Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871


При  оценке  музейной  аудитории  выде-



жүктеу 5.03 Kb.
Pdf просмотр
бет22/26
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26

При  оценке  музейной  аудитории  выде-
ляются следующие ее характеристики: 
• аудитория неоднородна (представлены все 
возрастные и социальные категории); 
• аудитория динамична и активна в выборе 
определенных тем (люди проявляют интерес к 
истории и культуре Казахстана); 
•  аудитория  хорошо  ориентируется  в  музее 
(наличие указателей, информационных  щитов); 
• аудитория образованна; 
• аудитория разделяет ценности музея. 
В  большинстве  случаев  люди  приходят  в 
музеи, чтобы: 
- получить информацию об истории и куль-
туре Казахстана;  
- посещение музея включено в культурную 
программу  компании, организации; 
желание приятно провести время и отдох-
нуть в тиши музея; 
- увидеть интересующую их коллекцию или 
выставку; 
- познакомиться с музеем, потому что они – 
туристы. 
Люди не приходят в музей, потому что: 
-  не  знают,  что  происходит  в  музеях  (не 
информированы); 
- не разбираются в истории и искусстве; 
-  деловые  люди  считают,  что  они  очень 
заняты, нет свободного времени; 
-  молодые  люди  чувствуют  себя  необра-
зованными и стесняются этого. 
 Одна  из  задач  образовательных  и  марке-
тинговых служб музея  - это создать все необ-
ходимые  условия,  для  того,  чтобы  посетители 
чувствовали себя в музее уверенно и спокойно, 
владели  информацией,  развивающей  их  пред-
убеждения.  
  Таким  образом,  путем  измерений  анализа, 
который музейные менеджеры делают на про-
тяжении  многих  лет,  зафиксированы  и  опи-
саны  устойчивые  колебания  в  посещаемости 
Центрального  государственного  музея  РК  (до 
130  тысяч  человек    в  год,  от 60-75 тысяч  че-
ловек  за  полугодие,  до 33 000 человек  еже-
квартально).  Статистический  анализ  посещае-
мости  ЦГМ  РК  за 2012-2013 гг.  дошколь-
никами, учащимися, студентами, туристическими 
группами  из  числа  школьников  и  студентов 
представлен  ниже  в  таблице.  Количественные 
показатели  посещаемости  (первое  полуго-
дие 2012/2013 гг.)   
 
1. Количество учебных заведений: 
 
Перечень учебных заведений 2013 
г. 2012 
г. 
шк. общеобразовательные 34 
27 
о
бразовательные центры 10 

детские сады 16 

ш
колы загородные 17 
13 
т
уристические группы
 
21 11 
 
2. Количество посещений музея этими учебными заведениями  
возросло практически на 100   600 (2013 г.) – 501(2012 г.) 
 
Перечень учебных заведений 2013 
г. 2012 
г. 
Шк. общеобразовательные 59 
48 
Школы частные 29 
15 
Экскурсионные  группы,  сформированные  в 
музее 
(школьники,  студенты,  семейное  посе-
щение)
 
234 32 
Детские сады 17 

Туристические группы
 
41 16 
 
 
 
 
 
Анализ посещаемости музея как критерий оценки его деятельности 

142 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
3. Количество учащихся (студентов и школьников) посетивших музей возросло  
на 2426 человек: с 11694 (2012г.) до 14120 (2013г.) 
 
Перечень учебных заведений 2013г. 2012г. 
Шк. специализированные 133 
115 
Школы-интернаты 277 
166 
Шк. общеобразовательные 1943 
1047 
Школы частные 978 
557 
Лицеи 316 
275 
Гимназии 2054 
1516 
Экскурсионные  группы,  сформированные  в  музее 
(школьники, студенты, семейное посеще-ние) 
1537 126 
Детские сады 546 
355 
Оздоровительные центры 95 
45 
Школы загородные 1288 
1088 
Туристические группы 755 
385 
 
4. Сравнительная таблица посещения музея учебными заведениями 2013 - 2012гг. 
 
 
№ 
п/п 
Перечень учебных заведений 
К-во уч-х 
завед. 
2013/2012 
К-во 
посещен
ий 
2013/2012 
К-во уча 
щихся 
2013/2012 
К-во 
экскурси
й 
2013/2012 
К-во 
лекций 
2013/2012 
1. 
ВУЗы 
26/30 72/122 969/1413  20/25 -/8 
2. 
Шк. специализированные 
2/5 5/5 133/115 4/4 -/- 
3. 
Школы-интернаты 
4/6 6/9 277/166 16/5 2/4 
4. 
Шк. общеобразовательные 
34/27 59/48 1943/1047 62/38 2/5 
5. 
Школы частные 
11/11 29/15 978/557  44/30 -/- 
6. 
Лицеи 
6/8 12/17 
316/275 10/11 
2/- 
7. 
Гимназии 
23/26 53/56 2054/1516 76/67 2/5 
8.  
Колледжи 
23/25 43/43 896/1054  20/30 -/7 
9. 
Образовательные центры 
10/6 13/15 732/976  23/34 -/2 
10. 
Д/дома, приюты 
2/1 2/1 35/48  1/2 -/- 
11. 
Экскурсионные  группы,  сформи-
рованные  в  музее  (школьники, 
студенты, семейное посещение) 
-/- 234/32 
1537/126 
132/39 
-/- 
12. 
Детские сады 
16/8 17/8 546/355  28/17 3/- 
13. 
Благотворительные фонды 
-/1 -/1 -/100  -/-  -/- 
14. 
Оздоровительные центры 
2/1 2/1 95/45  4/2 -/- 
15. 
Школы загородные 
17/13 37/43 1288/1088 37/55 -/- 
16. 
Пришкольные лагеря отдыха: 
34/41 38/54 1467/1968 46/50 -/- 
 
А)  городские  (шк.  общеобраз, 
частные,  лицеи,  гимназии,  озд. 
центр
        27/38        30/51 
       1205/1902        40/50 
        -/- 
Б) загородные 
          7/3 
          8/3 
    262/66 
           6/- 
         -/- 
17. 
Туристические группы 
21/11 41/16 755/385  14/10 -/- 
18. 
Воинские части 
6/12 7/15 456/460  13/19 5/2 
         ИТОГО: 
228/232 600/501 14120/11694 540/438 19/33 
 
Литература 
 
1  Колесникова И.А. О феномене музейной педагогики, СПб, 1998 
2  Музейная педагогика за рубежом: работа музеев с детской аудиторией. Составитель и редактор М.Ю.Юхневич М., 
1997 
3  Калугина Т. Из всех искусств для нас важнейшим является пиар.// Музей.№3, 2010. 
 
 
А.В.  Кущенко, Т.Б. Козуб 

143 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
4  Музейное дело России. - М., 2010.c.489 
5  Мусаханова  М.З.  Маркетинг  в  музее / Францышина  Е.И.  Маркетинговая  политика  в  музее.  С.52-54 // Худо-
жественный музей и его роль в контексте современной культуры. Сб.док. – Алматы, 2003. – 100 с. 
6  Формирование привлекательного имиджа музея. Музей и СМИ//Музей. №4, 2005. 
 
References 
 
1  Kolesnikova I.A. O fenomene museinoi pedagogiki // SPb, 1998  
2  Museinay pedagogika za rubezhom: rabota museev s detskoi auditoriei. Sostavitel i redaktor V.U. Yuxnevich. – M., 1997 
3  Kalugina T. Iz vsex iskusstv dlay nas vazhneischim yavlayetsay piar // Musei. №3, 2010 
4  Museinoe delo Rossii. – M., 2010 
5  Mysahanova M.Z. Marketing v muse / Franzishina E.I. Marketingovaya politika v musee. S. 52-54 // Hudozhestvenniy musei 
i ego rol v kontekste sovremennoi kultury. Sb. dok. – Almati, 2003. – 100s. 
6   Formirovanie privlekatelnogo imidzha musea. Musei i SMI // Musei. №4, 2005 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Анализ посещаемости музея как критерий оценки его деятельности 

144 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
 
 
 
 
ӘОЖ: 94(574.54):726 
 
Ш. Пазлиева  
 
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 2-курс магистранты,  
Алматы, Қазақстан Республикасы 
Е-mail: 
shattik_89_29@mail.ru
 
 
Қорқыт ата тарихи-мәдени кешенінің танымдық-тәлімдік  
маңызды мәселелері 
 
Мақалада  Қызылорда  облысы  Қармақшы  ауданында  орналасқан  Қорқыт  ата  мемориалдық  комплексі 
қарастырылады. Бұл қасиетті орын күллі түрік халықтарының бас қосатын орны бола отырып,  барлығына 
ортақ Қорқыттың тұлғасын тануға септігін тигізеді. 
«Қорқыт  ата  кітабы»  оғыз  тайпаларының  өмірін,  тіршілігін  бейнелей  отырып,  түрік  заманынан  қалған 
түрік халықтарының ортақ жазба ескерткіші және ауыз әдебиетінің бай қазынасы. «Оғызнаме» және «Қор-
қыт  ата  кітабы» – иісі  түрік  халықтарына  ортақ  және  басты  Қорқыт  заманынан  ақпар  беретін  бірден-бір 
дерек.  Кітаптардың  өн  бойы  және  ел  аузында  жүрген  Қорқыттың  айтып  кеткен  даналық  сөздері  халықты 
елін-жерін  сүюге,  адамгершілікке,  отанды  қорғауға,  әділдікке,  халықтар  достығын,  ынтымағын  сақтауға, 
халықты  сан ғасырлық ата-баба жолын ұстауға баулиды.   
Кешен Қорқыт заманынан ақпар беретін түпнұсқалық емес заттардан құралады және мақала бары-сында 
музей жұмысымен, құрамы таныстырылған. 
Бүгінгі  күннің  мақсаты – Қорқыт  мұраларын  зерттеу  арқылы  түрік  халықтарының  басын  қоса  отырып, 
интеграцияға  жол  салып,  Қорқыт  мемориалдық  комплексін  жергілікті  жердегі  мықты  туристік  нысанға 
айналдыру  болып  отыр.  Қорқыт  мұраларын зерттеу  арқылы  тарихи  ескерткіштің  құндылығын  арттырамыз. 
Қорқыт тұлғасы қазақпен түрік халықтары үшін аса киелі, қасиетті және өз мағынасын жоғалтпайды, кезінде 
Бартольдтың «Қорқытты сыйлаудың Сыр бойында мың жылдық тарихы» бар деуі тегін емес.  
1980 жылы Қорқытқа ескерткіш орнатылды, 2000 жылы шағын музей ашылды.  
Оғыз  заманында  Қорқыт  ханның  кеңесшісі  болған, 200-300 жылдай  өмір  сүрген.  Дәл  қазіргі  біздің 
мақсатымыз  Қорқыт  ата  мемориалдық  кешенінде  және  музейінде  реставрация,  концервация  жұмыстарын 
жүргізу,  музейді  үлкейту,  қор  санын  арттыру,  басқа  да  өзіне  ұқсас  типтегі  музейлермен,  тарихи-мәдени 
қорық  кешендерімен  байланысқа  түсе  отырып,  кешеннің  қызметін  жандандыру.  Мемориалдық  комплекс 
арқылы Қорқыттың нақты Қармақшы жұртында дүниеден өткенін, оғыздармен қыпшақтардың  бүгінгі қазақ 
ру-тайпаларымен байланысын айшықтай түсеміз.    
Түйін сөздер: Қорқыт, ұзан, бейіт, жырау, шайыр, уәзір,  жер кіндігі.   
        
Пазлиева Шаттык 
Историко-культурный  комплекс Коркыт ата: воспитательно-познавательные аспекты 
 
В этой статье рассматривается мемориальный комплекс Қорқыт ата, его воспитательные и познаватель-
ные  функции  в  обществе.  Комплекс  расположен  на  территории  Кызылординской  области  в  местности  
Кармакшы.  Этот  священный  комплекс  объединяет  множество  тюрских  народов  в  лице  легендарного  Кор-
кыта.      
Главной ценностью этого комплекса является  «Книга Коркыта». Эта книга описывает огузо-кыпчакские 
племена  и  является  одним  из  главных  письменных  источников  того  периода.  Также  нужно  сказать  и  об 
«Огуз наме» и «дэдэ Коркут» – письменных памятниках устной литературы тюркских племен. Эти книги и 
устные  источники  воспитывают  в  нас  патриотизм,  человечность,  любовь,  справедливость,  призывает  к  
единству народа и сохранности наших традиций и обычаев. 
Следует отметить деятельность сотрудников музея, благодаря которым мы узнаем о жизнедеятельности 
Коркыта.  Сотрудники  комплекса  пропагандируют  бесценное  наследие  Коркыта  по  музыке,  географии, 
истории, философии, шаманизму, политологии и воспитанию. 
На  сегодняший  день  основной  целью  является    развитие  туризма  и  объединение  тюрских  народов  для 
исследования  наследия  Коркыта,  что  будет  достижением  тюркского  народа.  Важно  выявить  исторические 
цели и освежить деятельность исторического памятника, исследуя наследие Коркыта. Коркыт для казахов и 
тюркских  народов  является  священной  личностью,  поэтому  его  наследие  имеет  огромное  влияние  в 
интеграционном процессе. 
В 1980 году  был  сооружен    памятник  Коркыту,  а  в 2000 году  открыт  музей,  посвященный  Коркыту, 
который  был  советником  при    Огуз  хане  и  прожил  около 200-300 лет.  Для  перспективного  развития 
комплекса требуются реставрация, консервация в  музее, пополнение музейного фонда и налаживание связей 
для  сотрудничества  с  другими    музеями.  С  улучшением  деятельности  музея  мы  сможем  представить  его  
 
Ш. Пазлиева  

145 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
всему  миру  на  высоком  уровне  как  источник  истории  местечка  Кармакшы,  показать  отношение  и  связь 
племенных объединений, вместе с этим показать личность Коркыта в истории Казахстана.  
Ключевые слова: Коркыт, узан, мавзолей, жирау, шайр, визирь, центр земли.  
 
Pazlyeva Shattyq 
Historical cultural complex Korkyt ata: cognitive education aspekts 
 
This article discusses the memorial Korkyt ata, which is located in the Kyzyl-Orda region of  Karmakshy. This 
sacred complex consists many of the Turkic people in face of a living legend - Korkyt ata. 
The book «Korkyt»   describes Oguz- Kipchak tribes and is one of the leading written monument. «Oguzname» 
and «Dede Korkut» - written monument of the oral literature of Turkic tribes. Also  the book and oral sources bring 
about patriotism , integration , humanity, love and protect the homeland, justice, unity and security of the people of 
the traditions and customs of his nation. 
The article highlights the life and work of Korkyt in this complex and in the works of the museum staff . It 
contains materials of music, geography, history, philosophy, shamanism , political science and education, and the 
priceless heritage Korkyt. . 
Today is the main purpose of "creating tourism and it is time to set the meeting of the Turkic peoples, research  
Korkyt heritage by examining the overall achievement of  Turkic people, we have a contribution to integration. It is 
important to identify the historical purpose of the activity and refresh the historical monument heritage research 
Korkyt. 
      Korkyt for Kazakhs and the Turkic people is a sacred person, so his legacy has a huge impact in the integration 
process.  
In 1980, a monument was built Korkyt, and in 2000 opened a museum dedicated to the memory of Korkyt. 
      Korkyt was an adviser to the Oguz khan and lived about 200-300 years.   our future purpose  is the restoration, 
preservation of the memorial museum in the complex, to augment and supplement the exposition of the museum, and 
the collection of the fund and to have communication portals to other museums and protected areas .   
With the increase of the museum we will be able to show it at the state , national level worldwide. 
The memorial complex and museum Korkyt identify the source of worldwide local history Karmakshy towns, show 
the relationship and communication tribal associations , together with this show in the history of Kazakhstan Korkyt 
person and his burial. 
     Key words: Korkyt, uzan, jirau, shair, uazir,  center  of  land, mauseleum.  
______________________________ 
           
Сыр бойындағы Қорқыт атадан қалған асыл 
мұралар  тізбектерімен  әлемдік  түркі  халықта-
рының  ортақ  ойшылы  ретінде  рухани  Қорқыт 
атаның  болмысын  көрсететін  және  бейіті  бар 
жерде  бабамыздың  қазынасын  дәріптеуші, 
сақтаушы орын Қорқыт ата мемориальдық ке-
шені  жұмыс  жасап  отыр.  Қазақ  тарихымен 
түркі,  әлемдік  музыка  тарихында,  философия-
да, теологиядағы, орта ғасырлық оғыз-қыпшақ 
дәуірінен сыр шертетін Жанкент секілді архео-
логиялық қаламен, Оғыз ханмен   есімі  байла-
нысты Қорқыт есімі тарихимыздың алтын дің-
гегі.  
Президентіміз  Н.Ә.Назарбаевтың  Қорқыт 
баба жөніндегі бірер сөзін келтірсек: «Түбі бір 
түркі халықтарының ортақ ойшылы саналатын 
атақты ақын, дәулескер күйші, философиялық 
мазмұны аса терең аңыздардың кейіпкері Қор-
қыт  бабамыз  баршамыздың  рухани  болмысы-
мыздың  алтын  арқауы  болып  табылады.  Қор-
қыт  бабамыз  қалдырған  гуманистік  ниеттегі 
дидактикалық  мұралардың    маңызы  ерекше. 
Өйткен осыдан он ғасыр бұрынғы  айтып кет-
кен  қағидалары  қоғамыздың  бүгінгі  тыныс-
тіршілігіне де жақсы үйлесім тауып отыр» деп 
атап  көрсеткен  сөздерінің  өзі  Қорқыт  ата 
бейнесінің ерекшелігін ашып көрсетті [1, -3б].  
  
 
Қорқыт – түркі  халықтарына  ортақ  ұлы 
ойшылы,  жырау,  қобызшы,  ұзан,  ақылшы,  ке-
лер болашақты болжайтын көріпкел, аузы киелі 
батагой, философ-гуманист артында әдеби музы-
калық  мұрасы  қалған  тарихи  тұлға  ретінде  бел-
гілі. Қорқыт Атаның өмір сүрген кезеңі туралы 
әртүрлі  болжамдар  қалыптасқанымен  зерттеу-
лердің  көпшілігі  Қорқыт  Ата  Сырдария  бойын-
да өмір сүрген оғыз-қыпшақ тайпалық бірлес-
тігінде  Х  ғасырдың  басында  дүниеге  келген 
деген  тұжырымды  алға  тартады.  Оның  өмірде 
болғанына өмір сүрген ортасы Сыр бойындағы 
ел  аузында  сақталынған  бейіті  және  оның 
құдыретті күйінің дыбысынав асыққан қырдан 
келген  «қырық  қыздың  бейіті»  дәлел  бола 
алады, мұнымен қоса, Қорқыт атаны түркі ха-
лықтары  ортақ  «даде»  ретінде  әсіресе,  бақсы-
лар  арасында  пір  тұтушылар  көптеп  кездесу-
мен, Түркияда Қорқыт өмір сүрген жерлерінің 
кездесуі  басты  айғақтар  болып  отыр.  Ата  жа-
ғынан  Қорқыт  оғыз  тайпасының  Қай  (Қайыс-
пас) дейтін аталығынанан тараса, анасы жағы-
нан  қалың  қыпшақ  болып  келеді.  Әкесі    Қара 
қожа  деген  кісі  дәйім  оғыз  жұртына  атақты 
болған  кісі,  ақсақалдар  Қара  Қожаны  елдегі 
Қаратамырлар және қожаларға байланысы бар 
деген жорамалды айтады.   
 
 
Қорқыт ата тарихи-мәдени кешенінің танымдық-тәлімдік маңызды мәселелері 

146 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
Рашид  әд-Дин  «Жамиғ  ат-Тауарих»  атты 
тарихи  шежіресінде  Қорқыт  Атаны  «қайы» 
тайпасынан шыққан десе, Әбілғазының «Түрік 
шежіресінде»  оның  тегі  «баят»  екендігі,  оғыз-
дардың  елбегі  болып, 95 жасқа  келіп  қайтыс 
болғандығы  айтылады.  Шығыс  деректері  эпи-
калық традиция бойынша, Қорқыт ата 295 жыл 
жасаған  десе,  қазіргілер  Мұхаммед  (с.ғ.с) 7 
ғасырда  замандасы  болған  деп  Қорқыт  атаны 
ұзақ  жасағандағы  жөнінде  әртүрлі  деректерде 
кездесіп отырады [2,-6].  
Сыр  жағасына  жақын  жерде  зираты  бол-
ғанын Сыр  бойында дүниеге  келіп,  өмір  сүр-
гендігін  нақтылаған  Ә.Диваев  Қорқыттың  
бейіті 1894-1896 жылдары  суретке  түсірілген  
десе, Ә.Марғұлан оның алғаш фотоға  түсірілуі 
1862 жылы еді деп  жазады. Кезінде  академик   
айтып  кеткен  бұл  суреттің  «Түркістан»  аль-
бомындағы  1862  жылы    түсірілген    фотокө-
шірмесі бүгінде Қызылорда облыстық тарихи-
өлкетану  мұражайының  архивінде  сақтаулы.  
Аталмыш суретпен қатар А.Арзамасовтың  екі  
фотосы  мен  И.А.  Кастаньенің  салдырған    су-
реті  бар.
   
 
  Қорқыт Ата туралы аңыз әңгімелердің бірі 
оның  туылуына  байланысты  анасы  Қорқытты 
құрсағында  үш  жыл  бойы  көтеріп  жүріпті   
және үш жылда бір рет толғақ қысып отырады 
екен.  Қорқыт  дүниеге  келгенде  жер  мен  көкті 
үш күн  үш түн қара түнек басып, нөсер жауып 
алай-түлей  болып,  халық  қатты  қорқыпты-
мыс.  Содан  дүниеге  келген  баланың  атын 
«Қорқыт»  деп  қойыпты.  Бір  күні  Қорқыт  түс 
көріпті, түсінде оған қобыз жасауды үйретіпті 
«алты  жасар  нар  атанның  жілігіндей  болсын, 
шанағы қара бақырдай болсын, көні арунаның 
терісінен болсын, ортекенің мүйізінен болсын, 
ішегі бесті айғырдың құйрығынан» болсын деп 
аян беріпті.  
 Оғыз  заманында  туылып,  Жанкент  қала-
сында  бес  хандыққа  уәзір  болғандығы,  сол 
заманда  қыздардың  да  билікке  араласқаны 
және  қаланы  жыландар  басып  жоқ  қылып  жі-
бергендігі  жайлы  бала  кезден  көне  көз  қарт-
тардан  естіп  отыратынбыз.  Қорқыттың  оғыз 
дәуірімен  және  Оғыз  ханмен  замандас  ету  кі-
таптарда дәлел болады. Оғыздар туралы «Оғыз-
наме»,  Махмуд  Қашқари,  Жалаиридің  еңбек-
терінде жазылады.  
«Оғыз  батырлық  эпосы»  бірнеше  тілдерде 
жарық  көрген.  Кітап  қазақ  және  түркі  халық-
тарының  тарихында  оғыз  тайпасының,  Оғыз 
ханның  болғандығымен  Қорқыт  атаның  сол 
елде  ақылгөй,  данышпан,  білімпаз  болып,  ха-
лыққа ақыл айтып, тоқтам айтуға, бітім жасау- 
 
ға,  дауды  шешуге  көмектесе  отырып,  батагөй 
берген  батасынынң  қабыл  болатындығымен 
халық  ішінде  ерекше  ілтипатқа  ие  болғанды-
ғына  көз  жеткізуге  мүмкіндік  береді.  Корог-
лының «Оғыз батырлық эпосында» әдебиеттің 
тарихи, филологиялық жағына назар аударған. 
Ол  Москва,  Ленинград,  Баку,  Ашхабад,  Ду-
шанбе  кітапханаларында  сақталған  нұсқалары 
пайдаланылған. 1961 жылы  Түркияға  барып, 
Стамбул  мен  Измерде  болып  деректер  жинап, 
соның негізін де құнды еңбек құрастырған [3].   
Қорқыттың  соңынан  қалған  басты  дерек 
«Китаб-и  дедем  Коркут  аля  лисан-и  таифа-
огузан»  кітабының  Дрезденнен  (он  екі  жыр) 
және  Ватиканнан  араб  қарпімен  жазылған  екі 
нұсқасы  табылған.  Кітап  аңыздан  аңызға  же-
тіп, оғыздардың әзірбайжандарға, Кіші Азияға 
көшуімен  қатар  неше  түрлі  нұсқалары  пайда 
болған. Онда қағанат дәуіріндегі тәрбиелік ой-
лар, батырлардың ерліктері, ата-анаға қамқор-
лық, әйел ананы сыйлау, әдептілікпен адмгер-
шілік,  ақыл-өсиет,  мақал-мәтел,  нақыл,  ше-
шендік сөздерге толы ру батырлары, тайпа кө-
семдерінің  үлгі  өнегелері,  салт-дәстүр,  этно-
графиялық,  ру-тайпаға  қатысты  шежірелік  де-
ректер,  наным-сенімдер,  тарихи  оқиғалар  тіз-
бегі  келтірілген  және  әрбір  тарауда  «Қорқыт 
айтыпты»  деп  басталады.  Дерек  неміс,  орыс, 
италян,  түрік,  әзірбайжан  тілдеріне  аудары-
лып,  әлемдік  құныдылығын  жоғарлатты  және 
қазақ тіліне алғаш аударып жеткезген Әуелбек 
Қоңыратбаев болды [4].   
Қорқыт туралы бірден бір дерек көзі жазба 
деректе  былай  делінеді: «Қорқыт  ата  дейтін 
білікті сәуегей адам болыпты. Тәңір зердесіне 
салған соң барлық болжамдары қатесіз болған. 
Оғыз тайпаларында Қорқыт ата ең қиын мәсе-
лерді  шешкен.  Қандай  бір  қиын  іс  болмасын, 
Қорқыттың кеңесін алмай   ел ешбір жұмысқа  
қол ұрмаған. Ел оның барлық өсиетін бұлжыт-
пай  орындаған».  Қорқыт  ел  ішіндегі  саяси 
әлеуметтік  сұрақтарды  шеше  отырып,  жөн 
жоралғыны,  салт-дәстүрді  реттеуші  батагөй 
дана,  халықты  сыртқы  жаудан,  ішкідаудан 
аман алып қалу үшін бітім айтқан, дүйім жұрт-
тың  көш-қонын,  мекен-тұрағын,  ел  таңбасын, 
ұран-ұжымын  белгілеп  отыратын  білгір  [5,-
128]. 
Зерттеушілер  өлімнен  қашқан  Қорқыт  Ата 
философиясын  әйгілі  шумер  эпосы  «Гильга-
меш  туралы  жырдағы»  Гильгамеш  әрекетімен 
салыстырады. М. Әуезов Қорқыт аңызын адам-
затқа  от  ұрлап  әкеліп  сыйлаған  Прометей  ту-
ралы  грек  аңызымен  теңестіреді.  Қорқыт  ту-
ралы  іргелі  зерттеулер  «Қорқыт  ата  кітабы- 
 
Ш. Пазлиева  

147 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
нан»  басталады.  В.В.  Бартольд,  И.В.Аничков, 
А.А.Диваев,  А.А.  Мейер,  В.В.  Вельяминов-
Зернов,  А.Н.Самойлович,,  К.А.Иностранцев, 
П.С. Спиридонов, А.Г.Туманский, В.Калллаур, 
И.А.Кастанье  А.Ю.Якубовский,  В.М.Жирмун-
ский,  Х.Г.Короглы  сияқты  ғалымдар  зерттеу-
де үлес қосқан [6]. 
Қорқыт  Ата  жырларының  философиялық 
мән-мағынасының  алтын  діңгегі - әлемді,  та-
биғат  заңдарын  көркемдік  таным  тұлғасынан  
игеру. Оның өмір сүйгіштік дүниетанымы күн-
делікті  күйкі  тірліктің  шеңберінен  шыға  білу 
және адамзат үшін әрбір тіршілік сәтінің құн-
ды екенін ескерту, қайталанбас уақытты қадір-
леуге шақыру, сол арқылы өмірді мәңгілік ету 
идеясы  Қорқыт  философиясының  іргетасын 
құрайды.  
Жосалы  кентінен 18 км  жерде,  Қорқыт 
станциясының  түбінде  Қорқыт  атаға  арналған 
монументтік  ескерткіш 1980 жылы  аудандық  
партия  комитетінің  бірінші  хатшысы    Елеу 
Көшербаевтың бастамасымен бой көтерген еді. 
Ескерткіш авторлары – Б.Ыбыраев, С.Исатаев, 
ескерткіш-  темір  бетоннан  жасалған  биіктігі 8 
м, 4 тік стеладан тұрады. Әрбір стела әр тарап-
қа қаратып тұрғызылған құлыптастарға ұқсай-
ды.  Жоғары  жағы  кеңейе  келіп,  шөміш  піші-
нінде  түйісетін  де  меңзейді.  Түйісер  түбіндегі 
орталық  тесігінде 40 металл  түтік  бар.  Олар 
жел  соққан  кезде  қобыз  сарынымен  үндес 
дыбыс  шығарады.  Қорқыт  Ата  ескерткішінің 
ішкі жағы мәңгілік өмір сырын іздеген Қорқыт 
атаның  киелі  желмаясының  шартарапқа  жол 
тартқан  ізін  ишаралайтын  «Түйе  табан»  өрне-
гімен  безендірілген, «түйе табан» сегіз бөлік-
тен  құралған,  бұл  да  бір  міңгілік  өмірді  нұс-
қайтындай.  Әрбір  стеланың  үшкілдене  біткен 
төбесі күмбезге ұқсатылып, ерекше сәулеткер-
лік композициялық шешім тапқан. 1997 жылы 
ескерткішті  қалпына  келтіру,  жөндеу  жұмыс-
тары  жүргізілді.  Амфитеатр,  қонақ  үйі,  т.б. 
нысандардан  тұратын  тұтас  архитектуралық 
ансамбль  жасалып,  мемориалдық  кешенге  ай-
налды. 2000 жылы  кешен  жанынан  мұражай 
ашылды.  Оның  қорындағы 700-ге  жуық  экс-
понат  сақталған.  Қорқыт  Ата  өмір  сүрген 
дәуірдің  тарихы  мен  мәдениеті  жайлы  мәлі-
меттер  береді.  Мемориальдық  музей - шағын 
ілеспелі  екі  экспозициялық  залдан  құралғаны-
мен,  Қорқыт  заманымен,  жергілікті  өлкетану 
тарихына  қатысты  шертер  сыры  мол.  Мемо-
риальдық  музей  дегеніміз-қоғам  мен  мемле-
кеттің  қайраткерлері  яғни,  ғылым,  мәдениет, 
өнер  тағы  басқа  саласындағы  біртуар  азамат-
тарға арналған музей түрі. Ол арнайы сол қай- 
 
раткерлер өмір сүрген үйде немесе өмір сүрген 
ортасында орналасады [7].  Қорқыт мұражайы 
Қорқыт  дүниеден  өткен  жерінде  орналасқан. 
Кете  жұрты  Қорқыт  сырларын,  аңыздарын 
жылдар  сақтай  бермек,  музейі  тұлға  кейпін 
дәріптей бермек.  
 Музейдің экспозициясы Сыр бойын мекен-
деген  ежелгі  ру  тайпалардың  қазіргі  анықта-
лып отырған археологиялық орындарының су-
реттерін  қамтиды  атап  айтқанда,  Бұланды, 
Шырық Рабад, Асаралар мұнан басқа Жанкент 
қаласынан  табылған  археологиялық  зерттеу-
ден  табылған  қыш  құмыралар,  Жанкент  қала-
сынының  панограммасы,  оғыздардың  саяси 
картасы, Ақсақ қыз, Баршынқыз, Еламан, Қал-
қай  ишан,  Марал  ишан,  Қармақшы  ата  бейіт-
терінің  суреттері, «1946-2000 жылдар  аралы-
ғындағы Арал өңірінң археологиялық  зерттеу 
кезеңдерінің картасы», ортақ түрік ойшылдары 
Әбу  Насыр  әл-Фараби,  Махмуд  Қашқари, 
Қадырғали  Жалаири,  Қожа  Ахмет  Яссауи, 
Дулати суреттері, Махмуд Қашқаридің «Түрік 
тайпаларының картасы», «Алла, Алла демейін-
ше  іс  түзілмес» атты  қанатты  сөз, Қорқыт ата 
кітабының екі нұсқасы, домбыра асатаяқ, сыр-
най, жетіген, тоқылдақ, Дүр Оңғардың домбы-
расы,  Н.Шәменұлының,  М.Қошаевтың,  Т.Бұ-
заубақова қобыздарымен қоса, шаң қобыз, қыл 
қобыз, айналы  қобыз, «ұшардың  ұлуы», «әуп-
пай», «тарғыл тана» күйлерінің ноталары және 
этнографиялық  жәдігерлермен бірге жергілік-
ті шайырлардың еңбектері қойылған.  
Музей тұрғызуға Әуелбек Қоңыратбев ақыл 
кеңес  беріп  отырған,  сол  кезде  дінге  қазақи 
әулиелік  бақсылыққа  деген  теріс  көзқараста-
ғылар  Қазақстан  Компартиясының  Орталық 
Комитетінің  Мәдениет  бөліміне  шағым  түсір-
ді. Кейін ол халық қаражатына Байқоңырдағы 
әскерилердің  көмегімен  салынып  жатқан  есті-
ген  соң  басылған  болатын,  бұдан  қоймай  бұл 
хабар  Қонаевқа  жеткен,  ол  кісі  «ескерткіш 
Москва  Пекин  жолына  салынып  жатыр,  ес-
керткіш мәдени құндылық ретінде ған қызмет 
атқаратын  болады»  дегн  сөздерінен  соң  ша-
ғымдарға тоқтау болған.   
Ескерткіш кешен дүние жүзінің түкпір-түк-
пірінен  келетін  мұсылман  қауымының  зия- 
рат  ететін  орны.  Музей  ашылмас  бұрын  мә-
дени  тарихи  ескерткіш  ретінде  «Қорқыт  ата 
мемориальдық  кешені»  жұмыс  жасап  келеді. 
ЮНЕСКО-нің бірлесітігі  шеңберінде 1999 жылы 
«Қорқыт  ата  кітабының - 1300 жылдығына» 
дүние  жүзілік  деңгейде  атап  өту  барысында 
Елбасының  тапсырысымен  ескерткіш  маңына 
шағын  мәдени  нысандар  салынды.  Кешен  жо- 
 
Қорқыт ата тарихи-мәдени кешенінің танымдық-тәлімдік маңызды мәселелері 

148 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
ғарыдан  қарағанда  қобызға  ұқсайды,  онда 
Қорқыттың бейіті табылған жалғыз дерек көзі 
болып  саналатын  қошқар  мүсінінің  үлкен  мү-
сіні, қылует, амфитеатр, музейден құралады.   
Қорқыт  дүниеден  өткеннен  кейін  таралған  
тағы  бір  аңыз  ХХ  ғасырдың  басында, әулие-
нің  қабірін  жанамалап  өтетін  қазіргі  Орын-
бор-Ташкент  темір  жолының  іске  қосылуы-
на  байланысты  айтылады. Бұл  кезеңде  Сыр-
дарияның  жарқабағы  құлай-құлай  Қорқыттың  
бейітін құлата  бастаған.  Шойын  жолдың құ-
рылысы  біткеннен  кейін,  Қорқыт  бейітіне  жа-
қын салған  рельстер өзінен-өзі майыса берген 
көрінеді.  Осыны  сезген  теміржол  құрылыс-
шылары рельстерді  әулие  жатқан жерден алыс-
татып,  шығыс  беттегі  төбені  жарып  салыпты. 
Қорқыт -  қазақ  үшін  ең  алдымен  күй атасы,  
қобызда  күй  шалу  дәстүрін  алғаш  орнықты-
рушы.  Түркі  халықтарының  ішінде  Қорқыт  
күйлерін  сақтап, бүгінгі  күнге  жеткізе  алған  
бірден-бір халық- қазақ  ұлты.   Қазақ  музыка-
сында    Қорқыттан    қалған    мұраның  ең    таң-
даулылары  «Тәңір  күйі», «Қорқыт  күйі», 
«Қорқыт  сарыны», «Қорқыт    толғауы», «Қор-
қыттың елмен  қоштасуы», «Қоңыр», «Тарғыл  
тана», «Елім-ай,  халқым-ай», «Әуппай», «Баш-
пай», «Ұшардың    ұлуы», «Елмен    қоштасу», 
«Аққау» сияқты  күйлер. 
Ә.Марғұлан: «Қорқыт  пен  оның    замандас-
тарының  қабірі  әуел  баста  жарға  таяу   ор-
наласып, кейінгі   жасалған  солтүстік  беттегі  
белеске    қарай    жалғасқан.  Қорқыттың    күм-
безі    асты    төрт    бұрышты,  үсті    күйдірілген  
кірпіштен  қаланған.  Қазақ  аңыздары  бойын-
ша  Қорқыттың  күмбезімен  қатар,  оның   су  
жақ  іргесінде  Қорқыттың  қарындасының  күм-
безі болған» -  дей  келе - «Қорқыттың  өз күм-
безін    дарияның    тасқын  суы    ХІХ    ғасырдың  
соңына  қарай  бұза  бастайды.  Бірақ  күмбез-
дің  қабырғасы  өте  қалаың,  өзі   күйдірілген  
кірпіштен    өрілген    берік    тұрған.  Күмбездің  
су  жағы  1925  жылдан  бастап  опырыла  бас-
тайды.  1952  жылы    тұтасымен    қопарылып  
суға кетеді.  Бүгінде  оның  тек  арқа  жақ  қа-
бырғасы  қалған» - дейді. Ә.Марғұлан  «Қазақ  
аңыздарындағы    Қорқыттың    болмысы    және  
оның жүрген жерлері» атты зерттеуінде: «Қор-
қыт  қабір-күмбезін  ҮІІ-ҮІІІ  ғасырларға    жа-
татын  Торғай  бойындағы  Бақсы  мола,  Кең-
гір  бойындағы  Домбауыл  сияқты  исламнан  
бұрынғы  сәулет  өнерінің  үлгісімен    салынған, 
қабырғасы  мейілінше  қалың, 2 метрге  жуық,  
пошымы  киіз  үйге  ұқсайды.»  деп  тұжырым-
даған [8]. 
 
Қорқыт ұлы педагог, тәрбиеші, лұқпан. Өзін-
дік  тәжірибесіне,  жеке  өнегесіне,  білімі,  дана-
лығына сай ол түркілер үшін кеңес беруші жол 
сілтеуші,  ақыл  парасатқа  үйретуші  болған, 
дастанның бүкіл жыр бойында нағыз ұстаз үй-
ретуші, жаңа туылған сәбиелерге есім беруші, 
дәйім  жұртты  жақсылыққа  бейбітшілікке  ша-
қырады, отанды қорғауға ықпал етеді.  
Сырдария мен Арал жерінде дүниеге келген 
Қорқыт  ата  Кавказға,  Иранға,  араб  елдеріне 
таралып, «Қорқыттан»  «Боз ұғлан», «Көроғлы» 
жырлары  таралып  түркі  тілдес  халықтарныың 
ауыз әдебиетіне ықпалын жасаған, Қорқыт мұ-
раларын зерттеу арқылы түркі халықтарынынң 
мұрасын ортақ екендігін көрсетуге рухани ин-
терграцияға мұрындық ескерткіш.  
Қорқыт  атаның  жеке  өмірі,  тарихи  қосқан 
үлестері,  соңынан  қалған  аңыздары  туралы 
жан-жақты  мағлұматтарды  оның  өмір  сүрген 
ортасы Сыр бойындағы бейіті кешегі жиырма-
сыншы  ғасырдың  қырқыншы  жылдары  су 
шайып кетті деген жерден табуға болады. Бұл 
жерде  Қорқыттың  аңыздық  желісімен  сәйкес 
келетін  барлық  айғақтар  баршылық,  атап  айт-
қанда, бейіті су шайып кеткеннен  кейін, «қы-
рық  қыздың  моласы».  Қорқыт  бабаның  өмір 
сүрген  ортасы  ретінде  Түркияда  Баянөлге  ай-
мағында да айтылады.  
Кезінде  Елеу  Көшербаевтың  бастамасымен 
салынған кесене, мемориальдық музейі, қылу-
еті, бейітінен табылған қошқар мүсінннің кейінгі 
салынған  протипті  кесенесі  осының  барлығы-
ның өзіндік тарихтан шертер сыры бар қазына. 
Қазір  Қорқыт  ата  туралы  аңыз  әңгімелер,  қа-
сиеттілікпен көрегенділік, данышпандылық және 
рухани  болмыстың  жиынтығын  материалдық 
мәдениет ретіндепаш ететін  Қорқыт ата мемо-
риальдық  тарихи  қорық  кешенінің  қызметі 
уақыт  өте  сұранысқа  ие  болып,  жанданып  ке-
леді.  
Ел  аузында  Қорқыт  атаға  қатысты  қанша 
ғасыр  өтсе  әлі  қарттар  әңгімеге  қосып,  ақыл 
өсиетін айтып отырады, тіпті, темір жол стан-
циясы  маңында  намаз  оқыған  жері  бар  деп, 
«Қорқыттың  басына  барып  тілеген  тілегің 
қабыл  болады»  деген  түсініктер  әлі  бар.  Сон-
дай  қарияның  бірі  Тұрмағанбет  ауылындағы 
Мәдіров Зада айтуы бойынша: «Кезінде Коро-
левтер Қармақшы  жердің кіндігі екендігін біл-
ген, жерді симметриялы өлшегенде жер кіндігі 
осы  Қармақшыға  сәйкес  келген,  Байқоңырдан 
қарышқа зымыран ұшырауға сол жерді кезінде 
орыс  ғалымдарының  таңдауы  және  кезінде 
Қорқыттың  Жанкентте  туылып  Қармақшыға  
 
 
Ш. Пазлиева  

149 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
келіп  дүниеден  өтуінің  мәні  бар.  Оған  дәлел 
ретінде  біздің  әкелерімізде  айтып  отыратын  
«Жер кіндік» деген жер атауы бар. [9]  
Қармақшы  топырағынан  талай  әулие  әм-
белер шыққан Қорқыттан кейін олар осы Қор-
қыт  атаны  кие  тұтып,  ізін  жалғастырушы  ре-
тінде  таза,  адалдықты,  даналықты  мұрат  ет-
кендер,  исламнан  сусындағандар:  Тапал  ахун, 
Қалжун  ахун,  Сейтпенбет  әулие,  Марал  баба, 
Қармақшы  баба,  Мүсірәлі  Сопы,  Садық  ахун, 
Қасымқожа, Бәймен ахун, Қарақ жалы  (Қарақ 
«улие),  Шаймағанбет  баласы  Ыдырыс  сияқты 
пірлермен ахундармен қоса ән мен жыр тұнған 
кете  елінен  сөз  маржанын  ағытқанда  алдына 
жан  салмаған  біртуар  тума  талант,  жыраулар-
дың  Балқы Базар, Ешнияздың Жүсібі, Дүр Оң-
ғар, Тұрмағанбет Ізтілеуов, Тұрымбет Салқын-
байұлыларының шығуымен  қатар  шағын ғана  
бір Тұрмағанбет ауылынан 100-ден аса шайыр-
дың шығуы тегін емес.  
Қазіргі  таңда  ауданда  тарихи  өлкетану  мұ-
ражайы ашылады деп күтілуде және болашақ-
та  Қорқыт  мұражайын  үлкейту  кезекті  мін-
детте  тұр,  дәл  қазір  Қорқыт  кешенінің  алды-
нан  Қожа  Ахмет  Яссауи  бабамыздың  кеше-
ніндегідей  мешіт,  қонақ  үй  салынып  жатыр. 
Жалпы жыл сайын жақынды –алыс шет елден 
бабамызды  тәу  етіп  келушілер  қатары  өсуде 
және  Қорқыт  атакешенінің  елеімідегі  мықты 
туристік нысан ретінде дамуға бағыталып, ин-
теграцияға  үлес  қосары  сөзсіз.  Осы  тұрғыда 
жергілікті  өлкетану  жұмыстарына  да  септігін 
тигезе  отырып,  мұражайтанумен  ескерткіш-
терді  қорғау  сақтау,  насихаттау  және  көне  та-
рихқа  айқын  көз  жеткізуге  көп  көмегін  тигіз-
бек.  
Қорқыт  атаның  музейінде  реликвалық  зат-
тары  кездеспесе  де  қазір  құнды,  Қорқыт  ата 
атындағы тарихи қорық кешені әлемдік келер-
мендердің  тамашалайтын  орны  бола  отырып, 
еліміздегі  мықты  тарихи  орындардағы  турис-
тік нысанды жанжандыруға зор үлес қоса бер-
мек.  Жаңашылдықты  ұштастыра  отырып  та-
рихи  кешен  сан  ғасырлық  түріктік  саяси,  эко-
номикалық,  әлеуметтік  өмірден  сыр  шертетін 
музей  артефактілері  байытылып,  болашаққа 
перспективалық  жоспарлар  ұстан  бермек.  Сол 
арқылы  тарихи  орын  арқылы  әлемдік  сахнада 
Қорқыт  есімін  мәнділей  түсіп,  Қармақшы 
жеріне талай туристер ағыла бермек.   
 

жүктеу 5.03 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет