери халінше мəдени, ғылыми орталық қызметін де атқарды. Онда талай ойшылдар, кемеңгерлер, даналар, 
ғылымдар тұрып, құнды шығармалар туындатты. Өкінішке орай түрлі жылдар мен ғасырлар, кезеңдерде ол 
дүниелер  жан-жаққа  шашырап  кетті  немесе  жоғалды.  Автор  тауып  əкелген,  көрсеткен  жазба  дүниелер 
солардың қаламынан туған, солардан қалған немесе солар жайлы жазылған еңбектер. 
 
2013 жылдың жазында Астанада Мемлекет басшысының тапсырмасымен Қазақстан мемлекет-
тілігінің  тарихи-мəдени  дамуын  тиянақты  зерделеу,  тамыры  мыңдаған  жылдарға  кеткен  тарихи 
мұраларымызды  түйсіну, XXI ғасыр  талаптары  жағдайындағы  тарих  ғылымы  мен  білімін  рефор-
малау  жолдарын  айқындау  мақсатында  ұлттық  тарихты  зерделеу  жөніндегі  Жалпыұлттық  кеңес 
өтті. Одан соң Мемлекет тарихы институтында Жалпыұлттық кеңесі аясында «Қазақстанның тарих 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
6  
ғылымы мен білімін реформалау: жолдары, мəселелері, даму бағыттары» атты ашық сұхбат алаңы 
ұйымдастырылды.  Аталған  шараға  мемлекеттік  билік  өкілдері:  ҚР  Президентінің  Əкімшілігі,  ҚР 
БҒМ,  ҚР  МАМ,  қоғамдық  институттардан:  Қазақстан  халқы  Ассамблеясы,  қоғамдық  қорлар  мен 
ұйым  өкілдері,  Республиканың  жетекші  тарихшы-ғалымдары,  ғылыми-педагогикалық  сала 
мамандары қатысты. 
Онда еліміздің толымды да шынайы тарихын жазу мəселесі көтеріліп, осы сала мамандарына 
нақты тапсырмалар берілді. Осы алқалы жиында біз де өз ойларымызбен бөлістік. Соңыра бір топ 
ғалымдарымызды қажетті материалдар жинау үшін Үндістан, Моңғолия, Қытай, Иран, Араб елде-
ріне  жібердік.  Мен  өзім  сол  жылы  Түркияда  болып  отыз  мың  беттен  астам  қолжазбалар  алып 
қайттым. Ал 2014 жылы сапарым енді Марокко мен Испанияға жоспарланды.  
Сонымен 2014 жылдың 1-11 қыркүйегі аралығында Солтүстік Африканың Марокко Корольді-
гіндегі əл-Қарауиин университеті мен ел астанасы Рабат жəне Касабланка қалаларының қолжазба 
қорлары  мен  кітапханаларында  жұмыс  істедім.  Əуелі  Рабаттағы  Мəдениет  министрлігінде,  оның 
бас  хатшысы  Лүтфи  əл-Марини  мырзаның  қабылдауында  болып,  іссапардың  мақсаты  жайын 
баяндадым.  Ол  жылы  қарсы  алып,  көлік  бөліп,  жолбашылыққа  осы  саланың  бір  маманын  қосып 
берді. 
Рабаттағы  Ұлттық  кітапханада  Орта  Азия  мен  Қазақстанның  тарихы  мен  руханияты,  мəде-
ниетіне қатысты қолжазбалар  жəне өзге  де еңбектермен таныстым. Олардан керекті мəліметтерді 
жазып алған соң, кітап болып басылғандарын іздеп, табылғандарын мүмкіндігінше сатып алуға да 
тырыстым. 
Сонан  соң  ежелгі  Фес  қаласына  зиярат  еттім.  Оның  іргетасын  ертеректе  Марокко  сұлтан-
дарының бірі Маулай Идрис (IXғ.) қалаған. Ол қазір Африкадағы көрнекті тарихи, мəдени, ғылыми 
шаһарлардың бірі. Онда бір миллионнан астам халық тұрады. 800-ден астам мешіттері, сондай-ақ 
IX ғасырда ашылған университет бар. Ал бас мешіті əл-Қарауиинде бір мезгілде 20 мыңнан астам 
ғибадат  жасай  алады. Сөйтіп  ол ұзақ  ғасырлардан бері мешіт қана емес, университет жəне үлкен 
кітапхана да қызметін атқарумен келеді.  
Иə,  Фес  Солтүстік  Африканың  батысындағы  ислам  мəдениеті  мен  ғылым,  білімінің  ірі  орта-
лығы. Қала араб дүниесіндегі ежелгі тарихи, мəдени шаһар болғандықтан ЮНЕСКО-ның тізіміне 
кіргізілген.  
Əл-Қарауиин 859 жылы  Тунистен  Мароккоға  қоныс  аударған  ауқатты  əулеттің  қаражатына 
салынған. Уақыт өте ол Батыс Африкадағы рухани орталықтардың біріне айналды. Марокко сұл-
тандарының қамқорлығының арқасында ол бірте-бірте кеңейе берді. Мұнда діни дəрістерден басқа 
грамматика,  логика,  медицина,  математика,  астрономия,  химия,  тарих,  география  мен  медицина 
бойынша да пəндер оқытылатын. 
Орта  ғасырларда  əл-Қарауиин  христиандық  Еуропа  мен  мұсылман  шығысы  арасындағы 
мəдени байланыстың дамуында үлкен рөл атқарды. 
Оның  қабырғасынан  мұсылман  жəне  əлем  мəдениетіне  ықпал  еткен  бірқатар  аса  көрнекті 
философтар мен дінтанушы ғалымдар шыққан. 
Əл-Қарауиин мен барған күннің ертеңіне реставрацияға жабылып жатыр екен. Дей тұрғанмен 
Мəдениет министрлігінің нұсқауымен демалысқа кеткен қолжазба қорының меңгерушісі (Абд əл-
Фаттах Букшуф) қызметіне оралып, қолжазбалармен таныстырды.  
Əл-Қарауиин  кітапханасынан  орта  ғасырлық  атақты  тарихшы  Əбу  Зайд  Абд  ар-Рахман  ибн 
Мұхаммед  ибн  Халдунның (1332-1406) əлемге  əйгілі  “Мұқаддима”  атты  еңбегінің  қолжазбасын 
кездестірдім.  Өзімде  оның  араб  тіліндегі  нұсқасы  болғандықтан,  француз  тіліндегі  аудармасын 
алдым. Ибн Халдун Ақсақ Темірдің (1336-1405) тұстасы, онымен Дамаскіде кездескен, Орта Азия 
тарихына  еңбек  арнаған  ғұлама.  Сондай-ақ  сол  жерден  Марокконың  ортағасырлық  саяхатшысы 
Ибн Баттутаның “Рихла Ибн Баттута” (“Тухфат ан-нуззар фи гараиб əл-амсар уа аджаиб əл-асфар”) 
атты еңбегін де көрдім. Оның араб тіліндегі нұсқасын алдым.  
Ибн  Баттута  [Əбу  Абдалла  Мұхаммед  ибн  Абдаллах  əл-Лауати  ат-Танджи) – 1304-1377] 
қазіргі  қазақ  жерінің  Атырау  облысындағы  Сарайшық  қаласында  болып,  ол  жайлы  мағлұмат 
қалдырған.  Кейінірек  Хорезмге  де  барған.  Онан  соң  Насаф  шаһарында  (қазіргі  Өзбекстандағы 
Қаршы  қаласы)  Отырарлық  Хұсам  ад-дин  Отырари  атты  ғалыммен  танысып,  ол  жайлы  дерек 
қалдырған. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 1. 2015  
 
 

Əл-Қарауиин  қолжазба  қорынан  сондай-ақ  философтар  Ибн  Туфайл, (?-1185), Ибн  Рушд 
(1126-1198), ақын Ибн Зайдун (1003-1071) жəне т.б. еңбектерін жəне қазақ елінің ғалым перзент-
тері жайлы жазған Ибн Əби Йағлудың “Тарих Əби Йағлу” атты еңбегін ұшыраттым. Абд əл-Фат-
тах мырза оның бір нұсқасын жіберуге уəде етті. 
Рабатқа  оралған  соң  ондағы  “Əл-Алфия”  жəне  “Əл-Аман”  атты  үлкен  кітапханалар  қорымен 
танысып, бірқатар кітаптарға қолым жетті.  
Касабланка қаласында да бірнеше кітап қорларында болып, бірқатар жазба дүниелерді алдым. 
Нəтижеде  Марокодан  Қазақстанның  тарихы,  əдебиеті  мен  мəдениетіне  қатысты  мағлұматтар  бар 
(Əмір Катиб бин Əмір Умар Əмір Ғазы əл-Фараби əл-Итқани (Иқани) əл-Əмид, Қауам ад-дин, Əбу 
Ханифа (1286-1357), һибатулла  ат-Тарази (1272-1333) жəне  т.б.  жайлы  айтылатын)  төмендегідей 
дүниелерді алып қайттым: 
1.
 
Тақи  ад-дин  бин  Абд  əл-Қадир  ат-Тамими  ад-дари  əл-Ғаззи  əл-Мисри  əл-Ханафи.  Ат-Та-
бақат ас-санийа фи тараджим əл-ханафийа. ар-Рияд 1983, 4 том 
2.
 
Ибн Баттута. (Рихла ибн Баттута). Тухфат ан-наззар фи ғараиб əл-асар уа ғаджайб əл-асфар. 
Бейрут 2003 
3.
 
Аш-Шейх əл-имам Əби-л Уалид Ибраһим əл-Мағруф ибн Шихна. Муғину хуккам. Бейрут 
[жылы көрсетілмеген]. 
4.
 
Абд ар-Рахман Хусейн əл-Азауи. Ат-Табари. Ас-Сира уа-т тарих. Бағдад 1989 
5.
 
Наджм ад-дин Умар ан-Насафи. Əл-Қанд фи зикри улама Самарқанд, Теһран 1999 
6.
 
Əл-Бируни. Əл-Джамаһир фи мағрифат əл-джауаһир. Бейрут 1960 
7.
 
Əбу-л Қасым Убайдалла Хордазбеһ. Əл-Масалик уа-л мамалик, Брил 1889 
Сонан  соң (12-21 қыркүйекте)  Испания  Корольдігінде  болдым.  Осы  елдегі  атақты  Эскуриал 
қаласына зиярат еттім. Ол Мадридтің батыс жағында 60 шақырым жердегі Сьерра де Гвадаррама 
тауының  етегінде.  Шаһардың  негізі 1557 жылы  қаланған  деседі.  Ондағы XVI ғасырдан  бері  дін 
жəне  білім  ордасы  һəм  кітапхана  да  қызметін  атқарып  келе  жатқан  даңқты  кітапхананың  бай 
қорымен  таныстым.  Ол  Ватикан  кітапханасынан  кейінгі  екінші  орында  екен.  Мұнда  əлемдегі  ең 
көп араб қолжазбалары сақтаулы. Папа Григорий XIII Эскуриал кітапханасынан кітап ұрлаған жан 
діннен шығады деген. Сол себепті ондағы дүниелер жақсы сақталумен келеді. 
Директоры “Қазақстан елшілігінің хатын алғанбыз. Көмектесеміз. Бізде ескі қолжазбалар өте 
көп.  Бірақ  Орта  Азияға  байланыстылары  аздау-ау  деймін.  Испанияның  Андалусия  өлкесін           
711  жылдан  бастап 1492 жылға  дейін  арабтар  биледі.  Олар  ғылым  мен  мəдениет  бойынша  үлкен             
із қалдырды. Испан елінде Кордова  халифаты  болған.  Кордовада  830  жылдары  салынған  зəулім  
 
 
 
Эскуриал кітапханасы 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
8  
мешіт  қазір  де  тұр.  Севильядан  да  қамал,  мешіт  пен  олардың  биік  мұнараларын  көресіз.  Гренада 
ше? Ол туралы ұзақ əңгімелеу керек. Осындай қалалардан көптеген Гарнати-Гранадалық, Ишбили-
Севилиялық,  Куртуби-Кордовалық,  Тулайтили-Толедолық  секілді  т.б.  ғалымдар  шыққан.  Олар 
қалдырған  сандаған  жазба  мұраларды  əлем  ғалымдары  əлі  зерттеуде.  Біздің  қолжазба  қорында 
Орта  Азиялық  ғұламалардан  гөрі  Мағрибтық  (Тунис,  Алжир,  Марокко)  жəне  Андалусиялық 
ғалымдардың дүниелері көп. Мен араб тілі мен əдебиеті жəне исламтанудың маманы емеспін. Ол 
жайлы Қазақстандық қонақ менен жақсы білетін болар. Іске сəт. Бізден еш кедергі болмайды” деді. 
Кітапхана күніге таңертеңгі сағат 10-нан 14-ке дейін, яғни күніне, тек 4-ақ сағат жұмыс істейді 
екен. Мен Эскуриалда болған кез Испанияның мереке күндеріне тұс келіп, бірнеше күн кітапхана 
жабық болды.  
Эскуриалдан  əуелі  ислам  мəдениеті  мен  біліміне  қатысты  қолжазбалар  каталогын  парақтап 
шықтым.  Нəтижесінде  ортағасырлардағы  Қазақстан  мен  Орта  Азияның  кемеңгерлері:  Əбу  Насыр 
əл-Фараби (870-950), Əбу Йакуб Сирадж ад-дин Йусуф бин Əбу Бакр бин Мухаммед бин Əли əл-
Хорезми ас-Саккаки (1160-1299), Сағад ад-дин Масуд бин Умар ат-Тафтазани (1322-1390), Əбу-л 
Қасым  Махмуд  бин  Умар  бин  Ахмед  аз-Замахшари  əл-Хорезми (1075-1144) секілді  т.б.  ойшыл-
дардың  еңбектерін  көрдім.  Мені  қуантқан  Əбу  Насыр  əл-Фараби (870-950) бабамыздың  теріге 
жазылған 10 трактатының табылуы еді.  
Əбу  Насырдың  жинағы 612 санмен  беріліпті.  Қолжазбаның  бастапқы  беттері  ескіріп 
сарғайған. Жыртылған тұстары да бар. Санмен басталған беттегі шығарма атауынан кейін 16 жол 
тіпті көрінбеуге айналыпты. Оқылуы қиын болды. Одан кейінгі беттердегі жазуларды айқынырақ 
деуге болады. 5-беттен əрі қарай көптеген сөздердің асты қызыл-қоңыр сиямен сызылып отырған. 
Оны трактаттарды көшірген хаттат сызды ма, жоқ па білмедім.  
5-бет басмаламен басталған. Одан соң пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.ғ.с.) салауат айтылған. 
Одан кейін “Тағлиқ ли-Əби Бакр Мұхаммед бин Йахия бин ас-Саииғ рахимаһу Алла ала китабиһи 
Əби  Наср  бин  Мұхаммед  əл-Фараби  радиа  Аллаһу  анһу  фи  Исагуджи"  деген  жолдарды  оқыдым. 
Қолжазба 126 бет.  
Сондай-ақ  Эскуриал  кітапханасынан  Шымкент  қаласының  шығысындағы 12 шақырым  жер-
дегі ежелгі Исфиджаб – əл-Байда-Сайрам қаласында орта ғасырларда туылған екі ғалымның [Ала 
ад-дин ас-Сайрами – XIVғ.] мен Йахия бин Йусуф [Сайф ад-дин əл-Масри əл-Ханафи] ас-Сайрами 
– XVғ.] трактаттарының табылуын да үлкен оқиғаға балауға болады.  
Ала ад-дин ас-Сайрами (Əли ибн Ахмед ибн Мұхаммед ас-Сайрами əл-Ханафи (?-1388) Орта 
Азиялық  ортағасырлық  Ас-Саккакидің  “Мифтах  əл-улум”  атты  трактатының  бір  бөлігіне 1342 
жылы түсіндірме жазыпты. Көлемі 139 бет. Əр бет жолы 23 қатардан тұрады. Ал Йахия бин Йусуф 
ас-Сайрамидің (?-1429/1430 ж.  қайтыс  болған)  дүниесі  “Китаб  Хашия  əл-Мутаууал  ли-шейх... 
Йахия бин Сайф ас-Сайрами” деп аталған. Сөйтіп оның Орта Азиялық кемеңгер Сағад ад-дин ат-
Тафтазаниге қатысы бар.  
Йахия  бин  Йусуф  жоғырада  айтылған  Ала  ад-дин  ас-Сайрамидің  інісі.  Екеуі  де  Сайрамда 
туылған. 
Кейбір  деректерде  оның  аты-жөні  Абд  ар-Рахман  ибн  Йахия  ибн  Йусуф  ибн  Мұхаммед  ибн 
Иса  шейх  аш-шуйих  Адуд  ад-дин  ибн  шейх  аш-шуйух  əл-аллама  Сайф  ад-дин  ас-Сайрами  əл-
Ханафи деген ұлы да болғандығы айтылады. 
Сондай-ақ  оның  есімі  Əбу-л  Аббас  Таки  ад-дин  Ахмед  бин  Мұхаммед  бин  Мұхаммед  бин 
Хасан  Əли  бин  Йахия  əл-Қустантини  аш-Шумунни  əл-Мисриге (1398-1468) байланысты  да  ата-
лады. Деректерде аш-Шумуни дəріс алған ғұламалар ішінде Йахия бин Йусуф ас-Сайрами де бар. 
Əбу  Насыр  əл-Фараби  əлемге  белгілі  болса,  ал  қазақ  жерінің  ежелгі  шаһарларының  бірі 
Сайрамнан  шыққан  парасат  иелерін  жұрт  əдетте  біле  бермейді.  Сол  себепті  де  осы  ретте  орайы 
келіп  тұрған  соң  еңбектері  Испанияның  Эскуриал  кітапханасынан  табылған, XIV-XV ғасырларда 
өмір  сүрген  ағайынды  Сайрамилер  мен  олардың  ойпаз,  қайраткер  ұрпақтары  туралы  да  араб 
тіліндегі бұлақ көздеріне сүйеніп сөз ете кетейік. 
1.
 

Каталог: journals -> 849
journals -> Н. Ю. Зуева (жауапты хатшы), О. Б. Алтынбекова, Г. Б. Мәдиева
journals -> Л-фараби атында ы аза лтты
journals -> Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871
journals -> Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук
journals -> Казахский национальный
journals -> Ғылыми журнал 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> Казахский национальный
journals -> №4(68)/2012 Серия филология
849 -> Национальной академии наук республики казахстан

жүктеу 5.08 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет