Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871



жүктеу 5.03 Kb.

бет25/26
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26

1934-1937 жж. төменгi партия буындарына жүргiзiлген есеп [25] 
 
Жылдар 
Бастауыш  
Партия ұйымдары 
Кандидаттық топтар 
Партиялық-комсомолдық 
топтар 
1934 
1935 
1936 
1937 
4058 
4079 
3096 
3576 
1969 
2358 
1673 
1260 

623 
176 
44 
 
БК(б)П  Орталық  комитетiнiң  қаулысымен 
1937 жылы 23 сәуiрде  Қазақстан өлкелiк пар-
тия  ұйымы  Қазақстан  коммунистiк  партиясы 
болып  қайта  құрылды[26].  Қазақстан  Комму-
нистiк  партиясы  Орталық  Коммунистiк  пар-
тиясының  күштеуiмен  Қазақстанда  әкiмшiл-
әмiршiл  мемлекеттiк  басқару  жүйесiн  орнық-
тыруды жалғастырды. 
Қазақстан  Коммунистiк  (б)  партиясының I 
съезiнiң (1937ж.) қаулысында «Қазақстан К(б)П 
Орталық  Комитетi,  облыстық,  аудандық, 
аудандық, қалалық комитеттерi төменгi партия 
ұйымдары  мен  бастауыш  партия  ұйымдарына 
ұдайы  нақты  көмек  ұйымдастырулары  тиiс 
екенiн бiлдiрдi»[27]. 
Ал 1938 жылы 3-14 шiлде  аралығында 
өткен Қазақстан К(б)П-ның II съезiнде партия-
ның  саяси-ұйымдастыру  жұмыстарына  көңiл-
дерi толмай, көп бастауыш ұйымдарын партия-
ға  жаңа  мүшелер  алмаған  деп  кемшiлiктерiн 
түзетуге  уақыт  бердi[28].  Съезд  оларға  қатаң 
талаптар  қойды.  Партия  қатарына  комму- 
нистердi  көптеп  тартып,  олардың  санын  мо-
лайту  бастауыш  партия  ұйымдарының  жұ-
мысы едi.  
Ұлы  Отан  соғысы  қарсаңында 1940 жылы 
10-18  наурыз  аралығында  Қазақстан  К(б)П-
ның III съезi өттi. Съезд төменгi партия ұйым-
дарының  және  олардың  құрамындағы  мүше-
лердiң  өсiмiне  тоқталып  кеттi[29].  Расында  
 
20-30
 жылдардың Қазақстандағы саяси ұйымдастыру жұмыстары кезiндегi... 

160 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
1938-1941  жылдарда  бастауыш  партия  ұйым- 
дары  мен  мүшелерiнiң  саны  әжептеуiр  өсiп, 
партия ұйымдастарына бiраз үлес қосты. Съезд 
барлық  партия  ұйымдарына  алдына  мынадай 
мiндет  қойды: «Партиялық  ұйымдастыру  жұ-
мысының  дәрежесiн  көтере  беру  мақсатында, 
съезд  барлық  партия  ұйымдарына  партия  тұр-
мысының негiзгi заңы болып табылатын БК(б)П 
уставының барлық талаптарын бұлжытпай, қа-
сиеттеп  орындап  отыруды  тапсырады»[30] - 
деп қатаң шаралар қолданды. 
1938-1941  жылдардағы  бастауыш  партия 
ұйымдары  мен  кандидаттық  топтардың  және 
партиялық-комсомолдар топтарының саны жө-
нiндегi  деректердi  төмендегi  кестеден  көре 
аламыз. 
 
Республика бойынша жүргiзiлген есептер (1 қаңтарға дейiн)[31] 
 
Партұйымдар 
 
1938 1939 1940 1941 
1.  Бастауыш партия 
ұйымдары 
2.  Кандидаттық топтар 
3.  Партиялық-комсомолдық 
топтар  
3681 
 
1080 
 
48 
4428 
 
861 
 
58 
6081 
 
1764 
 
297 
8097 
 
1610 
 
136 
 
Қорытындылай келе айтарымыз, партияның 
саяси-ұйымдастыру  жұымыстарында  төменгi 
партия  ұйымдары  әкiмшiл-әмiршiл  мемлекет-
тiк  басқару  жүйесiн  орнықтыруда  үлес  қос-
қаны  белгiлi  болды.  ұйымдастыру  жұмыстары 
толық  жақсы  болмағанын  бiлдiк.  Ауыл  ұяла-
рының  өздерi  зорға  ұйымдастырылып,  негiзгi 
күш  болып  кете  алмады.  Партия  қатарын  то-
лықтыруда  ұялар  кейiннен  бастауыш  партия 
ұйымдарын  пайдаланды.  Төменгi  партия  ұйым-
дары  сонымен  қатар  сталиндiк  идеологияны 
насихаттады.  Негiзiнен  саяси-ұйымдастыру  жұ-
мыстарында  бар  салмақты  төменгi  партия  ұя-
ларына  жүктегенi  белгiлi.  Осындай  көлеңкелi 
тұстары  бүгiнгi  күнге  дейiн  бiзге  терiс  бұра-
маланып түсiндiрiлiп келдi. 
 
Литературa 
 
1  Известия ЦК ВКП(б) 1926, 33-34, 1-5 бб. 
2  ҚРПМ 141-қ., 1-т.,482-iс, 1-10 пп. 
3  ҚРПМ. 141-қ., 1-т., 489-iс, 6-9 пп. 
4  Сборник  важнейших  решений  Казахского  Краевого  Комитета.  ВКП(б)  принятых  за  период V-VI 
Всеказ.конференцией. Кзыл-Орда, Казкрайком ВКП(б), 1927, 258, 196-200 бб. 
5  // «Қызыл Қазақстан», 1995, 8-9-10, 14-18 бб. 
6  «Всесоюзная партийная перепись 1927 года» Вып.1, М., 1927, 63-б. 
7  6-я Всеказахская краевая партийная конференция. Кзыл-Орда, 1927, 92-б. 
8  Кусанова  Ш.  Укрепление  аульных  и  сельских  партийных  организаций  в  Казахстане  в  период  коллективизации. 
Алма-Ата, «Казгосиздат», 1958, 5-б. 
9  6-я Всеказахская краевая партийная конф.., 281-б. 
10   // «Советская степь», 1928, 15 март, 3-б. 
11   ҚРПМ 141-қ., 1-т., 1125 –iс, 140-п. 
12   // «Большевик Казахстана», 1932. 2, 7-8 бб. 
13   ҚРПМ  141-қ., 1-т., 2528-iс, 57-п. 
14   // «Большевик Казахстана», 1932. 2, 7-8 бб. 
15   Осипов В.П. Всматриваясь в 20-30 годы. Алма-Ата, «Казахстан», 1991, 47-б. 
16   // «Партийное строительство», 1932, 10, 29-б. 
17   // «Казахстанская правда» 1933, 11-июль, 1-б. 
18   VI пленум Казрайкома ВКП(б). (Стеног.отчет) Алма-Ата, 1933, 486-б. 
19   КПСС и Советское правительство о Казахстане. Сб.документов. Алма-Ата, 1978, 91-б. 
20   Материалы к от÷ету Казрайкома ВКП(б) на VII Всеказахской партконференции. Алма-Ата, 1930, 107-б. 
21   ҚРПМ 141-қ., 1-т, 2489-iс, 39-п. 
22   Материалы об организационно-партийной работе к VIII краевой партийной конференции. Кзыл-Орда, 1934, 51-б. 
23   ҚРПМ 141-қ., 1-т., 6564-iс, 1-10 пп. 
24   // «Социалистiк Қазақстан», 1935, 20-шiлде, 1-б. 
25   Коммунистическая партия Казахстана. Справочник, Алма-Ата, «Казахстан», 1990, 91-б. 
26   // «Казахстанская правда», 1937, 24 апрель, 1-б. 
27   Қазақстан Коммунистiк (б) Партиясының өлкелiк комитетiнiң есептi баяндамасы бойынша Қазақстан К(б)П-сының 
I съезiнiң қаулысы. Алматы, «Қазпартбасы», 1937, 6-7 бб. 
28   // «Большевик Казахстана», 1940, 3, 24-б. 
29   // «Казахстанская правда», 1940, 15 наурыз, 6-б. 
Д. Ж. Айнақұлов 

161 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
30   Қазақстан Коммунистiк (б) партиясының III съезiнiң резолюциялары. Алматы, «Қазақ мем.саяси әдебиет баспасы», 
1940, 31-б. 
31   ҚРПМ, 708-қ., 1-т.,478-iс, 39-51 пп, 834-iс, 15-18, 81-93 пп, 3-т, 1374-iс, 12-13 пп.    
 
References 
 
1 Yzvestya TsK VKP(b) 1926, 33-34, 1-5 bb. 
2 KhRPM. 141-kh., 1-t.,482-ys, 1-10 pp. 
3 KhRPM. 141- kh., 1-t., 489-ys, 6-9 pp. 
4 Sbornyk vajneishyh reshenyi Kаzаkhskоgо  Кrаеvоgо  Коmytetа. VKP(b) prynyatyh zа peryod V-VI Vsekaz. konferentsyei. 
Kzyl-Оrda, Kazkraikom VKP(b), 1927, 258б., 196-200 bb. 
5 // «Khyzyl Khаzаkhstаn», 1925, 8-9-10, 14-18 bb. 
6 «Vsesoyuznaya partyinaya perepys 1927 gоdа». Vyp.1, М., 1927, 63-b. 
7 6-ya Vsekazahstanskaya kraevaya partyinaya konferentsya. Kzyl-Оrda, 1927,  92-b. 
8 Kusanova Sh. Ukreplenye аulnyh y sеlskyh partyinyh оrganyzatsyi v Kazahstanе v peryod kollektyvyzatsyy. Аlmа-Аtа, 
«Kazgоsyzdat», 1958, 5-b. 
9 6-ya Vsekazahstanskaya kraevaya partyinaya konferentsya. Kzyl-Оrda, 1927, 281-b. 
10 // «Sоvetskaya step», 1928, 15 mart, 3-b. 
11 KhRPM. 141- kh., 1-t., 1125-ys, 140-p. 
12 // «Bоlshеvyk Kazakstana», 1932, 7-8 bb, 2-b. 
13 KhRPM. 141- kh., 1-t., 2528-ys, 57-p. 
14 // «Bоlshеvyk Kazakstana», 1932, 7-8 bb, 2-b. 
15 Оsypov V.P. Vsmatryvayas v 20-30 gody. Аlmа-Аtа, «Kаzаkhstаn», 1991,  47-b 
16 // «Pаrtyinoe stroytelstvo», 1932, 10, 29-b. 
17 // «Kazakhstanskaya pravda» 1933, 11-yul, 1-b. 
18 VI plenum Kazkraikomа VKP(b). (Stеnоg. оtchеt) Аlmа-Аtа, 1933, 486-b. 
19 KPSS y Sovetskoe pravytelstvo о Kazakhstane. Sb. dokumentov. Аlmа-Аtа,  1978, 91-b. 
20 Маtеryaly k оtchеtu Kazkraikoma VKP(b) na VII Vsekazakhskoi  partkonferentsyy. Аlmа-Аtа, 1930, 107-b. 
21 KhRPM. 141-kh., 1-t, 2489-ys, 39-p. 
22 Маtеryaly оb оrgаnyzаtsyоnnо-partyinoi rabote k VIII kravoi partyinoi konferentsyy. Kzyl-Оrda, 1934, 51-b. 
23 KhRPM. 141-қ., 1-т., 6564-iс, 1-10 пп. 
24 // «Sоtsyalystyk Khаzаkhstаn», 1935, 20-shylde, 1-b. 
25 Kommunystycheskaya partya Kazakhstan. Spravochnyk, Аlmа-Аtа, «Kazakhstan», 1990, 91-b. 
26 // «Kazakhstanskaya pravda», 1937, 24 аprel, 1-b. 
27 Khаzаkhstаn Kommunystik (b) Partyasynyng olkelik komytetining esepti bayandamasy boiynsha Khаzаkhstаn K(b)P-synyng 
I sezining khaulysy.  Аlmaty, «Khazpartbaspasy», 1937, 6-7 bb. 
28 // «Bоlshеvyk Kazakstana», 1940, 3-b., 24-b. 
29 // «Kazakhstanskaya pravda», 1940, 15 mart, 6-b. 
30 Khаzаkhstаn Kommunystik (b) Partyasynyng III sezining резолюциялары.  Аlmaty, «Khazakh mem. sayasy adebyet 
baspasy», 1940, 31-b. 
31 KhRPM. 708-kh., 1-t.,478-ys, 39-51 pp.; 834-ys, 15-18 pp., 81-93 pp.; 3-t,  1374-ys, 12-13 pp. 
   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
20-30
 жылдардың Қазақстандағы саяси ұйымдастыру жұмыстары кезiндегi... 

162 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
 
 
 
 
ӘОЖ 94(574) «1920/30»: 929 
                                                                     
Л.Б. Албанбаева  
 
Әл-Фараби атындығы Қазақ ұлттық университетінің 1-курс магистранты, Қазақстан, Алматы қ. 
E-mail: Laura. Alban @ mail. ru 
 
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының   
рухани өзгерістер мәселесі жөнінде 
 
Қазақ  зиялыларының  ХХ  ғасыр  басында  көтерген  мәселелерінің  ішінде  рухани  құндылық  тақырыбы 
қазірдің өзінде маңыздылығын жойған жоқ. Қазақ қоғамындағы қазақ тілінің мәртебесі жөнінде, оның ішінде 
татар  тілінің  кең  қолданылуының  ықпалы  туралы  және  дәстүрдің  мәні  жоғалған  кезең  ретінде  өз  заманын 
сынға алды. Бұл келеңсіз жағдай Ресей империясының саясатының салдары ретінде ой қозғайды. 
 ХХ  ғасыр  басындағы  қазақ  зиялыларының  басым  бөлігі  тілді  сақтап  қалудағы  басты  іс – білімді 
жастардың болуында деп пайымдады.  Қазақ зиялыларының өкілдері патша өкіметін дала өңірінде білім беру 
ісін  неғұрлым  жедел  жүргізгісі  келмегендігі  үшін  сынады,  ал  өздері  отандық  ғылымды  қалыптастырудың 
алғышарттарын жасауға ұмтылды. Қазақ зиялылары ғылыми мақалалар, сөйлеген сөздері арқылы өркениетті 
елдердегі  ғылым  жетістіктерін  насихаттауға,  оның  қажеттігін,  қоғамды  түбірінен  өзгерте  алатын  құдіретті 
күшін дәлелдеуге ұмтылды. Олардың күш-жігері ізсіз қалмағанын атап өткен жөн.  
Ұлттық  руханият,  бұл – тіл. Қазақтың  рухани  құндылығын  сақтап  қалуға  күш-жігерін аямай  жұмсаған, 
жеке мүддесінен ұлт мүддесін жоғары қойған ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының қалдырған мұрасы 
өнеге.  Қазіргі  күнде  қазақ  тілінің  дамуына,  қолданылуына  отарлық  саясаттың  кедергісі  жоқ,  бірақ  еркін 
кеңістіктегі қазақ тілі болашақ ұрпаққа қандай деңгейде жетеді деген сұрақ бәрімізді толғандарады. Ол әрине 
қазіргі зиялылардың мүддесімен тікелей байланысты. Ұлттық діліміз мен тіліміздің сақталуы бүгінгі ұлттық 
идеямен ұштасуы шарт. Империя саясатының салдары ретінде ой қозғайды. Мақалада қазақ зиялыларының 
осы тақырыпқа қатысты пікірлеріне талдау жасалынады. 
Т
үйін сөздер: ұлтшылдық, насихат, зиялы, рухани, тіл. 
 
Л.Б. Албанбаева 
Проблемы духовной культуры в трудах казахской интеллигенции начала ХХ века 
 
Проблемы  духовных  ценностей,  которые  подняли  в  своих  работах  представители  казахской  интел-
лигенции начала ХХ века, сохраняют свою актуальность.   Они рассматривали проблемы значения казахского 
языка,  расширения  использования  татарского  языка  и потери  в  связи  с  этим  своих  традиций.  Выдвигается 
мысль о том, что это входило в рамки политики, проводимой Российской империей.  
Основная  часть  интеллегенции  в  начале  ХХ  века  полагала
, что  самое  главное  в  сохранении  языка  это 
наличие образованной молодежи.  Казахская интеллегенция критиковала политику царской власти за то, что 
последние  не  торопились  с  решением  проблемы  системы  образования  в  степной  части,  и  самостоятельно 
старались основать отечественную науку. Казахская интеллегенция пыталась доказать нужду и силу научных 
достижений  передовых  цивилизованных  государств,  которая  может  коренным  образом  изменить  общества, 
посредством научных статей и публичных речей. И важно отметить, что их старания не прошли даром.  
Национальный  дух – это  язык.  Казахская  интеллегенция  в  начале  ХХ  века,  которая  всеми  силами 
старалась  сохранить  духовные  ценности  казахского  народа  и  ставила  судьбу  страны  выше  собственной, 
оставила  для  будещего  бесценное  наследие.  В  настоящее  время  перед  развитием  и  использованием 
казахского  языка  нет  никаких  колониальных  преград,  но  все  же  вопрос  о  проблеме  казахского  языка  в 
будущем  остается  незакрытым.  Это  безусловно  свазано  с  работой  нынешной  интеллегенции.  Сохранение 
национального  менталитета  и  языка  должно  соприкасаться  с  национальной  идеей.  В  статье  дается  полное 
описание и анализ идей казахской интелегенции ХХ века. 
Ключевые слова: нацист, агитация, интеллегенция, духовные, язык. 
 
 
              Problems of spiritual culture in the works of the Kazakh intelligentsia of early XX century 
 
       The problems of spiritual culture that were raised by the representatives of the Kazakh intelligentsia in the works 
of early XX century have been actual nowadays. They researched  on  the the  Kazakh language significance
broadening the Tartar language usage and loss of traditions resulting from that. They put forward an idea that it met 
the frameworks of the Russian empire policies. 
 The main part of Kazakh intelligentsia in the beginning of XX century proposed that the importance in caring of 
native language is presence of educated youth. Kazakh intelligentsia criticized the policy of tsar’s power because of 
the last didn’t hasten to solve the problem of education in steppe area, and tried to base native science by themselves.  
 
Л. Б. Албанбаева  

163 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
Kazakh intelligentsia attempting to prove demand and force of scientific achievement of civilized countries, which 
can radically alter the society through scientific articles and public speech. So we dare to notice that there attempts 
were not vain.  
National spirit it is languge. Kazakh intelligentsia in the beginning of XX century which with all it's power tried 
to care spiritual values of kazakh nation and for them destiny of their folk was mare important than oneself, has 
remained for the future uninvaluable heritage. The save of native mentality and language must be in accordence with 
national idea. In this article  is given full describe and analyse of views kazakh intellegentsia of the beginning of XX 
century.   
Keywords: national, agitation, intellectuals, spiritual, language. 
_________________________________ 
 
ХХ ғасыр басындағы саяси оқиғалар қоғам-
дағы  мәдени  өзгерістерге  өз  ықпалын  тигізді. 
Қазақ даласындағы Ресей әкімшілігінің рефор-
малары  және  қоныстандыру  саясаты  ішкі  қо-
ғамдық жағдайды шиеліністірген болатын. Ресей 
империясы  рухани отарлауын жүзеге асыруды 
көздеді. Оның салдарын қазір қазақ қоғамында 
да сезінуге болады. Ол әрине тіл, рухани құн-
дылықтар мен дәстүрлік мәселесі болып табы-
лады.  
Қазақстанның  Ресейге  қосылуы  мен  отар-
лануын  қазақ  ұлттық  зиялы  қауым  өкілдері 
орыс  тарихшыларына  қарағанда  мүлде  бас-
қаша бағалады. Атап өтерлік жайт, қазақтар өз 
дәстүрлері  мен  мәдени  құндылықтарын  ба-
рынша  қастерлеуге  ұмтылды,  ал  олардың  өз 
туған жері, атамекеніне деген көзқарасын пат-
шалық  Ресей  түбірімен  жойылуға  тиісті  әл-
дебір  ұлтшылдық  ретінде  қабылдады. XIX ға-
сырдың  соңы  мен XX ғасыр  басында  қазақ 
халқының  заман  талабына  сай  білім  алған, 
озық  ойлы  бірқатар  қайраткерлері  қоғамдық 
ой  тудырды  (Ә.Бөкейханов,  А.  Байтұрсынов, 
Б.Қаратаев,  М.  Шоқай,  М.  Тынышбаев).  Олар 
Ресей  демократиясының  алғашқы  толқынына 
ілесе  келді,  саяси  оқиғалардың  бел  ортасында 
жүріп,  өз  идеяларын  ары  қарай  дамыта  түсті. 
Орта  Азияның  өзге  елдеріне  қарағанда  Қазақ-
станның  метрополия  тарапынан  жан-жақты 
қысымға  түскендігін  сезіне  отырып,  ұлттық 
зиялы  қауым  өз  міндеті  ең  әуелі  ұлттың  өзін 
сақтап  қалу  деп  түсінді.  Байырғы  халықты 
орыстандыруды  көздейтін,  жергілікті  жерде 
империяшыл  биліктің  уысынан  шыға  алмай-
тын,  айтқанға  көнгіш,  айдағанға  ергіш  билеу-
шілерді қалыптастыратын саясат біртіндеп ке-
дергілерге  кездесе  бастады.  Қазақ  халқының 
арасынан  өзінің  барша  күш-жігері  мен  зият-
керлік  потенциалын  өз  ұлттының  мүддесі  мен 
қадір-қасиетін  қорғауға  бағыттауға  дайын, 
тұтастай  зиялы  қауым  өкілдері  шыға  бастады. 
Кеңес өкіметі тұсындағы тоталитарлық режим 
қазақ  зиялы  қауымының  көптеген  ғылыми 
және  әдеби  шығармаларын  кеңестік  идеоло-
гияға сай келмеуіне байланысты теріске шыға-
рып  отырды.  Тек  Қазақстанның  тәуелсіздігі- 
 
нен  кейін  ғана  қандай  да  бір  тарихи  жайттар 
мен  өзекті  мәселелерді  қарастыру  кезінде 
олардың  артында  қалған  бай  мұраны  игеруге 
мүмкіндік ала алдық. 
Осы  кезеңнің  ірі  қоғам  қайраткерлерінің 
бірі - Ә.  Бөкейханов.  Басым  көпшілігі  орыс 
тілінде  жазылған  энциклопедиялық  сипаттағы 
ғылыми  зерттеулер, монографиялар  болып ке-
летін  оның   шығармашылық мұрасында ұлт-
тық  аймақтарда  патшалық  Ресейдің  отаршыл-
дық  саясатына  қарсылықтың  күшейе  түсу 
мәселесі  айтарлықтай  көрініс  тапты.  Оның 
негізгі еңбектері қазақ тарихы мен қазақ елінің 
экономикасына,  тұрмыстық  және  шаруашы-
лық  ерекшеліктеріне,  этнографиялық  мәселе-
лер мен қазақ жерлерінің отарлану мәселесіне 
арналды.  Бұл  еңбектерден  осы  мәселелерге 
қатысты  нақты  деректер  мен  мәліметтерді, 
цифрлар  мен  таблицаларды,  т.б.  статистика-
лық және географиялық мағлұматтарды молы-
нан  кездестіруге  болады.  Соның  ішінде  қазақ 
жерінің  тарихын  жан-жақты  қарастыра  оты-
рып  Ресей  отаршылдығына  сараптама  жасай-
тын “Исторические судьбы Киргизского края и 
культурные  его  успехи” (1903) деп  аталатын 
зерттеуінің  мәні  зор.  Оның  еңбегінде  сол  ке-
зеңнің  идеологиялық  жағдайына  байланысты 
тарихи  фактілерді  бұрмалауға  ұмтылушылық 
ізі байқалмайды. Автор Кіші жүз бен Орта жүз 
сұлтандарының Ресейге бодандық алу жөнінде 
өтініш  жасауына  белгілі  бір  мәжбүрлікпен  бар-
ғандарын,  оның  ішінде  жоңғар  шапқыншы-
лығы мен ел билігіндегі тұрақсыздық ықпалын 
атап  көрсетеді: “Признав  свою  власть  от  рус-
ского  правтиельства,  киргизы  не  сразу  поми-
рились с этим  положением и даже попытались  
снова  восстанавить  свою  независимость,  но 
эти  попытки  кончились  неудачей” [1]. Ә.  Бө-
кейханов патша өкіметінің қоныстандыру сая-
сатын қарастыра отырып әрбір шаруашылыққа 
бөлінген  жер  үлестерінің  көлемі  туралы  мәлі-
меттерді  келтіру  арқылы  орыс  шаруа-пересе-
лендері  шаруашылықтарына  неғұрлым  қолай-
лы жағдай туғызылғандығын көрсетеді.  
Дәстүрлі тұрмыс-тіршілігіне шектеу салынуы, 
өз  жеріне  салық  төлей  бастауы  қазақ  халқы  
 
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының рухани өзгерістер мәселесі жөнінде 

164 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
дамуының  негізгі  ұстанымдарын  тежеп  тас-
тады.  Сонымен  қатар  отаршылдар  жергілікті 
халықтың  рухани  негіздерін  жоюға  ұмтылуы-
на  баса  назарға  алады.  Ә.Бөкейханов  ислам 
дінін ұстанғаны үшін патша өкіметінің қуғын-
дауына ұшырау қорқынышына дейін алып кел-
ген,  халық  арасына  өзге  дінді  сіңіруге  бағыт-
талған  көптеген  арнайы  шараларды  мысалға 
келтіреді.  Рухани  құндылықтың  шарты  тіл 
және оның тазалығы. Тіл тазалығы өзге тілмен 
шұбарландырмау  және  оның  өз  деңгейінде 
қолдану мәселесін көтере келіп, Ә.Бөкейханов: 
«5  миллион  қазақтың  тілі  қалай  жоқ  болады, 
біздің  қазақ  осы  тілін  тастап  татарға  мінгес-
кені  адасқандық  болар,  біз-  қазақ  татар  тіліне 
шорқақпыз,  татар  тілі  деген  тіл  тағы  біреу 
емес,  Кавказ,  Қырым  аулындағы  татарды  Қа-
зан  татарымен  сөйлестірсе,  бірін  бірі  ұға  ма, 
жұртқа  ыңғайлы  болу  үшін  рухани  мекеме 
қағазы  hәр  обылыста  hәр  жұрттың  өз  тілімен 
жазылсын  дедік  Жаhаншаh  екеуміз[2].» - деп  
ХХ  ғасыр  басындағы  қазақ  тілінің    жағдайы-
нан хабар береді.  
Ә.Бөкейханов  қазақтың  болашағына  кәміл 
сенді  «түбінде  біздің  қазақ  тілі,  бізбен  тіл 
тұқымы  бір,  өзге  мұсылманды  байытпаса,  бір 
бірімізге қонсы қонбаймыз ғой. Ғұмыр жүзінде 
біздің қазақ тілі өз бәйгесін алар: Абай, Ахмет, 
Мир  Якуп,  Шаhкерім,  Тарғыннан  hәм  өзге-
лерден  бұл  көрініп  тұр  ғой», – деген [3] ойы 
дәлел.           
Сонымен  қатар  Ә.  Бөкейханов  тарихи  әде-
биеттерде  “Қарқаралы  петициясы”  деген  атқа 
ие  болған,  барлығы 14500 адам  қол  қойған 
құжатқа  да  сілтеме  жасайды.  Бұл  құжатта 
Қазақстанның  Ресейге  “өз  еркімен”  қосылуы 
тек қана сыртқы саяси бодандықты білдіретін-
дігі  туралы  айтылып,  ішкі  ісіне  араласпау 
туралы  келісімішартқа  қол  қойылды.  Алайда, 
Ресей үкіметі қабылдаған заң бойынша, байыр-
ғы  қазақ  жері  мемлекеттік  меншікке  алынды 
және қазақ даласының ең құнарлы жерлері қа-
зақтардан тартып алынып мұжықтарға берілді.  
Автор  жер  мәселесін  шешудегі  әділетсіздікке 
келіспейтіндігін  айқын  көрсетті;  егер  ол  бас-
тапқы  кезеңде  қазақтарды  өз  жерінен  аса  көп 
ығыстырмай-ақ  барынша  “сақ”  жүргізілген 
болса,  біртіндеп  қазақ  халқының  мүддесі  бір-
жола  ескерусіз  қалды.  Ресей  шенеуніктерінің 
“өркениетті  мисиясын” сынға  ала  отырып  жаз-
ған Ә. Бөкейхановтың: “Покорив край, русские 
не могли перейти к культурной работе потому, 
что  первоначальное  завоевание  совершалось 
исключительно с целью обогощения, и первые 
завоеватели  были  совершенно  не  подготов- 
 
лены к культурной роли”[4] деген ашық пікірі  
бүгінгі  күнгі  тарихшылардың  тұжырымдама-
ларымен ұштасып жатады. Осы реттен алғанда 
патшалық  отаршылдық  саясат  зардаптарына 
қазақтың  ұлттық  мүддесі  тұрғысынан  сарап-
тама жасаған Ә. Бөкейхановтың қорытындыла-
рының біз үшін маңызы аса зор. Зерттеуші қа-
зақ жүздерінің Ресейге бодандыққа алу туралы 
өтініш  жасауға  мәжбүрлікпен  барғандығын, 
олар  оны  тек  қана  сыртқы  саяси  бодандық 
ретінде  түсінгендігін,  алайда    оның  соңы  пат-
ша  үкіметі  қабылдаған  заңдардан  кейін  қазақ 
жерлерінің  біртіндеп  жаулап  алына  бастаған-
дығын қадап көрсетеді. Шәкәрім де осы пікір-
ді  ұстанды.  Оның  Қазақстан  тәуелсіздігінен 
айрылар  тарихи  кезеңдерге  арналған  арнайы 
зерттеу  еңбегі  болмағанымен,  қазақ  тарихы 
қозғалған  кейбір  еңбектерінде  патша  саясаты-
на қатысты наразылық сарындары білінеді, ол 
Ұлы  жүзге  қатысты  жүргізілген  патша  саяса-
тын  айтқанда  “жаулап  алушылық”  терминін 
қолданды.  
Көрнекті қоғам қайраткері, жазушы С. Сей-
фуллин 1920 жылы  жазған  “О  казахской  ин-
теллигенции”  деген  мақаласында  “В  среде 
просвешенных  казахов  в  начала 1905 годжа 
распространилась  революционные  идеи,  зву-
чали  призывы  к  национальному  равенству  и 
свободе.  Пробуждавшуюся  казахскую  интел-
лигенцию  в  те  времена  вдохновляли  Букей-
ханов,  Дулатов,  Байтурсынов” [5] деп  жазды. 
М.  Дулатов  А.  Байтұрсыновпен  бірге  Алаш 
баласын  патшаға  қарсы  күресуге  шақыратын 
прокламациялар  жазып  таратты;  қазақтар 
арасында  патша  билігіне  наразылық  күшейе 
түсті. Бұл  20 ғасыр басында отарлау саясаты-
ның  бар  күшіне  енгендігіне  байланысты  еді. 
М.  Дулатов  орыс-жапон  соғысында  жеңіліске 
ұшыраған патша өкіметі бар уытын қазақ хал-
қынан  алып,  қысымды  күшейте  түсті,  қазақ-
тарды туған жерінен қудалап, олардың байыр-
ғы  жерлерін  переселендерге  тартып  әперіп 
отыр  деген  ашу-ызаға  толы  мақала  жазды. 
1907  жылы  “Серке”  газетінде  М.  Дулатовтың 
аса маңызды және өзекті мәселелерді көтерген 
“Біздің мақсат” деп аталатын шағын мақаласы 
жарияланды.  Бұл  мақалада  қазақ  халқының 
Ресейдің отаршылдық езгісіне ұшырап, ұлттық 
салт-дәстүрлеріне  тыйым  салынып,  ислам 
дінінің  қуғынға  түсіп  отырғандығы  ащы  және 
ашық  түрде  айтылды.  Орыстандырудың  кү-
шеюі, шұрайлы жерлердің күштеп тартып алы-
нып,  орыс  шенеуніктері  мен  переселендерінің 
меншігіне  берілуі  жергілікті  халықтың  заңды 
наразылығы мен ашу-ызасын туғызды. Шағын  
 
Л. Б. Албанбаева  

165 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
мақала халық арасында азаттық қозғалысының  
өрістеуіне және оған қарсы тұрған, өзінің отар-
шылдық  үстемдігін  сақтап  қалуға  тырысқан 
билікке  де  аса  күшті  ықпал  етті.  Аталған  ма-
қала жарияланысымен газеттің тәркіленіп, жа-
былып  қалуы  осының  айғағы [6].  1909 жылы 
жарық  көрген,  мазмұны  жағынан  да,  тақы-
рыбы  жағынан  да  М.  Дулатовтың  патша  өкі-
метінің отаршылдық саясатына қатысты көзқа-
расын айқын көсететін “Оян, қазақ” деп атала-
тын  өлеңдер  жинағы  қазақ  халқының  өз  бос-
тандығы  үшін  күресіндегі  өлеңмен  жазылған 
манифест, ұранға айналды. Жинақтың маңызы 
сол  кездегі  және  кейінгі  қазақ  зиялы  қауымы 
тарапынан  жоғары  бағаланды. 1913 жылы 2 
ақпанда Орынбор қаласында “Қазақ” газетінің 
алғашқы  нөмірі  жарық  көрді.  Оның  бас  ре-
дакторы  қызметін  А.  Байтұрсынов,  екінші 
редакторы  қызметін  М.  Дулатов,  редколлегия 
кеңесшісі  қызметін  Ә.  Бөкейханов  атқарды. 
Тап  осы  газет  Каспийден  Қытайға  дейінгі  аса 
үлкен  аумақта  өмір  сүріп  жатқан  қазақ  хал-
қының  ұлттық  рухын  көтерді,  ұлттың  сана-
сезіміне қозғау салды, мәдениетін дамытты. 20 
ғасырдың  басындағы  Қазақстандағы  тарихи 
ой-пікірлер  қазақ  зиялыларының  еңбектерінде 
осылайша негізделді. Сол кездегі қазақ зиялы-
ларының  шығармашылық  мұралары  олардың 
дүниепайымы  мен  түсінігінің  аса  кеңдігінен 
хабар береді, бұл еңбектер қазақтарды отарлау 
саясатының  жүзеге  асып,  оған  қарсылықтың 
күшейе  бастаған  кезінде  жазылды.  Осы  ретте 
тарихи бағаны жергілікті халықтың өз өкілдері 
беріп  отырғандығын,  олардың  қандай  да  бір 
фактіні  айтпай  қалуға  немесе  бұрмалауға 
мүддесі  болмағандығын  ескере  отырып,  бұл 
аспектіні де ерекше назарда ұстау керек. 
ХХ  ғасыр  басындағы  қазақ  қоғамындағы 
ұлттық тіл, оның мәдениеті мәселесін өткір де, 
өзекті  мәселе  деп  есептеген,  қоғамдық  сана-
дағы келеңсіздіктерді шығармашылығында кө-
терген  зиялылардың  ішінен  Міржақып  Дулат-
ұлына  ерекше  тоқталып өту  қажет. Алаш  зия-
лыларының  еңбектерінде  бұл  мәселе  жиі  кө-
терілді,  бірақ  ақын  ретінде  рухтық  деңгейде 
өзгеше  сарында жырлап ой салған М.Дулатов 
болды. Жоғарыда атап өткендей Ә.Бөкейханов 
қазақ  тілінің  болашағын  осы  ақынның  есімі-
мен байланыстырды. М.Дулатұлы қазақ тілінің 
болашағы  үшін  сөзден  іске  көшу  қажет,  қол-
данудағы  кемшіліктерді  атап  өтеді: «дыбыс 
жүйесі жағынан болатын кемшілік, сөз жүйесі 
жағынан  болатын  кемшілік,  қазақша  жалғау, 
жұрнақтарды  елемегеннен  болатын  кемшілік, 
сөйлем  жүйесі  жағынан  болатын  кемшілік».  
 
Қолданыстағы  татар  тілінің  ықпалында  атап  
өтеді.  Қазақ  халқының  рухани  мәдениеті  қай-
нар көзі – бұл тіл. Тіл мәселесі арқылы рухани 
ояну,  өзіндік  ұлттық  құндылықтарды  сақтап 
қалу  жолындағы  күрес  ретінде - тіл мәселесін 
қабылдады.  Бұл  тақырыпты  үнемі  баспа  бет-
терінде талқылап, ойларын бөлісті. 
 Ғасырға созылған Ресейдің рухани отарлау 
сасяатына  қарсы  тұру,  оны  ашық  сынға  алу 
қазақ зиялыларының басты міндетіне айналды. 
Ресей  тарапынан  үлгілі  мәдениетті  таратушы 
миссиясы әшкереленді. Білім саласындағы жүйе-
нің    біржақтылығы,  ұлттық  құндылықты  өші-
руге  әрекеттерінің  нәтижелерін  туралы  ойла-
рын ортаға салды. Өз заманына сай білім алған 
қазақ  зиялылары  қазақтың  рухани  адасуынан 
жол  іздеді.  Ол  жолды  қазақтың  ақындарының 
сөз саптауы мен жазуының кең тарату арқылы 
шешеміз десе, М.Дулатов қазақтың фольклоры 
арқылы  дәріптеуді  ұсынды.  Ауыз  әдебиетінің 
сөз  байлығы  мен  ой  кеңістігіндегі  құндылық-
тардың  қазақ  үшін  маңызын,  шығыс  әдебие-
тіндегі  мұсылмандықтың  қағидаларының  мә-
нін ашып берді. Ахмет Байтұрсыновтың қазақ 
тілін маман ретінде қолданыста болуын, оның 
тазалығын, шұбарланбауы тиістігіне тоқталған 
болатын. 
 «
Қазақ»
 
  беттеріндегі   еңбектерінде 
А. Байтұрсынов
 балаларды мектептер мен медре-
селерде  оқытудың  маңыздылығын  атап  көр-
сетті.  Ол  өзінің  қазақ  және  орыс  мектептерін-
дегі  оқыту  мәселелерін  туралы  ой-пікірлерін 
баяндай  келіп,  балаларды  міндетгі  түрде  екі 
жыл  қазақ  тілінде  оқытуды  талап  етеді, «бас-
тауыш  мектептер  миссионерлік  саясаттан  тыс 
болуға  тиіс,  яғни  әрбір  халықтың  өз  тіліне, 
жазуына және дініне құқығы болуға тиіс» деп 
санайды. ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыла-
рының  басым  бөлігі  тілді  сақтап  қалудағы 
басты  іс – білімді  жастардың  болуында  деп 
пайымдады.  Қазақ  зиялыларының  өкілдері 
патша  өкіметін  дала  өңірінде  білім  беру  ісін 
неғұрлым  жедел  жүргізгісі  келмегендігі  үшін 
сынады,  ал  өздері  отандық  ғылымды  қалып-
тастырудың алғышарттарын жасауға ұмтылды. 
Қазақ зиялылары ғылыми мақалалар, сөйлеген 
сөздері  арқылы  өркениетті  елдердегі  ғылым 
жетістіктерін  насихаттауға,  оның  қажеттігін, 
қоғамды  түбірінен  өзгерте  алатын  құдіретті 
күшін  дәлелдеуге  ұмтылды.  Олардың  күш-
жігері ізсіз қалмағанын атап өткен жөн.  
Ұлттық  руханият  бұл – тіл.  Қазақтың  ру-
хани  құндылығын  сақтап  қалуға  күш-жігерін 
аямай  жұмасаған,  жеке  мүддесінен  ұлт  мүд-
десін  жоғары  қойған  ХХ  ғасыр  басындағы 
қазақ зиялыларының қалдырған мұрасы өнеге.  
 
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының рухани өзгерістер мәселесі жөнінде 

166 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
Қазіргі  күнде  қазақ  тілінің  дамуына,  қолда- 
нылуна  отарлық  саясаттың  кедергісі  жоқ,  бі-
рақ  еркін  кеңістіктегі  қазақ  тілі  болашақ  ұр-
паққа  қандай  деңгейде  жетеді  деген  сұрақ  бә-
рімізді  толғандарады.  Ол  әрине  қазіргі  зия-
лыларадың  мүддесімен  тікелей  байланысты. 
Ұлттық діліміз мен тіліміздің сақталуы бүгінгі 
ұлттық идеямен ұштасуы шарт. 
 
 

1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал