Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871



жүктеу 5.03 Kb.

бет6/26
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26
Часть памятников древних саков – это захоро-
нения сакских вождей. Они встречаются на бе-
регах  рек  Талас,  Чу,  Или,  на  склонах  Илий-
ского  и  Джунгарского  Алатау,  в  Кегенских  и 
Нарынкольских  предгорьях.  Сенсационным 
открытием  своего  времени  стал  памятник 
Берель – сакский курган VI в. до н.э. (Алтай).  
В  Берельском  кургане  археологами  най-
дены такие произведения звериного стиля, как 
позолоченные грифоны, покрытые золотом дере-
вянные  скульптурные  изображения  тигров-
грифонов,  баранов,  лосей,  оленей,  много  дру-
гих  украшений.  Самым  интересным  является 
захоронение 17 лошадей  в  полном  убранстве, 
которое сохранились благодаря вечной мерзлоте. 
Находки  подтверждают  знакомство  древних 
насельников  Евразии  с  секретами  мумифика-
ции с помощью искусственного льда, приемами 
трепанации черепа и т.д.  
Гордостью конно-кочевой цивилизации Ев-
разии  является  анималистическое  искусство 
(т.н.  звериного  стиля).  Атрибуты  роскоши  ко-
чевников сводились к одежде и украшениям, к 
аксессуарам  снаряжения  и  конской  сбруи. 
Поэтому такие предметы, как застежки и пряжки, 
подвески для сабли, элементы лошадиной сбруи 
были  специально  предназначены  для  стилиза-
ции.  Формы  животных  и  мифологических  су-
ществ  придавали  ручкам  кинжалов,  ножкам 
котлов,  конским  украшениям  пряжкам,  серь-
гам и бусам. Это искусство носило прикладной 
характер и одновременно религиозно-магическое 
значение  (выполняя  тотемно-магическую  функ-
цию). 
В  содержании  искусства  предполагалась  по-
стоянная группа изображаемых животных. Это 
–  лось,  олень,  лошадь,  горный  баран  и  козел, 
хищники  (лев, тигр, барс), хищные птицы, реже 
–  кабан,  сайга.  Звери  изображаются  отдельно 
или в сложных композициях, сценах смертель-
ной  схватки,  борьбы.  Особенно  это  было  ха-
рактерно  для  искусства  номадов.  Многие  ис-
следователи  считают искусство саков Евразии 
местным, оригинальным, хотя не исключаются 
факты  взаимовлияний  и  заимствований  (от 
персов, йонницев).  
Правильно считать искусство звериного стиля 
синтезом, сплавом самобытных и заимствован-
ных  традиций.  Такие  образы,  как  лев,  орел- 
 
Вопросы становления цивилизации евразийских номадов: 

36 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
грифон,  мотив  древа  жизни – «священного 
дерева», цветок лотоса и др. могли быть заим-
ствованиями  из  персо-ассирийской  культуры. 
Мотив  свернувшегося  в  кольцо  хищника  ко-
шачьей  породы  также  считается  заимствован-
ным  из  Передней  Азии.  В  свою  очередь, 
рогатые  львиные  грифоны  персы  переняли  из 
Ассирии и Вавилона. 
Евразия,  вероятно,  заимствовала  из  Перед-
ней  Азии,  основную  идею  воплощения  в  ис-
кусстве  звериных  образцов,  заимствовала  худо-
жественный  стиль [9, с. 111]. В  то  же  время 
кочевники  творчески  перерабатывали  это  ис-
кусство  и  вкладывали  в  него  свое  этническое 
видение. Ряд ученых считают, что скифское ис-
кусство  возникло  на  севере  Центральной  Си-
бири  (именно - Алтай  и  верховья  Енисея),  
а затем подверглось ассирийскому, иранскому 
влиянию. В изображениях скифо-сакских масте-
ров больше жизни и экспрессии, что точно пере-
дает  дух  номадизма.  В  целом,  весомый  вклад 
племен  Евразии  позволяет  утверждать,  что 
здесь сформировалась независимая школа дан-
ного искусства – «евразийский звериный стиль».   
Само  искусство  «звериного  стиля»  эволю-
ционировало  в  ходе  истории:  рождались  ори-
гинальные  идеи  и  сюжеты,  совершенствова-
лись  приемы  орнаментации,  со  временем  на-
растала  стилизация  и  схематизация  в  изобра-
жении  животных  вплоть  до  перехода  в  бес-
предметный  орнаментализм.  Анималистическое 
искусство пережило этапы: архаичный (VII-VI 
и нач. V в. до н.э.), переходный (V и нач. IV в. 
до  н.э.),  наивысшего  расцвета (IV в.  до  н.э.), 
затем упадка и трансформации (конец IV- нач. 
III в. до н.э.).   
Судя по археологическим находкам, у древ-
них  хуннов  также  было  развито  очень  ориги-
нальное  искусство – в  основном  пряжки  и 
пластины  для  пояса,  застежки  и  пуговицы  из 
бронзы  со  стилизованными  анималистическими 
мотивами или с характерными плавными окон-
чаниями  узора.  Его  часто  называют  «ордос-
ским  искусством»  по  названию  племени,  ко-
торое жило в излучине Желтой реки, к северу 
от  Шаньси,  где  обнаружено  особенно  много 
находок. 
В 1972 г.  на  территории  Внутренней  Мон-
голии,  при  раскопках  кургана  Алусай  было 
обнаружено 218 золотых  изделий  общей  мас-
сой более 4 тыс. граммов, среди которых обра-
щает внимание золотая диадема (корона) высо-
той 7,1 см и диаметром 16,5 см., украшенная в 
зверином  стиле.  Изображение  орла  на  короне  
символизировало  высокий  статус  ее  облада- 
 
теля и имело религиозно-символическое значе-
ние. Как определили специалисты, корона при-
надлежала хуннскому вождю [11, c. 21]. 
При  раскопках  памятников,  принадлежа-
щим  усуням  и  кангюй,  также  находят  раз-
личные  золотые украшения, серьги, кольца.  В 
одном из курганов найдена интересная пряжка 
с  изображением  головы  льва,  проглатываю-
щего  птицу.  Усуни  и  канглы  были  прекрас-
ными  ремесленниками;  у  них  было  развито 
гончарное, ткацкое, кожевенное, кузнечное, юве-
лирное  ремесла.  Безусловно,  нельзя  отрицать 
культурные  влияния  из  Китая  и  Ирана,  элли-
нистической  культуры  Средней  Азии  через 
контакты  по  Шелковому  пути.  Например,  в 
курганах канглов найдена чашечка из нефрита, 
свидетельствующая о связях с Китаем.  
Номадологи  признают  этнопсихологические 
особенности  ранних  кочевников,  то  есть  фун-
даментальные  признаки,  характеризующие  их 
ментальность.  Древние  номады  (саки,  гунны, 
тюрки) ценили и сами выработали в себе физи-
ческую  и  нравственную  выносливость,  свобо-
долюбие,  храбрость,  воинскую  доблесть;  они 
были  мобильными  и  открытыми  к  иннова-
циям,  не  любили  застой  и  статику,  консерва-
тивную привязанность к определенному месту 
жительства. 
 Если  обратиться  к  духовным  ценностям 
конно-кочевой  цивилизации,  то  весьма  ори-
гинальны и ценны выработанные кочевниками 
Евразии  этикетные  нормы  и  табу,  развитая 
система функционирования и поддержки  слож-
ных  этногенетических  взаимоотношений  и  зна-
ния  генеалогий,  практика  строгих  экзогамных 
браков  (запрещающая  браки  до  седьмого  ко-
лена),  не  говоря  о  секретах  военного  искус-
ства,  ведения  охоты  на  диких  животных,  кос-
мологических, экологических знаниях и др.  
Искусство  красноречия  и  поэзии  было  по-
ставлено  в  кочевой  тюркской  культуре  на  не-
бывалую высоту. Классик тюркологии В. Радлов 
писал,  что  среди  тюркских  народов  именно 
казахи  и  киргизы  отличаются  необыкновен-
ным умением говорить; что кочевники смотрят 
на ритмическую речь как на высшее искусство 
в мире. При этом у них сильно распространено 
искусство  импровизации.  Татарский  ученый 
Садри  Максуди  также  подчеркивал,  что  в 
отличие от других тюркских народов именно у 
казахов  и  кыргызов  сохранилось  импровиза-
торство и особая склонность к поэзии. Духов-
ная культура тюрков-кочевников представляла 
гармоничный  сплав  древних  мифологических  
сказаний,  фольклора,  прежде  всего  герои- 
 
Н.Д. Нуртазина 

37 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
ческого эпоса, историко-генеалогических и ли-
тературных  произведений,  ораторского  искус-
ства и музыкально-песенного творчества 
Итак, несмотря на то, что к началу XXI века 
в  мировой  историографии  преодолены  многие 
отрицательные  стереотипы  относительно  но-
мадов, утверждать о том, что тема конно-коче-
вой  культуры  евразийских  номадов  исследо-
вана  до  конца  нет  оснований.  Исторический 
опыт  номадизма  все  еще  нуждается  в  даль-
нейшем  исследовании.  Это  касается  и  особой 
ментальности номадов как трансляторов куль-
турных инноваций, интеграторов, экологической 
культуры и др. В современной историографии 
признается,  что  создатели  конно-кочевой  циви-
лизации  были  одним  из  «главных  агентов 
культурной диффузии и крос-культурных кон-
тактов в Евразии» [12]. 
 
Литература 
 
1  Кузьмина Е.Е. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. Фрунзе, 1986- 132 с.  
2  Хазанов А.М. Кочевники и внешний мир. Алматы, 2000 - 604с.  
3  Зайберт, Виктор. Ботайская культура. Алматы, 2009- 576 с. 
4  История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Т.1, Алматы, 1996-544 с.   
5  Маргулан, Алькей. Сочинения. Т. 8. Алматы, 2010. – 472с. 
6  Тоқтабай, Ахмет.  Қазақ жылқысының тарихы – Алматы, 2010 - 496 б. 
7  Материалы по истории туркмен и Туркмении.  – Т. 1. – Москва-Ленинград, 1939 – 612 с.  
8  Байпаков  К.М.  Великий  Шелковый  путь  в  Центральной  Азии // Материалы  научно-практической  конференции 
«Шелковый путь и Казахстан» (Алматы, 2-3 сентября 1998 г.). – Алматы, 1999. – С.17-28. 
9  Археология Казахстана. Алматы, 2006.- 265 с. 
10  Кушкумбаев А. К. Военное дело казахов в XVII-XVIII веках. Алматы, 2011-172 с.  
11  Тарихи-мәдени жәдігерлер. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. 2 том. Алматы, 2005. – 80 б.   
12  Вклад  кочевников  в  развитие  мировой  цивилизации.  Сб.  материалов  международной  научной  конференции.-  Ал-
маты, 2009. – 345 с.  
 
References 
 
1   Kuz’mynа Е.Е.  Drеvnеishiе  skоtоvоdy оt Urаlа  dо Tyan’- Shаnya. Frunzе, 1986- 132  s. 
2   Khаzаnov А.M. Kоchеvnikii  vnеshnii mir. Аlmаty, 2000 - 604 s. 
3   Zаibеrt,  Viktоr. Bоtаiskаya kul’turа. Аlmаty, 2009- 576  s. 
4   Istоriya Kаzаkhstаnа  s  drеvnеishikh  vrеmеn  dо  nаshikh  dnеi. T.1, Аlmаty, 1996-544  s. 
5   Mаrgulаn, Аl’kеi.  Sоchinеniya. T. 8. Аlmаty, 2010. – 472 s. 
6   Tоktаbаi, Аkhmеt. Kаzаkzh ylkysynyn tаrikhy – Аlmаty, 2010 - 496 b. 
7   Mаtеriаly pо i stоrii turkmеni Turkmеnii. – T. 1. – Mоskvа-Lеningrаd, 1939 – 612  s. 
8   Bаipаkоv K.M.  Vеlikii  Shеlkоvy i put’  v  Tsеntrаl’ nоi Аzii // Mаtеriаly  nаuchnо-prаktichеskоi kоnfеrеntsii «Shеlkоvy i 
put’ i Kаzаkhstаn» (Аlmаty, 2-3  sеntyabrya 1998 g.). – Аlmаty, 1999. –  S.17-28. 
9   Аrkhеоlоgiya Kаzаkhstаnа. Аlmаty, 2006.- 265  s. 
10  Kushkumbаеv А. K.  Vоеnnое  dеlоkаzаkhоv  v XVII-XVIII  vеkаkh. Аlmаty, 2011-172  s. 
11  Tаrikhi-madеni zhadygеrlеr. Kаzаkstаn tаrikhy turаly kytаi  dеrеktеmеlеry. 2 tоm. Аlmаty, 2005. – 80 b. 
12 Vklаd kоchеvnikоv  v rаz vitiе mirоvоi tsivilizаtsii.  Sb. mаtеriаlоv mеzhdu nаrоdnоi  nаuchnоi kоnfеrе ntsii.- Аlmаty, 2009. 
– 345  s. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Вопросы становления цивилизации евразийских номадов: 

38 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
 
 
 
ӘОЖ 94(574)"05":930(510) 
 
Ж.Б. Кожабекова 
 
 
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, 
дүниежүзі тарихы, тарихнама және деректану кафедрасының оқытушысы, PhD докторант,  
Қазақстан, Алматы қ. 
E-mail: kozha@mail.ru 
 
Түрік қағанаты тарихы туралы қытай деректері 
 
Мақалада  Түрік  қағанаты  тарихына  қатысты  қытай  деректері  және  оларды  неміс,  орыс  және  қазақ 
тілдеріне  аударған  авторлардың  еңбектері  қарастырылады.  Қытайдың  ресми    жылнамаларында  Түрік 
қағанатына қатысты мәліметтер жинақталған. Мақалада осы тарихи жылнамалардың сипаттамасы беріледі. 
Н.Я.  Бичурин  «Собрание  сведений...»  дерегі  ХІХ  ғасырдың  ортасында  жарияланғанына  қарамастан  ХХІ 
ғасырда  өз  құндылығын  жоғалтпай  отыр.  Лю  Мао-цзай  өзінің  неміс  тілінде  басып  шығарған  еңбегінде 
түріктер жайлы саны 36 болатын түрлі сипаттағы қытай деректерін  аударып жинақтайды. Бұл еңбек Түрік 
қағанаты  тарихы  жайлы  ең  көп  қытай  деректерін  бір  кітапта  біріктіргендігімен  құнды.  Еженханұлы  мен  
Ж.  Ошанның  «Қазақстан  тарихы  туралы  қытай  деректемелері. IV том»  еңбегі  Түрік  қағанатына  қатысты 
қытай  әулеттік  жылнамаларын  тікелей  қытай  тілінен  қазақ  тіліне  аударған.  Аударма  жасаған  ғалымдар 
еңбекке  енбей  қалған  басқа  да  қытай  деректеріндегі  түркілер  тарихына  қатысты  мәліметтерді  түсіндірме-
лерде  аударып  ұсынады.  Сонымен  қатар  түсіндірмелерде  Батыс  Еуропа,  Қытай,  Жапония  елдері  ғалым-
дарының Түрік қағанаты тарихына қатысты зерттеулері мен қорытындылары қоса беріледі. Аталған  деректің 
құндылығын арттырып отырған тұсы осы түсіндірмелерде келтірілген мәліметтер. 
Түйін  сөздер:  Түрік  қағанаты,  қытай  деректері,  әулеттік  жылнамалар, «Чжоушу», «Вэйшу», «Бейши», 
«Суйшу», «Таншу». 
 
Ж.Б. Кожабекова 
Китайские источники по истории Тюркского каганата 
 
Статья посвящена источникам по истории Тюркского каганата и трудам авторов, которые перевели эти 
источники  на  немецкий,  русский,  казахский  языки.  Данные  о  тюрках  собраны  в  официальных  китайских 
династийных  хрониках  «Чжоушу», «Вэйшу», «Бейши», «Суйшу», «Таншу».  В  статье  дана  краткая 
характеристика этих хроник. Рассмотрены труды таких востоковедов-исследователей, как Н.Я. Бичурин, Лю 
Мао-Цзай  и    Б.  Еженханұлы  и  Ж.  Ошан,  где  дается  перевод  династиных  хроник  на  русском,  немецком  и 
казахском  языке.  Несмотря  на  то,  что  труд  Н.Я.  Бичурина  был  опубликован  в  середине  ХІХ  века,  его 
историческая ценность остается неизменной до нашего времени. Работа немецкого ученого-востоковеда Лю 
Мао-Цзай, опубликованная на немецком языке, является самым богатым по сожержанию источников книга. 
Труд  содержит 36 видов  источников  о  Тюркском  каганате,  переведенных  с  китайского  языка. «Қазақстан 
тарихы туралы қытай деректемелері. IV том» является источником, переведенным с китайского на казахский 
язык. Авторы этой работы сравнивали переведенные источники с другими китайскими источниками, которые 
не были включены в эту работу. Также были даны результаты исследований западноевропейских, японских и 
китайских исследователей по истории Тюркского каганата. 
Ключевые слова: Тюркский каганат, китайские источники, династийные хроники, «Чжоушу», «Вэйшу», 
«Бейши», «Суйшу», «Таншу». 
 
Zh.B. Kozhabekova 
Chinese sources on the history of the Turk Khanate 
 
The paper is devoted to the Chinese sources on history of Turkkhanate. andthe works of researchers who have 
translated these sources into German, Russian and Kazakh languages. The information about Turk khanate, collected 
in the official Chinese dynastic chronicles “Chjoshu”, “Beyshu”, “Weishu”, “Suishu”, “Tanshu”. The paper gives a 
brief description of these chronicles. Also were considered works of orientalist researchers as N.Ya. Bichurin, Liu 
Mao-Tsai, B. Zh. Ezhenkhanuly and Zh. Oshan. These authors translated Chinese sources in German, Russian and 
Kazakh languages.Despite the fact that work of N.Ya. Bichurin was published in the mid-nineteenth century, its 
historical value remains unchanged to this day. The work of the German orientalist-scientist Liu Mao Tsai , published 
in German, is the richest source book on history of Turks. Work contains 36 kinds of sources of Turk khanate history  
translated from the Chinese language. "Kazakstan tarikhy turaly қytay derektemelerі. Volume IV" is the source 
translated from Chinese into Kazakh. The authors of this work compared othertranslated Chinese sources that were 
not included in this work. There are given the results of the study in Western Europe, Japan and Chinese researchers 
on the history of Turk khanate. 
Keywords:Turk khanate, Chinese sources, dynasty chronicles, “Chjoshu”, “Beyshu”, “Weishu”, “Suishu”, “Tanshu”.
 
Ж.Б. Кожабекова 

39 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
Түрік  қағанаты  тарихынан  хабар  беретін 
деректер  тобынан  қытай  тілінде  бізге  дейін 
жеткен  деректер  көлемі  және  мәліметтерінің 
жан-жақтылығы  жағынан  алдыңғы  қатарда. 
Түріктер жайлы қытай деректерінде сақталған 
мәліметтерге деген ғалымдар тарапынан қызы-
ғушылық  шамамен  үш  ғасыр  бұрын  пайда 
болды. Осы уақыт аралығында қытай деректе-
ріндегі  мәліметтердің  біршамасы  еуропа  және 
орыс тілдеріне аударылды. 
Түрік қағанатының тарихына қатысты мәлі-
меттер, негізінен, қытайдың ресми тарихи шы-
ғармаларында, яғни,  жылнамаларда  жинақтал-
ған.  Жылнамаларда  патшалардың  тарихымен 
қатар,  астрономия,  математика,  музыка,  заң-
дар,  география  және  әйгілі  адамдардың  өмір-
баяны  жайлы  жазылған.  Біздің  тарихымызға 
қатысты  мәліметтер  шет  елдер  мен  халықтар 
жайлы бөлімдерінде жинақталған [1, 174].  
Осылардың  ішінен  орыс  және  қазақ  тіл-
деріне  «Вэйшу», «Бэйши», «Чжоушу», «Суй-
шу», «Таншу»  жылнамаларының  түріктерге 
қатысты бөлімдері аударылған. «Чжоушу» жыл-
намасы шамамен 636 жылдары жазылып бітіп, 
557-581  жылдарда  салтанат  құрған    Солтүстік 
Чжоу  (Солтүстік  Қытай  жерінде)  патшалығы 
тарихына арналған. Дерек 50 цзюаннан (тарау 
немесе  бума)  тұрады, 50-цзюанның  «Жат  ай-
мақтар туралы баянның 2-бөлімі» Табо қағанға 
дейінгі  Түрік  қағанатының  тарихын  хабарлай-
ды[2, 11]. «Чжоушуда» түріктер жайлы айтыл-
ған  мәліметтер  мазмұны  жағынан  «Бэйши» 
жылнамасындағы мәліметтерге сәйкес. 
«Вэйшу»  жылнамасы 554 жылы  Солтүсітк 
Ци  патшалық  кезінде  жазылады.  Авторы 506-
572 жылдары осы патшалықта өмір сүрген Вэй 
Шоу. Көлемі 103 бумадана тұрады. Дерек 386-
534 жылдары Солтүстік Қытай жерінде салта-
нат  құрған  Солтүстік  Вэй  патшалығының  та-
рихына арналға[2, 10]. 
«Бэйши» немесе «Солтүстік тарих» жылна-
масы  Солтүстік  Вэй,  Солтүстік  Ци,  Солтүстік 
Чжоу  және  Суй  әулеттерінің  тарихына  арна-
лып, 386-648 жылдар  аралығындағы  тарихты 
қамтиды.  Дерек 100 тараудан  тұрады.  Авторы 
Тан  империясы  тұсында  өмір  сүрген  Ли  Янь-
шоу еңбекті 659 жылы аяқтайды. «Бэйши» жыл-
намасындағы  түіктерге  қатысты  мәліметтер 
«Бэй ци шу», «Чжоушу», және «Суйшу» жыл-
намаларындағы  келтірілген  мағлұматтармен 
үндеседі [1, 175]. 
«Суйшу»  жылнамасы  Солтүстік  Қытайда 
Солтүстік  Чжоу  мемлекетінің  орнына  құрыл-
ған  Суй  патшалығының (581-618) тарихына  
арналған.  Дерек 629-636 жылдары  аяқталады. 
Авторы  Тан  патшалығының  шенеунік-қалам-
гері Вэй Чжэн (580-646) және т.б. [2, 11]. 
«Суйшудағы»  түріктердің  шығу  тегі  мен 
салт-дәстүрлері  жайлы  мәліметтер  «Чжоушу» 
жылнамасында  берілген  мәліметтермен  бір-
дей. Екі дерек те айтарлықтай жақын жылдары 
жазылғандықтан  «Суйшуды»  жазу  барысында 
«Чжоушу»  жылнамасы  пайдалынылды  немесе 
екі  жылнама  да  жазылу  барысында  бірдей  де-
рек көздеріне сүйенді деген болжам айтуға бо-
лады. «Суйшу»  жылнамасының  «Солтүстік 
варварлар  туралы  баян»  атты  аударылған 84-
цзюанының  «Теле  баянында»  теле  тайпалары-
ның  орналасуы  және  «Батыс  Туцзюе  баянын-
да»  түрік  қағанаты  күш-қуатының  артуы  мен 
гүлденуі,  Қытай  патшалықтарын  өзіне  вассал 
болуға  мәжбүр  қылған  уақыты,  түрік  қаған-
дары  Або,  Нили,  Ницзюечуло  жайлы  жазыл-
ған.  
«Синь  Тан  шу»  жылнамасы 618-907 жыл-
дары  Суй  патшалығының  орнына  құрылған 
Тан  патшалығының  тарихына  арналған.  Де-
ректің өзі Қытайдың Сун патшалық дәуірінде, 
1045-1060 жылдары, жазылады. Авторлары Оуян 
Со (1007-1072), Сун Ци (998-1061), т.б [2, 11]. 
Аталған жылнамалар аударылып, енгізілген 
еңбектерге  тоқталып  өтейік.  Ең  алғашқы  қы-
тай тілінен басқа тілге аударылған еңбектердің 
ішіндегі мойындауға ие болғаны француз зерт-
теушісі  Ж.  Дегиньнің  аудармасы.  Алайды  
Ж.  Дегинь  Түрік  қағанаты  тарихына  қатысты 
тек кейбір мәліметтерге ғана тоқталып,  қытай 
жылнамаларының  тікелей  аудармасын  емес, 
мазмұнын  ғана  жеткізеді.  С.  Жюльен  өз  еңбе-
гінде  тікелей  түріктер  тарихымен  байланысты 
мағлұматтарды аударады [1, 172].  
Н.Я. Бичуриннің «Собрание сведений о на-
родах,  обитавших  в  Средней  Азии  в  древние 
времена»  еңбегі 1851 жылы  жарық  көргеніне 
қарамастан әлі күнге дейін Түрік қағанаты та-
рихының  бірден-бір  дерек  көзі  болып  табы-
лады.  Хронологиясы  жағынан  еңбектегі  тарихи 
мәліметтер б.з.д. ІІ ғасыр мен IX ғасырлар ара-
сын қамтиды. Осы еңбектегі жужандар мен тү-
ріктердің соғысы және Түрік қағанатының құ-
рылуы Бэйши жылнамасының 98 және Вэйшу 
жылнамасының 103 бөлімінен,  Түрік  қағана-
тының  күшеюі,  Қытаймен  екі-арадағы  сан 
жақты  қарым-қатынасы,  ішкі  соғыстар  және 
қағандардың  тарихы  Таншу  жылнамасының 
215а, 215б  тарауларына, Чжоушу  жылнамасы-
ның 50, Суйшу жылнамасының 84 тараулары-
нан алынған[3]. 
Деректің құндылығына қарамастан Н.Я.  Би-
чурин еңбегінде ғұн, сяньби, жужан, түрік-тукюе,  
 
Түрік қағанаты тарихы туралы қытай деректері 

40 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
ұйғыр,  т.б.  тайпаларды  моңғол  тектес  тайпа-
ларға  жатқызып,  осы  тұжырымын  барынша 
дәлелдеуге  тырысады.  Сонымен  қатар,  дерек-
терді  аудару  және  оларға  түсіндірмелер  беру 
барысында  тайпа   және  георафиялық  атаулар-
да  Н.Я.  Бичурин  бірқатар  сәйкезсіздіктер  жі-
береді.  Әртүрлі  мағына  беретін  көптеген  ти-
тулдарды, туыстық  байланысты білдіретін  атау-
ларды, т.б. бір ғана сөзбен беріп отырады. Мы-
салы, Ханьхай сөзін Байкал көлімен байланыс-
тырады,  алайда,  қытай  жылнамаларында  бұл 
атау Гоби шөліне қатысты қолданылған[4, 40]. 
Н.Я.  Бичурин  мәтіннің  мазмұнын  дұрыс  бе-
руге ұмтылғанымен, бірқатар терминдерді дәл 
мағынасында аудармайды. Дегенмен, келтіріл-
ген сәйкезсіздіктер деректің құндылығы жоққа 
шығармайды.  
Н.Я.  Бичуриннің  еңбегі  Отандық  тарихна-
мада  үш  ғасырға  жуық  көне  және  ортағасыр-
лық тайпалар мен мемлекеттер тарихы туралы 
теңдесі  және  баламасы  жоқ  дерек  көзі  болып 
келді. Оған Бичурин аудармасының айтарлық-
тай  дәлдігі,  келтірілген  мәліметтердің    көптігі 
себеп  болды.  ХХ  ғасырда  Бичурин  еңбегін 
Кюнер ары қарай жалғастырады[5]. Н.В. Кюнер 
өз  аудармасында  Бичуринді  негізге  ала  оты-
рып,  қытай  жылнамаларында  Н.Я.  Бичурин 
қалдырып  кеткен  жерлерді  ғана  аударады.  
Н.В. Кюнер  Н.Я. Бичуриннің еңбегіне жоғары 
баға беріп, аударма мазмұнының дәлдігін дәлел-
дейді [6]. 
ХХғасырдың  ортасында  тегі  қытай  неміс 
ғалымы Лю Мао-цзай VI-XVIII ғасырларда жа-
зылған қытай деректеріндегі түріктерге қатыс-
ты  мәліметтерді  жинақтап,  аударып,  жария-
лайды [7].Дерек VI-X ғасырлар  аралығындағы 
шығыс түрік-тукюелердің тарихын баяндайды. 
Еңбекте  Түрік  қағанаты  тарихына  қатысты 
мол және жан-жақты мәліметтер аударылған.  
Еңбекте 36 қытай  деректері  пайдаланылады. 
Олар  нақты  құрылымға  ие  және  император-
лардың өмірбаяндары жинақталған ресми тарихи 
жылнамалар («Чжоушу», «Бэй ци шу», «Суйшу», 
«Бэйши», «Цзю  Тан  шу», «Таншу», «Цзю  У 
дайши», «У дай ши цзы») және қытай тарихы-
на  қатысты  басқа  шығармалар («Тун-дянь», 
«Тан  хуэй  яо», «Цэ  фу  юань  гуй», «Цзы  чжи 
тун цзянь», Гуцзинь-Тушу-цзичэн» және «Цэфу-
юаньгуй» қытай энциклопедиялары [1, 177-178]. 
Деректерді аудару барысында Лю Мао-цзай 
қытай тарихи жылнамаларын кейінгі кезде жа-
рық көрген энциклопедиялар және тарихи шы- 
ғармаларымен салыстырады. Лю Мао-цзай тегі 
қытай  болғандықтан  қытай  тіліндегі  мәлімет-
терді неміс тіліне аса дәлдікпен аударады. 
Еңбекте  түріктер  тарихы 4 кезеңге  бөлініп 
көрсетіледі.  Солтүстік  Вэй  патшалығы (386-
534  жылдар),  Батыс  Вэй (535-557жылдар)  және 
Солтүстік  Чжоу (557-581 жылдар)  тұсындағы 
түріктер; 581 жылдан 618 жылға дейін Қытай-
да  билік  құрған  Суй  патшалығы  тарихындағы 
түріктер;  Тан  әулеті (618-906 жылдар)  тұсын-
дағы түріктер; түріктер У-дай заманында (907-
956 жылдар). 
Лю  Мао-цзай  еңбегі  қазіргі  таңға  дейін  тү-
рік тарихына қатысты қытай деректерін ең кең 
жинақтаған  еңбек.  Өкінішке  орай,  аталған  ең-
бек  неміс  тілінде  жазылып,  орыс  және  қазақ 
тілдеріне аударылмағандықтан отандық тарих-
намаға әлі күнге дейін белгісіз болып келеді. 
Тәуелсіз  Қазақстан  тарихнамасында  Түрік 
қағанаты  тарихы  туралы  қытай  тілінен  қазақ 
тіліне  аударылған  еңбек  «Мәдени  мұра»  мем-
лекеттік  бағдарламасы  аясында  жарық  көрді. 
Б.  Еженханұлы  мен  Ж.  Ошан  «Қазақстан  та-
рихы туралы қытай деректемелері. IV том. Әу-
леттік тарихи жылнамалар. 2-бөлім» кітабында 
«Ресми жиырма төрт патшалық тарихы» жыл-
намасында сақталған түріктер жайлы мәлімет-
терді аударады. Олар: 
1.  «Вэйшу» («Вэй  патшалығының  тарихы») 
кітабының «Юебань баяны» (ВШ 102-цзюань); 
2.  «Вэйшу»(«Вэй  патшалығының  тарихы») 
кітабының «Гаочэ баяны» (ВШ 103-цзюань); 
3.  «Суйшу»  кітабының  «Телэ  баяны» (СШ 
84-цзюань); 
4.  «Чжоушу» («Чжоу  патшалығының  та-
рихы»)  кітабының  «Туцзюе  баяны» (ЧШ 50-
цзюань); 
5.  «Синь  Тан  шу» («Тан  патшалығының 
жаңа тарихы) кітабының «Туцзюе баяны» (СТШ 
215-цзюань, 1-  және 2-бөлімдері);   
6.  «Суйшу»  кітабының  «Батыс  Туцзюе 
баяны» (СШ 84-цзюань); 
7.  «Синь  Тан  шу»  кітабының  «Батыс  Туц-
зюе баяны» (СТШ 215-цзюань); 
8.  «Синь Тан шу» кітабының «Хуэйхэ баяны» 
(СТШ 217-цзюань 1- және 2-бөлімдер) [2] 
Жоғарыда  келтірілген  жылнамалардан  бө-
лек басқа жылнамалардағы түріктерге қатысты 
маңызды  мәліметтер  түсіндірмелерде  беріліп 
отырады. Олар: «Цзю Тан шу» кітабының «Туц-
зюе баяны» (ЦТШ, 194-цзюанының 1- және 2-
бөлімдері); 961 жылы жазылған «Тан хуэй яо» 
кітабының  «Солтүстік  Туцзюе  туралы»  тарау-
лары (ТХЯ, 93,94-цзюандары); 1013 жылы жа-
зылған  «Цэ  фу  юань  гуй»  кітабының  тарау-
лары; «Тундянь»  кітабының  «Туцзюе»  тарау-
лары, т.б [2, 4-13].   
Сонымен  қатар  авторлар  түсіндірме  беру  
 
Ж.Б. Кожабекова 

41 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
кезінде  қытай  тілінде  жарық  көрген  жапон, 
қытай  (Чжэнь  Тяньтинь,  Тань  Цисян,  Х.  Мат-
суда, Мори Масао, Сагучи Тору, Юй Тайшань, 
Сюе Цзунчжэн, Исе Сетаро,т.б.), батыс еуропа 
(Нейман,  Томашек,  Пеллио,  Ф.  Хирт,  Е,  Ша-
ван, т.б.) ғалымдарының мәселеге қатысты ғы-
лыми  зерттеулерін,  осы  кезге  дейінгі  отандық 
тарихнамада  Түрік  қағанатына  қатысты  жи-
нақталған ғылыми еңбектерді пайдаланады. 
Қытай,  Жапон  елдері  ғалымдарының  Түрік 
қағанаты  тарихынан  жүргізіп  жатқан  зерттеу-
лері,  ойлары  және  тұжырымдары  деректің  тү-
сіндірмелерінде берілуі алыс шет ел түріктану-
шыларының  еңбектерімен  танысуға  жағдай 
жасады. Бұндай тәсіл еңбектің ғылыми құнды-
лығын тереңдетеді. 
«Собрание сведений..» және «Қазақстан та-
рихы  туралы  қытай  деректемелері»  деректерін-
де  қытай  жылнамаларындағы  бірдей  тараулары 
аударылған. Тек «Қазақстан тарихы туралы қы-
тай  деректемелерінде»  Вэйшу  кітабының 102-
цзюаны, «Собрание сведений...» еңбегінде Бэйши 
жылнамасының 98 тарауы қосылған.  
Қытай  деректерінде  Түрік  қағанаты  жайлы 
келтірілген мәліметтер келесі сипатқа ие: Түрік-
тердің  шығу  тегіне  қатысты  аңыз-әңгімелер; 
Түріктердің  салт-дәстүрлеріне,  тұрмыс-тірші-
ліктеріне  қатысты  мәліметтер;  Түркі  тайпала-
рының орналасуы; Түрік қағанатының жужан-
дармен соғысы, оларды жеңуі; Түрік қағанаты-
ның  құрылуы;  Қағандардың  өмірбаяндары; 
Қағанаттың  саяси  тарихы;  Әкімшілік  құры-
лым;  Түрік  қағанаты  дәуірлеу  тұсындағы  Қы-
тай  және  басқа  елдермен  қарым-қатынасы, 
жаулау  жорықтары    қағанат  ішіндегі  алауыз- 
дық  пен  әлсіреу  себептері;  Қағанаттың  екіге 
бөлінуі. 
Қытай  жылнамаларында  келтірілген  дерек-
тер негізінде Түрік қағанаты тарихының негіз-
гі, өзекті тұстарын,әсіресе, Түрік қағанатының 
Қытай патшалықтарымен қарым-қатынасының 
саяси,  экономикалық,  мәдени  байланыстары, 
Түрік қағанатының Қытай тарихына әсері мен 
Қытай  патшалықтарының  түріктер  тарихында 
қалдырған  іздері,  Түрік  қағанатының  әлемдік 
тарихтың дамуына  қосқан  үлесінзерттеуге  зор 
мүмкіндік туады. 
Н.Я.  Бичуриннің  дерегі,  Н.В.  Кюнердің  ең-
бегі және Б. Еженханұлы мен Ж. Ошан аудар-
ған қытай деректері Түрік қағанатын зерттеуге 
мол  мәлімет  бергенімен,  Лю  Мао-цзай  еңбегі-
нің  қазақ  тіліне  аударылуы  түркілер  тарихын 
жан-жақты  тереңірек  зерттеуге  көмегі  тиетіні 
сөзсіз. 
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал