Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871



жүктеу 5.03 Kb.

бет3/26
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26

 
 
 
 
Дениэл Ранкур-Лаферьер зерттеуіндегі Сталин тұлғасы 

16 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
Әдебиеттер 
 
1 Prince 
С. A psychological study of Stalin // Journal of social psychology. 1945. № 22; Feldman A. В. Stalin: Red lord of 
Russia, 1879-1953. Philadelphia, 1962; Bychowski G. Dictators and disciples: From Caesar to Stalin. N.Y., 1969;  Fromm E. The 
anatomy of human des! N.Y., 1973; Rappaport  E. Anti-Judaism: A psychohistory. Chicago, 1975; Pomper P. Necaev, Lenin and 
Stalin: The psychology of leadership // Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas. 1978. № 26. 
2  Ранкур-Лаферьер  Д.  Психика  Сталина:  психоаналитическое  исследование.  Пер.  с  англ.  Т.  Е.  Астаховой,  
М.Е. Озеровой. Общ. редакция В.М. Лейбина. М.: Прогресс-Академия, 1996. – 240 с. 
3  Даниель  Ранкур-Лаферриер.  Психика  Сталина:  Психоаналитическое  исследование.  Психоаналитический  портрет 
тирана. [Электронный ресурс]. Режим доступа: mosmediator.narod.ru›index/0-1005. 
4  Russian literature and psychoanalysis / D. Rancour Laferriere. Amsterdam / Philadelphia, 1989.  
5  Ранкур-Лаферьер  Д.  Указ.соч.  С.23;  также  см. [Электронный  ресурс].  Режим  доступа: psychol-ok.ru›lib/rancour-
laferriere/ps/ps_01.html. 
6  Tucker ft. C. Stalin as revolutionary, 1879-1929: A study in history and personality. N.Y., 1974. 
7  Lasswell Harold D. Psychopathology and politics. University of Chicago Press, 1986. – 358 p.; см.также Лассуэлл Гарольд Д. 
Психопатология  и  политика.  Монография / Пер  с  англ.  Т.Н.Самсоновой, Н.В.Коротковой. Серия «Антология зару-
бежной и отечественной мысли». – М.: Издательство РАГС, 2005. – 352 с. 
8 Tucker 
R. 
С. The Soviet, political mind: stalinism and post-stalin change. N.Y., 1971. 
9  Medvedev A.A. On Stalin and stalinism. – Oxford, 1979. 
10  Harrlman W. A., Abel E. Special envoy to Churchill and Stalin 1941-1946. N.Y., 1975. 
11  Trotsky L. Stalin: An appraisal of the man influence. N.Y., 1946. 
12  Часть компонентов педагогического процесса, неявляющихся... [Электронный ресурс]. Режим доступа: pedagogic.ru› 
books / item/f00/s00... st068.shtml. 
13  Gay P. Freud for historians. – New York, 1985.  
 
References 
 
1 Prince С. A psychological study of Stalin // Journal of social psychology. 1945. № 22; Feldman A. В. Stalin: Red lord of 
Russia, 1879-1953. Philadelphia, 1962; Bychowski G. Dictators and disciples: From Caesar to Stalin. N.Y., 1969;  Fromm E. The 
anatomy of human des! N.Y., 1973; Rappaport  E. Anti-Judaism: A psychohistory. Chicago, 1975; Pomper P. Necaev, Lenin and 
Stalin: The psychology of leadership // Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas. 1978. № 26. 
2 Rankur-Laferier D. Psihika Stalina: Psihoanaliticheskoe issledovanie. Per. s angl. T.E. Astahovoy, M.E. Ozerovoy. 
Obsh.redakciya V.M.Leibina. M.: Progress-Akademiya, 1996. – 240 s. 
3 Daniel Rankur-Laferier. Psihika Stalina: Psihoanaliticheskoe issledovanie Psihoanaliticheskiy portret tirana. [Elektronnyy 
resurs]. Rezhim dostupa: mosmediator.narod.ru›index/0-1005. 
4 Russian literature and psychoanalysis / D. Rancour Laferriere. Amsterdam / Philadelphia, 1989.  
5 Rankur-Laferier D. Ukaz.soch. S.23; takzhe sm. [Elektronnyy resurs]. Rezhim dostupa: psychol-ok.ru›lib/rancour-
laferriere/ps/ps_01.html. 
6 Tucker ft. C. Stalin as revolutionary, 1879-1929: A study in history and personality. N.Y., 1974. 
7 Lasswell Harold D. Psychopathology and politics. University of Chicago Press, 1986. – 358 p.; sm. takzhe Lassuel Garol’d D. 
Psihopatologiya I politika.  Monografiya / Per. s angl. T.N. Samsonovoy, N.V. Korotkovoy. Seriya «Antologiya zarubejnoy I 
otechestvennoy mysli». – M.: Izdatel’stvo RAGS, 2005. – 352 s.  
8 Tucker R. С. The Soviet, political mind: stalinism and post-stalin change. N.Y., 1971. 
9 Medvedev A.A. On Stalin and stalinism. – Oxford, 1979. 
10  Harrlman W. A., Abel E. Special envoy to Churchill and Stalin 1941-1946. N.Y., 1975. 
11  Trotsky L. Stalin: An appraisal of the man influence. N.Y., 1946. 
12 Chast’ komponentov pedagogicheskogo processa, neyavlyayushihsya… [Elektronnyy resurs]. Rezhim dostupa: 
pedagogic.ru›books/ item/f00/s00... st068.shtml. 
13  Gay P. Freud for historians. – New York, 1985.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
А.М. Садықова 

17 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
 
 
 
ӘОЖ 94(570)2 
 
О.Х. Мұхатова 
 
тарих ғылымдарының докторы
,  
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры 
Қазақстан, Алматы қ.    
E-mail: Orazgul7@rambler.ru 
 
Талдықорған қаласының тарихынан 
 
Мақалада  Талдықорған  қаласының  ортағасырлардан  басталатын  тарихы  баяндалады.  Автор  археолог 
ғалымдардың ғылыми тұжырымдарына сілтеме жасай отырып,  Жетісудың солтүстік-шығысында, Ұлы Жібек 
керуен    жолдарының  бойында  орналасқан  Талды  қалашығының,  яғни  елді  мекенінің  құрылуын  ІХ  ғасырға 
жатқызады.  Қадырғали  Жалайырдың,  Мұхаммед  Хайдар  Дулаттың,  Муин  ад-дин  Натанзидің  еңбектеріне 
сүйене  отырып,  Талды  елді  мекенінің  орналасқан  жерін  негіздейді.  Мұрағат  құжаттарының  негізінде 1867 
жылы  Қапал  әскери  округі  құрамында,  Ресей  империясының  отарлау  саясатын  күшейту  мақсатында 
құрылған Гаврилов селениесінің тарихы көрсетілген. Автор ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың бас кезінде 
аймаққа  танылған  Гавриловтың  село  және  Қапал  уезінің  орталығы  ретіндегі  мәртебесін  анықтаған.  Ол 
өзіндік экономикалық,  мәдени және демографиялық  жағдайды иеленді. Селода бірнеше ұсақ өнім өндіретін 
кәсіпшіліктер, шіркеу, мешіт, нан сататын дүкен, алпыс төрт сауда лавкалары, алты  ұстахана, үш асхана, етік 
тігетін шеберхана және темір балқыту үйі, ұл балаларға арналған бір училище болған. Талдықорғанның кеңес 
өкіметінің  алғашқы  жылдарындағы  тарихы  баяндалады.  Талдықорғанның  Алматы  облысының  орталығы 
ретіндегі  дамуы  көрсетілген. 1967 жылы 23 желтоқсанда  Жетісудың  экономикасы  және  инфрақұрылымын 
дамыту  мақсатында  Талдықорған  қаласы  облыс  орталығы  болды.  Талдықорған  аймақтың  экономикалық, 
мәдени, білім беру орталығы ретінде дамыды. 1997 жылы әкімшілік-аумақтық қайта құруларға байланысты 
Талдықорған облысы таратылды және 2000 жылдың 14 сәуірінде Алматы облысының орталығы Талдықорған 
қаласына көшірілді. 
Түйін сөздер: қала,  елді мекен, Ұлы Жібек жолы, археологиялық және жазба деректер, төрткөл, Талды, 
Гаврилов, Талдықорған, облыс орталығы. 
 
О.Х. Мухатова 
Из истории города Талдыкорган 
     
В  статье  прослеживается  история  города  Талдыкорган  начиная  средневековья  до  наших  дней.  Автор, 
ссылаясь на научные выводы археологов, определяет появление поселения Талды, расположенного на севере-
востоке Жетысу, вдоль караванной дороги Великого Шелкового пути, и относит его ІХ веку н.э. Ссылаясь на 
труды Кадырғали Жалаири, М.Х. Дулати, Муин ад-дин Натанзи, обосновывает местонахождение поселения 
Талды. На основе архивных документов показана история селения Гаврилова, образованного в 1867 году в 
составе  Капальского  военного  округа,  в  целях  усиления    колониальной  полотики  Российской  империи. 
Автором определен его статус как села и центра Капальского уезда, который в конце ХІХ – в начале ХХ  века 
стал  известным  в  округе.  Оно  имело  хозяйственное,  культурное  и  демографическое  положение.  В  селе 
работало несколько мелких перерабатывающих предприятий, церковь, мечеть, хлебный магазин, шестьдесять 
четыре торговых лавки, шесть кузниц, три харчевни, портяжную мастерскую и литейный дом, одно училище 
для мальчиков. Излагается история Талдыкоргана в первые годы советской власти. Показано развитие города 
Талдыкорган  как  областного  центра  Алматинской  области.  В 1967 году 23 декабря  в  целях  развития 
экономики и инфраструктуры Жетысу город Талдыкорган стал областным центром. Талдыкорган развивался 
как  экономический,  культурный,  образовательный  центр  региона.  В 1997 году  согласно  административно-
территориальным преобразованиям была распущена Талдыкорганская область, и 14 апреля 2000 года центр 
Алматинской области был переселен в город Талдыкорган.  
Ключевые  слова:  город,  поселение,  Великий  Шелковый  путь,  археологические  и  письменные  источ-
ники, торткуль, Талды, Гаврилов, Талдыкорган, областной центр. 
 
O.H. Mukhatova 
From the history of the city Taldykorgan 
      
The article traces the history of the city Taldykorgana from the Middle Ages to the present day. Author referring 
to the scientific conclusions of archaeologists Taldi determines the appearance of settlements in the north-east Zhetisu 
along the caravan route of the Silk Road , and assigns it the IX century AD Referring to the works of Kadyrғali 
Zhalairi, MH Dulati Muin al-Din Natanzi justifies the location of settlements Taldi. On the basis of archival 
documents shows the history of the village Gavrilova, formed in 1867 as part of Kapalskaya Military District, in  
 
Талдықорған 
қаласының тарихынан 

18 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
order to strengthen the colonial polotiki Russian Empire. The author defined its status as the center of the village and  
Kapalskaya County, who in the late XIX - early XX century was known in the district. It had the economic, cultural 
and demographic situation. In the village worked several small-scale processing enterprises, the church, a mosque, a 
grain store, retail shops shestdesyat four, six forges, three taverns, portyazhnuyu workshop and foundry house, one 
school for boys.
 
The history Taldykorgana in the first years of Soviet power. Shows the development of the city 
Taldykorgana as the regional center of Almaty region. In 1967, December 23 in order to develop the economy and 
infrastructure Zhetisu Taldykorgan became a regional center. Taldikorgan developed as an economic, cultural, 
educational center of the region. 1997 according to the administrative-territorial reforms was disbanded Taldykorgan 
area and April 14, 2000 Center of Almaty region was resettled in the city of Taldykorgan. 
Keywords: city, settlement, the Great Silk Road, the archaeological and written sources, тortkul, Taldi, Gavrilov, 
Taldykorgan ,  сenter of region. 
_____________________________________ 
   
 
Әрбір елдің дамуы мен әлемдік өркениетте 
алатын  өзіндік  орны  мен  ерекшеліктері  бола-
тындығы  даусыз.  Олардың  біреуі  мемлекеттің 
экономикалық  дамуынан,  екіншілері  саясаты-
ның ұтқырлығынан, үшіншілері мәдениеті мен 
дәстүрлерін  ұстануынан,  төртіншілері  мәдени 
мұрасын  сақтап, кемел  келешекке  шашау  шы-
ғармай  қалдыруынан  анық  көрінеді,  бесінші-
лері  туған  өлкесінің  тарихын  зерделеп,  ұрпа-
ғына  өз  елі  мен  жерінен  артық  ешнәрсе  жоқ 
екендігін   қадай түседі.  Мәселен, Ресей Феде-
рациясында  туған  өлкені  тануды  былай  қой-
ғанда,  Мәскетану  ғылыми  орталығы  әлдеқа-
шан  ашылып,  орыс  елі  ордасының  тарихын 
тау-тау  етіп  жазып,  жариялап,  ұрпағының  са-
нaсына  сіңдіріп  жатыр.  Әлем  елдерінің  тәжі-
рибесі  дәлелдеп  отырғандай,  ертеңін  ойлаған 
мемлекет  қана  өз  тарихына  көз  жүгіртіп  қана 
қоймай,  оған  барынша  мән  беріп,  болашағын 
бағамдайды.  
Жетісу  өлкесінің  бір  бөлшегі  болып  сана-
латын  Талдықорған  өңірінің  тарихы  бай. 
Ежелгі  дәуірден  бүгінгі  күнге  дейінгі  тарихы-
ның үштен бір бөлігі ғана зерттелді десек қате 
айтпаған  болар  едік.  Шет  елдік  ғалымдар  төл 
тарихымызға аса қызығушылық тудырып жат-
қанда  біз  туған  жеріміздің  өткенін  зерттеуге 
құлшыныс  таныта  алмай  келеміз.  Мұның  өзі 
тарихи санамыздың әлі де  болса баяу жетіліп 
келе  жатқанын  хабар  береді.  Оның  үстіне 
тарихи  санаға  түрткі  әрі  мұрындық  і  болатын 
мемлекеттік  идеология  да  қалыптаспай  тұр. 
Олай  дейтініміз  мемлекттік  немесе  ұлттық 
идеология  болмайынша  тарихи  сананың  да 
болуы мүмкін емес. Ұлттық идеология өзін өзі 
таныған  ұлт  бар  жерде  ғана  дүниеге  келеді. 
Сондықтан  да  біздер  алдымен  өзімізді  өзіміз 
тануымыз  қажет.  Өзін  өзі  тану  дегеніміз  төл 
тарихымызды,  туған  өлкенің  бай  мұрасын  те-
рең білу, шынайы зерттеу, өткенді құрметтеу.  
Туған  өлкенің,  соның  ішінде  Талдықорған 
қаласының  тарихы  туралы  айтатын  болсақ, 
зерттеулерді  былай  қойғанда  мардымды  ғы-
лыми  мақалалардың  өздері  де  дүниеге  кел- 
 
мепті.  Десек  те  оның  да  өзіндік  себептері  
болуы мүмкін. Талдықорған қаласының өткені 
турасында  сөз  қозғау  қиын  әрі  күрделі  болса 
да біраз мәселені көршіліктің назарына ұсыну-
ды жөн көрдік. 
Бірқатар  зерттеулерді  зерделей  отырып, 
Талдықорған  тарихы    ортағасырлардан  бастау 
алады  деген  тұжырымға  келдік.  Себебі  архео-
лог  мамандардың  зерттеулерінше,  ортағасыр-
ларда  Жетісудың  солтүстік-шығыс  бөлігінде 
қазіргі  Қаратал  өзенінің  сол  жағалауында, 
бүгінгі  Талдықорған қаласының батысына қа-
рай  Талды  деп  аталған  қалашық,  ғылыми  тіл-
мен  айтсақ,  қоныс - елді  мекен  болған[1. 34]. 
Қалашық  ортағасырлардағы  қала  типтес  төрт-
бұрышты болып салынып, қабырғалармен қор-
шалған.  Мұндай  ортағасырлық  қалалар  ғы-
лыми әдебиеттерде «цитадельсіз» немесе «төрт-
көл»  деп  аталады,  өйткені  олар  төртбұрышты 
болып салынған. Мұндай құрылым сол кездегі 
барлық қалалар мен қалашықтарға тән болған. 
Себебі ол жергілікті «төрткөл» терминіне және 
жазба  деректерде  сипатталғандай,  көне  түр-
кілердің, соның ішінде оғыздардың, қимақтар-
дың  қалалары  мен  елді  мекендеріне  сәйкес 
келеді[1. 59]. Жетісудың  солтүстік-шығысын-
дағы,  дәлірек  айтсақ,  Жоңғар  Алатауы,  Қара-
тал, Ақсу, Лепсі, Тентек  өзендері аңғарларын-
дағы  қалалар  мен  елді  мекендер  қимақтардың 
иелегінде  болған.  Қимақтар  бұл  елді  мекен-
дерді Жетісу мен шығыс Түркістан аралығын-
да орналасқан, сондай-ақ Ферғана-Жетісу, Ал-
тай  және  Ертіс  өңірін  байланыстырған  транс-
азиаттық сауда жолдары бойында арнайы сал-
ған[1.100].  Археологиялық  зерттеулер  дәлде-
гендей,  Ұлы  Жібек  жолының  екі  бағыты  осы 
Жетісу  жері  арқылы  өткен.  Біріншісі  Іле  аң-
ғары  арқылы  болса,  екнішісі  Быжы  және  Мұ-
қыры  өзендері  бойымен  өтіп,  Көксу  жазығы 
арқылы  Дүнгене  қалашығына  жетіп  отырған. 
Дүнгене  қазіргі  Талдықорған қаласына  жақын 
маңдағы  ауданда  орналасқан.Одан  кейін  жол 
Қаратал  арқылы  Айнабұлақ  жерлеріне  қарай 
созылған. Осы жерде жол тағы да екі тармаққа  
 
О. Х. Мұхатова 

19 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
бөлінген. Бір тармағы, ол оңтүстігі деп аталды, 
Қапал және Арасан тау жоталары арқылы өтіп,  
осында  орналасқан  қалашықтарды  байланыс-
тырып, ары қарай Сағабиен қалашығын басып, 
Қойлық  қаласына  барып  тірелген[1.104].  Осы 
оңтүстік жол арқылы ХІІІ ғасырда  Плано Кар-
пини  Абакумов  асуын  асып,  Ақсу,  Сағабиен 
жерлерін  басып,  Қаратал  өзені  аңғарындағы 
қалашықтар  арқылы    моңғол  мемлекетіне  са-
пар  шеккен  деген  тұжырым  бар.  А.И.  Берн-
штамның  пікірінше,  Қапал  және  Талдықорған 
жерлеріндегі  елді  мекендер  арқылы  Рубрук  те 
Қарақорымға  арнайы  тапсырмамен  барып 
қайтқан[1.104-105].   
Ал  Талды  қалашығы  орналасқан  Қаратал 
өзені  турасына  келер  болсақ,  ол  туралы    да 
жазба деректерде айтылады. Тұңғыш рет Қара-
тал  өзені  Қадырғали    Жалайырдың  дерегінде 
1364-1376  жылдардағы  оқиғаларман  байла-
нысты айтылады. Бұл кезде Жетісу Ұрыс хан-
ның  тұсында  Ақ  Орданың  құрамына  енген[2].  
Бұдан  өзге  Муин  ад-дин  Натанзидің  «Аноним 
Искандера»  деп  аталатын  еңбегінде  «Ұлытау 
өңірі» ... Қараталдан  Түйсенге  дейін,  Женд, 
Жаркентке  дейінгі  өлкені  алып  жатты»  деп 
жазылған[3]. 1490 жылы Әмір Темір әскері Іле, 
Қаратал  беткейлерімен,  Ішкі  Қаратал,  Ішкі 
Бошна  арқылы  Моғолстан  жерлеріне  басып 
кіргендігі  жайлы  да  деректер  кездеседі[4]. 
Мұхаммед  Хайдар  Дулат  «Тарих-и  Рашиди»  
еңбегінде  Қаратал  өзенін  Моғолстанның  сол-
түстік  шекарасы  ретінде  Көкше  теңіз,  яғни 
Балқаш көлімен бірге атап көрсеткен[4]. Атал-
мыш  деректе  Қасым  ханның 1512 жылы  Бұ-
рындықтан  бөлініп  кеткеннен  кейін  Қаратал 
өзені  бойында  қыстағаны  туралы  жазылған[5. 
223].  Қаратал    атауы    жерді  сипаттаумен  бай-
ланысты, ол «жиі бөктерлер», «жиі беткейлер» 
дегенді білдіреді[6]. 
Патшалық  Ресейдің  қазақ  жерлерін  «бөліп 
ал да билей бер» деген принципке негізделген 
отарлау  саясатының  барысында  округтер  құ-
рылды.  Осы  кезде 1841 жылы  Қапал  уезі  
пайда болды. 1854 жылы Жетісу облысын бас-
қару  туралы  Ереже  қабылданып,  ереже  негі-
зінде  Қапал  әскери  округі  құрылған.  Әскери 
отарлауын  күшейту  мақсатында  бірнеше  елді 
мекендер  қалыптастырылып,  олар  Қапал  уезі-
нің  құрамына  енгізілді. 1867 жылы  Қапал  қа-
ласынан  Сібір  казактары  полкінің  штаб-квар-
тиралар  құрылып,  Гаврилов,  Луговой,  Попут-
ненский  тәрізді  бірқатар  қоныстанушылар 
селениелері  салынды[7].  Бірте-бірте  өңірге 
қоныстанушылар  легі  ағылып,  бұл  үдеріс  ша-
руалар отарлауы кезінде күшейді. Ресей импе- 
 
риясының  Жетісу  өлкесін  басқаруға  қатысты 
1891  жылы 25 наурызда  қабылдаған  «Ақмола,  
Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын 
басқару  туралы»,  Қазына  жерлеріне  қоныс 
аудару, Қоныс аудару Басқармасының қызметі-
не қатысты ережелердің, 1905 жылы құрылған 
Жетісу Қоныс аудару ісіне қатысты заңдар мен 
өкімдердің негізінде [8] Гаврилов, Троицк, Лу-
говой және т.б. селениелер мен казак станица-
ларының  патша  өкіметінің  әлеуметтік  тірегі 
ретіндегі  рөлі  артты.  Сөйтіп,  Гаврилов  әскери 
казак бекеті  түрінде құрылып, шаруалар отар-
лауының барысында демографиялық және эко-
номикалық жағынан айтарлықтай өсті. Алайда 
Қазақ совет және Қазақстанның ұлттық энцик-
лопедияларында «Талдықорғанның іргесі 1869 
жылы  Верный-Қапал  жолы  бойында  қаланды. 
Алғашқыда ол Гавриловка деп аталды»[9] деп 
көрсетілген. Бұл мәлімет Гавриловтың селение 
ретінде  өзгелерге  танымал  бола  бастағанымен 
байланысы болар деп санаймыз. Ал Гаврилов-
ка  деп  аталуына  келетін  болсақ,  бұл  көпшілік 
тұрғындардың берген атауы, себебі Қазақстан-
да  ХІХ  ғасырдың  екінші  жартысында  құрыл-
ған селениелер мен станицалардың атауларына 
«ка»  жалғауын  жалғап  айту  дәстүрге  айналып 
кеткен.  Мысалы,  Антоновка,  Дмитриевка,  Че-
ремшановка, Георгиевка және т.б. 
Мұрағат құжаттары да Гавриловканың 1869 
жылы  құрылғандығы  туралы  мәлімет  береді. 
Талдықорған  мемлекеттік  мұрағатының  бөлім 
меңгерушісі З. Ибрагимова: «... Было не село, а 
селение.  И  не  Гавриловка,  а  Гавриловское, 
кoторое ведет свою историю с 1869 года, когда 
вблизи  зимовья  Кстау  налевобережье  р.  Кара-
тал  прибыли  первые  переселенцы  из  числа 
алтайских  казаков  и  воронежских  крестьян,  в 
том числе и ссыльных, которые сумели за год 
отстроить 317 подворий,  церковь,  мечеть, 
хлебный  магазин,  шестьдесять  четыре  торго-
вых  лавки,  шесть  кузниц,  три  харчевни,  пор-
тяжную  мастерскую  и  литейный  дом.  Полно-
водная  и  чистая  река  Каратал  обеспечивала  
людей  водой  и  рыбой,  которая  исстари  во 
множестве  водилась  в  ее  верховьях»[10]  деп 
айтқан. 1870 жылы  Гавриловтың  тұрғындары  
2886  адамды  құраған[10].  Бұл  көрсеткіш  тек 
тұрғындардың  үштен  екісін  ғана  қамтыған, 
себебі  ХІХ  ғасырдың  екінші  жартысында  он 
бес  жасқа  толмаған  балаларды  есепке  тірке-
меген.  Оның  үстіне  тұрғындар  есебін  дәйек-
тейтін  құжаттардың,  дәлірек  айтсақ  шіркеу-
приход кітаптары жойылып кеткен. 
Гаврилов  ұсақ  кәсіпшілікпен:  ұн  тартатын, 
май шайқайтын, тері илейтін, т.б. айналысатын  
 
Талдықорған 
қаласының тарихынан 

20 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
селение  ғана  емес  мәдениет  ошағы  ретінде  де 
дамыған.  Оған  дәлел  мұрағат  құжаттары.  Олар- 
да былай делінген: «Первое учебное заведение 
было открыто в Гавриловском в 1908 году, это 
было училище для мальчиков, которых в тече-
ние  одного  года  обучали  азам  грамматики  и 
арифметики.  Что  примечательно,  в  качестве 
педагогов  выступали  наиболее  образован- 
ные  купеческие  жены  и  ссыльные  из  среды 
революционно  настроенной  интеллигенции» 
[10]. 1914 жылы  ең  алғашқы  «Гавриловский 
листок»  деп  аталған    қолжазба  түріндегі  газет 
шыққан. 
1910  жылғы  Қапал  уезіндегі  ауыл  шаруа-
шылығы  негізінде  Статистикалық  партияның 
зерттеуі  барысында  Гаврилов  село  ретінде 
тіркелген.  Осы  жылы  Қапал  уезінің  орталығы 
Талдықорған, яғни Гавриловка селосына ауыс-
тырылды. Оның құрамына Ақешкі, Ақсу, Бал-
ғалы,  Таулы,  Жалайыр,  Ескелді,  Іле-Балқаш, 
Қаратал, Қапал, Қоғалы, Күшік, Луговой, Троицк, 
Тұлымбет,  Оңтүстік  Балқаш  болыстары  кір-
ген[11]. 1910 жылғы 1 қаңтардағы  мәлімет 
бойынша  уезде 179 487 адам  тіркелген, соның 
ішінде қазақтар саны 175 999 адамды құраған. 
Уезд  тұрғындары  өңір  табиғатының  қолай-
лығы,  шөбінің  шүйгіндігіне  байланысты  мал 
шаруашылығымен  айналысты.  Табиғат  жағдай-
лары  егіншілікті  дамытуға  да  қолайлы  бол-
ғанымен  мал  шаруашылығы  басты  рөл  ат-
қарды[12].  Ұсақ  кәсіпшіліктер  жұмыс  істеп, 
тұрғындардың сұранысын қанағаттандырды. 
1917  жылғы  қазан  төңкерісінің  жеңісінен 
кейін барлық қазақ даласындағыдай 1918 жыл-
дың  наурызында  өлкеде  және  Гавриловкада 
жергілікті  казак  әскерлерінің  қарулы  қарсы-
лық көрсетуіне қарамастан кеңес өкіметі орна-
тылды. Түркістан Орталық атқару комитетінің 
1922 жылдың  2 сәуіріндегі қаулысына сәйкес 
Гавриловка  елді  мекенінің  ежелгі  тарихи 
атауына  байланысты  Талдықорған  болып  өз-
гертілді.  Кеңес  өкіметінде  жүргізілген  ең  ал-
ғашқы  социалистік  қайта  құрулар  Талдықор-
ғанды  айналып  өтпеді.  Ұсақ  кәсіпорындар  са-
лынып,  кооперативтер  мен  артельдер  жұмыс 
істеді.  Талдықорғаннан  алыс  емес  жерден 
Түркістан-Сібір темір жолының салынуы оның 
экономикасының дамуына игі ықпал етті. 
Ұлы Отан соғысы жылдарында елдің саяси 
және  экономикалық  жағдайына  байланысты 
1944 жылы 16 наурызда Қазақ КСР ОАК Тал-
дықорғанды ресми түрде қала және облыс ор-
талығы  ретінде  жариялады[9.530].  Осы  кезде 
қала  тұрғындарының  саны 20 мың  адамға 
жетті. Қала еңбекшілері негізінен ауыл шаруа- 
 
шылығы  өнімдерін  өңдейтін  кәсіпорындарын- 
да  жұмыс  істеді.  Қалада 2 артель,  колхоз  ор-
талықтары,  МТС,  сыра  зауыты,  наубайхана, 1  
шағын  электр  стансасы, 2 бастауыш, 2 жеті 
жылдық  мектеп,  бір  кинотеатр,  бір  мәдениет 
үйі  ашылды. 1947 жылы Түркістан-Сібір темір  
жолынан Талдықорғанға жол тармағының тар-
тылуы  қала  экономикасының  одан  әрі  дамуы-
на қолайлы жағдай жасады[9.530]. 
1956  жылы  Талдықорғанда  көпқабатты 
үйлер,  мектептер  салынып,  мәдениет  үйлері 
мен  клубтар  жұмыс  істеді. 1959 жылы 6 мау-
сымда  аумағы  Алматы  облысының  құрамына 
қосылуына  байланысты  облыс  таратылды. 
1963  жылы  қалада 22 орта  және  ұсақ  кәсіп-
орындар  өнім  өндірумен  айналысты,  оларда 
алты  мыңнан  астам  жұмысшылар  еңбек  етті. 
1967  жылы 23 желтоқсанда  Жетісу  өлкесінің 
экономикасын және өндіргіш күштерін дамыту 
мақсатында қала қайтадан Талдықорған облы-
сының орталығы  болып бекітілді. Жетпісінші 
жылдары қалада отызға жуық өнеркәсіп орын-
дары: машина жасау, құрылыс материалдарын 
өндіру,  қорғасынды  аккумулятор  зауыты,  те-
мірбетон бұйымдары, тігін және аяқ киім тіге-
тін,  жихаз  жасайтын    фабрикалар,  баспахана, 
қант, жеміс-консерві зауыты жұмыс істеді. Соны-
мен  қатар  педагогикалық  институт,  бірнеше 
кәсіптік-техникалық  және  медициналық  учи-
лищелер,  индустриалдық,  педагогикалық,  мал 
дәрігерлік  техникумдары  мамандар  даярласа, 
20-ға  жуық  мектепте,  балалар  музыка  және 
спорт  мектептерінде, 2 мектеп-интернатында, 
3  жұмысшы  жастар  мектебінде  ұрпақ  білім 
алып, 30 бала бақшада тәрбиеленді. Мәдениет 
сарайы,  кинотеатрлар  мен  клубтар,  кітапхана-
лар, тарихи өлкетану және І. Жансүгіров мұра-
жайлары, драма театры, филармония, стадион, 
баспа үйі, денсаулық сақтау орталықтары мен 
пункттері  және  т.б.  қаланы  орталық  ретінде 
айшықтады. Қала өзінің таза ауасымен, жасыл 
желегімен,  жайлы    өмір  салтымен  ерекшелен-
ді. Сондықтан да болса керек оны «зейнеткер-
лер  қаласы»  деп  атады. 1989 жылы  халық 
санағының  ресми  мәліметтері  бойынша  қа-
лада 110 мың  адам  тіркелді.  Олардың 61 
пайызы славян ұлтының өкілдері болса, 32 % - 
қазақтар,  қалғандары    өзге  ұлттың  өкілдері 
еді[13]. 
1997  жылы  Қазақстан  Республикасындағы 
әкімшілік-аумақтық  қайта  құруларға  байла-
нысты  Талдықорған  облысы  таратылып,  ау-
мағы  Алматы  облысына  қосылды,  қала  облыс 
орталығы  мәртебесінен  айрылды.  Мұның  өзі 
қаланың құлдырауына әкелді. Тұрғындар саны  
 
О. Х. Мұхатова 

21 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
азайып,  қаланың  инфрақұрылымы  күрт  тө-
мендеді.  Қала  тұрғындары  жарықсыз,  отын-
сыз, жылусыз кезеңді бастан кешірді. 
2000  жылы 14 сәуірде  Алматы  облысының   
орталығы  Талдықорған  қаласына  көшірілді. 
Қала  қайтадан  жанданып,  шаруашылығы  мен  
тұрмысы  жаңғырды.  Қазіргі  кезде  Талдықор-
ған  инфрақұрылымы  жетілген,  шағын  және 
орта  кәсіпшілігі  дамыған,  әкімшілік,  білім, 
мәдениет орталығы болып табылады.  
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал