Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871



жүктеу 5.03 Kb.

бет16/26
Дата09.01.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   26

 
 
Ә.И. Исаева, Д.Ж. Жайлыбаев 

105 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
Әдебиеттер 
 
1  Калыш  А.Б.,  Касымова  Д.Б.  Пути  интеграции  оралманов  в  казахстанское  общество:  реалии  и  вызовы. – Алматы, 
2013. – 245 с.  
2  Жайлыбаев  Д.Ж.  Оралман  жастарға  білім  беру  және  ортаға  бейімдеу  мәселелері // Материалы III Международной 
научной конференции «Кадырбаевские чтения - 2012». – Ақтөбе, 2012. – 293-297 бб. 
3  Қалыш  А.Б.  Оралмандардың  Қазақстандық  өмірге  кірігу  мәселелері // «XXI ғасырдың  басындағы  отандық 
археология және этнологияның мәселелері мен жетістіктері» атты Ә.М. Оразбаевтың 90 жылдығына арналған «IV Оразбаев 
оқулары» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы, 2012. – 44-46 бб.
 
 
4  Авторлардың  ел  арасынан  жинаған  этнографиялық  материалдары,  Алматы  облысы,  Қарасай,  Жамбыл,  Талгар 
аудандары, 2012 жыл. 
5  Мәсімханұлы Д. Елбасы және қазақ диаспорасы // Егемен Қазақстан. – 2012. – 27 маусым. 
6  Авторлардың ел арасынан жинаған этнографиялық материалдары, Алматы облысы, Қарасай ауданы, 2013 жыл. 
 
References 
 
1  Kalysh А.B., Каsymova D.B. Puti integracii oralmanov v kazahstanskoe obschestvo: realii I vysovy. – Аlмаty, 2013. – 245 s.  
2  Jailybaev D.J. Оrаlмаn jastarga bilim beru jane ortaga beyimdeu maseleleri // Маtеriаly III Меgdunarodnoi naucnoi 
konferencii «Каdyrbаеvsкiе ctеnia - 2012». – Аktobе, 2012. – 293-297 bb. 
3  Kalysh А.B. Оrаlмаndardyn Kazakhstandyk omirge kirigu maseleleri // «XXI gasyrdyn basyndafy otandyk arheologia janr 
ethnologianyn  maseleleri men getistikteri» аtty A.М.  Оrаzbаеvtyn 90 gyldygyna arnalgan «IV Оrаzbаеv okulary» respublikalyk 
gylymi-tagjribelik konferencia materialdary. – Аlмаty, 2012. – 44-46 bb.
 
 
4  Field ethnographic materials of authors. Аlmaty region, Karasay, Dzhambyl, Talgar districts, 2012 year. 
5  Masimhanuly D. Elbasy jane kazakh diasporasy // Еgемеn Kаzаkhstаn. – 2012. – 27 маusyм. 
6  Field ethnographic materials of authors. Аlmaty region, Karasay district, 2013 year. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Қазақстандағы оралман жастардың экономикалық әлеуеті 

106 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
 
 
 
ӘОЖ  958.45 
 
Д. Ұ. Мұстапаева 
 
Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық Қазақ Түрік университеті  
Дінтану және теология кафедрасының оқытушысы  
E-mail: must@mail.ru 
 
Түркістан аумағындағы тарихи орындар және 
оларға байланысты тарихи-мәдени жәдігерлер 
                               
Мақалада  Түркістан    аумағындағы,  Қожа  Ахмет  Ясауи  кесенесінің  жанындағы  тарихи  орындар  мен 
оларға байланысты  музей қоры экспозициясындағы  жәдігерлер туралы баяндалады. 
Мемлекеттік  «Әзірет  Сұлтан»  тарихи-мәдени  қорық  музейінің  қор,  экспозициясындағы  ағаш,  тас  
материалдардан  жасалған,  мешіт, сағаналарды т.б. салуда  қолданылған  ұстындар коллекциялары туралы 
баяндалады.  Ғалымдар – М.Е.  Массон,  Т.  Миргиязов,  Г.А.  Пугаченкованың  ұстындар  туралы  ғылыми 
зерттеулері    қамтылды.  Түркістан  маңындағы  мешіт,  медреселер,  кесенелер,  мазарлар  туралы  айтылады.  
Атап  айтқанда,  Қожа  Ахмет  Ясауи  шәкірттері  Жүсіп  ата,  әл  Қожа    ата    кесенелерінің    колонналары-
ұстындары мен өрнектелу  сипаты  қамтылған. Түркістан ұстындарына түсірілген өрнектік  сарындарды  үш 
түрге  бөлген.  Қожа  Ахмет  Ясауи  кесенесінің  жанындағы    Жеті    ата,  Баб  Араб,  Үндемес  ата,  Жәудір  т.б.  
мазар,  кесенелер  онда  жерленген  тұлғалардың  өмірі  мен  қызметтері  туралы  баяндалады.  Баба  Машын, 
Құмшық  ата,  Құсшы  ата,  әл  Қожа  ата,  Гауhар  ана  мазарлары  туралы  айтылады.  Түркістан  аумағындағы 
мешіттер,  қазақтардағы    сәулет  өнері  туралы  Ө.  Жәнібековтiң,  В.В.  Верещагиннің    зерттеулері  берілген. 
Түркістандағы сәулет ескерткіштерінің, атап айтқанда, мешіттердің жалпы ислам  сәулет өнерінің талабына 
сай  салынуы,  мешіт  эстетикасының  сақталуы  айтылады.  Мешіт    эстетикасына  тән  Т‰ркістандағы  мешіт  
ғимараттың  төрт  ұстынға  тірелген  к‰мбезі    болған.  Жергілікті  жердің    сәулет  ерекшелігіне  сай  к‰мбез 
ағашпен жасалып, қаңылтырмен қапталған.  Мұнараның  биіктігін сипаттайтын  деректер келтіріледі. 
2013  жылы  ж‰ргізілген    қазба  жұмыстарының    негізінде XIV ғасыр, XVII ғасыр,  XX ғасыр  құрылыс 
қабаттары  табылғаны  баяндалады.  Қазба  жұмыстарының    негізі XIV ғасырдың  екінші  жартысында  екі 
мұнаралы  мешіт  болғанын  айғақтайды.  Мешіт  бөлмесіндегі  михраб,  қабырғалар  геометрияланған  өрнек-
термен нақышталғаны айтылған. Өз кезінде  өте көркем нақыштармен  әрленгені, 
олардағы  михраб, күмбез, 
мұнаралардың болуы баяндалады. Көне  ескерткіштердің жұрнақтары ретінде сақталған құнды  материалдар, 
көп ғасырлық тарихи оқиғалар мен даму кезеңдерінің  белгілері туралы айтылады. 
Түйін сөздер: Түркістан, Қожа Ахмет Ясауи, кесене, тарихи орын, ұстын, мешіт, шәкірт, жәдігер, өрнек, 
күмбез, михраб, мұнара. 
 
Мустапаева Дильдаш Утжановна 
Исторические места в окрестностях Туркестана и историко-культурные раритеты, связанные с ними 
 
Статья повествует об исторических местах на территории Туркестан, близ мавзолея Ходжи Ахмета Ясави, 
а также о связанных с ними музейных фондах и раритетах, находящихся в их экспозиции. 
В  статье  рассказывается  о  коллекциях  колонн  из  дерева  и  камня,  находящихся  в  экспозиции 
государственного  историко-культурного  музея-заповедника  «Азрет  Султан»,  которые  применялись  в 
строительстве  мечетей  и  мавзолеев.  Охватываются  научные  исследования  колонн  таких  ученых,  как 
М.Е.Массон,  Т.Миргиязов,  Г.А.Пугаченкова.  Приводятся  сведения  о  мечетях,  медресе,  мавзолеях  и 
усыпальницах, находящихся в окрестностях Туркестана, в частности о колоннах мавзолеев учеников Ходжи 
Ахмета  Ясави  Жусуп  ата  и  аль  Кожа  ата.  Мотивы  орнаментов,  нанесенных  на  Туркестанские  колонны, 
делятся на три вида. Также статья повествует о могилах, мавзолеях, а также о жизни и роли Жеты  ата, Баб 
Араб,  Ундемес  ата,  Жаудыр  и  др.  исторических  личностей,  похороненных  вблиз  мавзолея  Ходжи  Ахмета 
Ясави.  Рассказывается  о  могилах  Баба  Машын,  Кумшық  ата,  Кусшы  ата,  аль  Кожа  ата,  Гаухар  ана. 
Приведены  исследования  О.Жанибекова,  В.В.  Верещагина  о  мечетях,  находящихся  на  территории 
Туркестана, и об архитектурном искусстве казахов. Рассказывается о том, что строительство архитектурных 
памятников,  а  именно  мечетей,  в  целом  выполнялось,  придерживаясь  эстетики  мечетей  в  соответствии  с  
требованиями  исламского  архитектурного  искусства.  Здания  мечетей  в  Туркестане  имели  характерный  для 
эстетики  мечетей  купол,  опирающийся  на  четыре  колонны.  Приводятся  данные,  описывающие  высоту 
минарета. В соответствии с характерными особенностями местной архитектуры купол был сделан из дерева и 
обшит металлическим листом. Приводятся сведения о высоте михраба. 
В  статье  сообщается  о  найденных  во  время  раскопок  в 2013 году  строительных  слоях XIV века,  XVII 
века, XX века.  Раскопки  свидетельствуют  о  том,  что  во  второй  половине XIV века  существовала  двух-
минаретная  мечеть.  Рассказывается  о  геометрических  орнаментах  на  михрабе  и  стенах  помещения  мечети. 
Приводятся  сведения  о  наличии  в  свое  время  михраба,  купола,  минаретов  и  отделке  из  художественных 
орнаментов.  Рассказывается  о  сохранившихся  остатках  ценных  материалов,  дающих  информацию  о 
многовековых исторических событиях и признаках этапов развития. 
Д.
Ұ. Мұстапаева  

107 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
Kлючевые  слова:  Туркестан,  Ходжа  Ахмет  Ясави,  мавзолей,  исторические  места,  колонны,  мечеть, 
ученик, раритет, орнамент, купол, михраб, минарет. 
 
Mustapayeva Dildash 
Historial  places near Turkestan and historic-cultural rarities, connected with it 
 
This article tells about the historical places in the Turkestan located near the Mausoleum of Khoja Ahmed 
Yasawi, as well as the related museum collections and rarities exposed therein. 
The collections of columns made of wood and stone, which were used in the construction of mosques and 
mausoleums and presently are on a display at "Azret Sultan"State Historical Culture open-air museum have been 
described in this acrticle. The researches of columns of scholars such as M.E.Masson, T.Mirgiyazov, 
G.A.Pugachenkova are covered as well. Acrticle provides information about the mosques, madrasas, mausoleums and 
tombs located in vicinity of Turkestan, in particular the columns of mausoleums of Zhusup ata, al Khoja ata, who 
were the students of Khoja Ahmed Yasavi. Ornamental motifs applied to Turkestan columns are divided into three 
types. Also, the article tells about the graves, mausoleums, as well as the life and role of the Jeti ata, Bab Arab, 
Undemes ata, Zhaudyr and other historical figures buried near the Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi. The graves 
of  Baba Mashyn, Kumshyқ ata, Kusshy ata and Gauhar ana are treated hereby. Research of the mosques in the 
territory of Turkestan, and the architectural art of the Kazakhs made by O.Zhanibekova, V.V. Vereshchagin are 
given. It is told that the construction of monuments, namely the mosques, as a whole were performed adhering to the 
aesthetics of the mosques and in accordance with the requirements of Islamic architecture. The buildings of mosques 
in Turkestan had a dome supported by four columns that is specific for the mosque aesthetics. The data describing the 
height of the minaret has been provided. According to the characteristic features of the local architecture, the dome 
was made of wood and lined with sheet metal. The information on the height of the mihrab is given herein. 
The article reports about the construction layers of the XIV century, XVII century, XX century found during 
excavations in 2013. Excavations show that in the second half of the XIV century, there was a two-minaret mosque. 
The geometric ornaments on the walls of mosque premises and the mihrab have been described. The information on 
the mihrab, domes, minarets and finishing with art ornaments that existed in the past are given. The acrticle describes 
the remains of valuable materials that provide information on the centuries-old historical events as well as the signs 
of the development stages. 
Key words: Turkestan, Khoja Ahmed Yasawi, mausoleum, historical place, columns, mosque, student, rarity, 
ornament, dome, mihrab, minaret 
_________________________________ 
 
Қазақстандағы  көптеген тарихи-мәдени ес-
керткіштерді  жылжитын,  жылжымайтын  ес-
керткіштер деп  аталатыны белгілі. Бұл  тарихи 
мұралар  Қазақстан  Республикасының  «Тарихи- 
мәдени  ескерткіштерді»  қорғау    заңымен  қор-
ғалады.  Осындай  құнды  тарихи  жәдігерлер 
музей  қорында  сақталып,  қайта  қалпын  кел-
тіріліп, зерттеліп жатады. Солардың бірі - ағаш 
және тастан жасалған, сәулет ескерткіштерінің 
бір бөлігі ұстындар, яғни  тіреу, бағаналар деу-
ге болады. Ортағасырларда, кейінгі ортағасыр-
ларда, жаңа  дәуірде үйлерде, мешіт, медіресе-
лерде,  сағана,  мазарларда  қолданылған  тіреу, 
бағаналардың музей қорында сақталған, экспо-
зициясына  қойылған  бірнеше  түрлері  бар. 
Зерттеуші  Г.Пугаченкова  Түркістан  қаласы-
ның  ортағасырлық тұрғын үй, мешіт, басқа да 
баспана түрлерін  салуда  қолданған  ұстындар 
топтамасын зерттеген.     
Қожа Ахмет Ясауидің  «Насаб-нама» нұсқа-
ларында  аталғаншәкірттерінің  бірі - Ғашық 
Жүсіп Ата. Жүсіп Атаның қабірі Түркістаннан 
20  шақырым    жердегі    Иқан  қыстағында    тұр 
[1,84 б]. Мазар  XIV  ғасырдағы  ескі  қала ау-
мағында  орналасқан.  Негізгі  кіретін  қас  беті 
солтүстік-батысқа, Қожа  Ахмет Ясауи  кесене-
сіне  бағытталды.  Жүсіп  ата  Қожа  Ахмет 
Ясауидің  шәкірттерінің бірі болған. Түркістан  
 
маңындағы Иқан  ауылындағы Жүсіп ата кесе-
несінің  мәрмәрден  жасалған  бағана  бөлшек-
тері  музей  қорында  сақтаулы [2]. Бұл  бағана, 
яғни  ұстын  бөлшектер  саны    үшеу.  Бағаналар 
ұзындығы -2,41см,  ені  31 см, 1,31 см,  ені 31 
см,  ұзындығы 66см,  ені 27 см.  болып  келген.  
Үшеуінің    де  түсі  қоңыр  түсті  тастан  жасал-
ған. Сегіз қырлы етіп, қоңыр тастан  жасалған 
ұстын-тіреудің (241×31 см)  жоғарғы  жағы  үл-
кен, төменгі бөлігіне қарай кішірее түседі. Жо-
ғарғы  бөлігіне  тасқа  қашалып  өсімдік  сипа-
тындағы өрнек, төменгі бөлігіне араб әріптері-
мен  жазулар түсірілген. XII ғ. Жүсіп ата кесе-
несінің  ұстынын  жасауда  екі  түрлі  тас  мате-
риалдар қолданылған. Иқандағы бұзылып кет-
кен Жүсіп ата ескерткішінен қалған заттай  де-
ректер  осылар  деуге  болады.  Музей  қорында  
Түркістан қаласынан, елден көне заттарды жи-
нау  барысында  қорға  түскен  биіктігі 2 метр, 
ені  36 см. тас ұстын-тіреу XIX  ғасырмен мер-
зімделген. Бұл ұстындар алғашқы  ұстындарды  
қайталайды. XII ғасырдағы  әл-Қожа  Ата  ес-
керткішінің  ағаш  бағаналары-ұстындары  да  
музей,  экспозициясында  тұр [2]. Ағаштан  жа-
салған, сыртына араб әріптерімен жазулар, өсім-
дік, геометрияланған  өрнектер түсірілген. Ұс-
тындардың  бөлшектерінің бірінің биіктігі-2,25 
ені  56 см,  екінші  бөлшегінің  биіктігі    86см,  
 
Түр
Түркістан аумағындағы тарихи орындар және оларға байланысты тарихи-мәдени жәдігерлер
 

108 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
ені-36  см,  ағаштан  ойып  жасалған.  Аталған 
ұстындар  бөлшектері  әл-Қожа  Ата  ескерткіші 
бұзылған  кезде,1954  жылы  (музей  қорындағы 
тіркеу құжаты бойынша) алынған. Аталған ұс-
тын  бөлшектері - ағаштан  жасалған  және    өр-
нектелген,  өрнектелмеген  бағаналар  жиын-
тығы деуге болады.  
Орта Азияда  ортағасырлық сәулет өнерінің  
дамуында  ағаш  ұстындардың    маңызы    үлкен 
болды. Жеңіл ұстындарды қолдану салтанатты 
сарайлар  мен  жұма  мешіттерді  салуда  қол-
данылды.  Тұрғын  үйлерде  де  ұстындар  үй  
бөлшегінің ажырамас бір бөлігі болды. Жалпы, 
ұстындардың  ұзақ  кірпішті  ғимараттарда  қол-
данған,  тас,  мрамор  материалдардан  жасалған  
түрі  ұзақ  сақталуымен ерекшеленеді.  
Орта  Азияда  ұстындардың  дамуын  б.д.V-
XII  ғғ.дейін  анық  көрсету  мүмкіндігі  бар. 
Ортағасырлық салтанатты сарайлар, мешіттер, 
тұрғын үйлер  жүйесіндегі  ұстындарды  алғашқы 
зерттеушілер  М.С.  Андреев,  М.Е.Массон  бол-
ды.  Ұстындардың  шығу,  даму  тарихы  ту- 
ралы  зерттеушілер  В.Денике,  В.Л.  Воронина, 
А.Ю.  Якубовский,  Г.А.Пугаченкова  жазды. 
Түркістандағы ағаш  ұстындардың  маңызы үл-
кен деуге болады.  
1928 жылы М.Е. Массон, Т. Мыргиязов жүр-
гізген  археологиялық-топографиялық  зерттеу 
кезінде  қаланың әр түрлі аумағындағы мешіт-
терде  бес  ұстын  табылған. Сол  кезде  олардың 
төртеуі  Ташкентке,  Орта  Азияның  Бас  мұра-
жайына    алып  кетілген  екен.  Осы  аталған  ұс-
тындарды 1939 жылы  Г.А. Пугаченкова зерт-
теді[3].Түркістан  ұстындарын    жасауда  негізгі 
материал  Орта Азия шеберлері  кең қолданған  
қараағаш  болды.  Шеберлер  ағаштардың  шы-
нар,  арша, жаңғақ, терек секілді  түрлерін  кең 
қолданған. Ағаштардың аталған түрлері жергі-
лікті құрғақ ауа-райы жағдайында  баспана ас-
тында  тұрып,  жүздеген  жылдар  бойы  жақсы 
сақтала алады.   
Г.А. Пугаченкова  төрт ағаш ұстынды зерт-
теп, қорытындыда  екі ұстынның  толық ағаш 
діңінен ойып  жасалғанын айтады. Қалған  екі 
ұстын  екі ағаштың бөлшегінен өте шебер өң-
деліп жасалған. Түркістан  ұстындарының Ор-
та Азиядағы  дәстүрлі ұстындардан  ерекшелігі   
жоғарыдан  төменгі  бөлігінің  жіңішкере    түсуі 
болып  табылады.  Ұстындарды  көркемдеуде 
сульс, куфи қолтаңбаларымен түсірілген жазу-
лар қолданылған. Өрнектері шеңбер, ирек, тор-
лар мен жапырақты сағақтар түрінде түсіріліп 
отырған.  Көбіне  өсімдік  сипатындағы  өрнек-
тер  қолданылған.  Түркістан  бағаналарын  яғни  
ұстындарын зерттеген Г.А.Пугаченкова ұстын- 
дағы жазулардан  бұл  сәулет ескерткішінің бір 
бөлшегінің  тапсырыспен орындалғанын «Әмір 
Мұхаммед Бұқа ұлы әмір Датқаның тапсыруы-
мен ұста Исаның» орындағаны туралы айтады 
[3].  Түркістан  қаласы  мен  аумағындағы  орта-
ғасырлық ескерткіштерден табылған тұғын үй-
лер,  мешіт,  медіресе  тағы  басқа  да  сәулет  құ-
рылыстарының тіреулері туралы келесі  тұжы-
рымдарды  айтуға  болады.  Сәулет  ескерткіш-
теріндегі  тіреулер  ортағасырлық  сәулет  ес-
керткіштеріне тән барлық талаптар орындалып 
жасалған.  Тіреулерді  жасауда  екі  түрлі  мате- 
риал  қолданылған,  атап  айтқанда  ағаш  және 
тас  материалдар  деуге  болады.  Тіреулерді  өр-
нектегенде  шебер  тапсырыс  берген  адам  мен 
өзінің  есімін    ұстын-тіреулерге    көркем  әріп-
термен түсіру үрдісін ұмытпаған.  
В.Л.Воронинаның  ортағасырлық  Отырар-
дың  сәулет  ескерткіштерінің    ұстын-тіреулері 
туралы зерттеуінде оларды өрнектеуде  геоме-
трияланған  сарындар,  атап  айтқанда  үшбұ-
рыштар,  төртбұрыштар  қолданылғанын  ай-
тады [4, 73б]. 
Түркістандағы  сәулет  ескеркіштерінен  қал-
ған  ұстын-тіреулерде  ортағасырлық  сәулет 
ескерткіштері  мен  жасалған  заттарды  өрнек-
теп, әрлеуде қолданылған барлық белгілер бар.  
Олар:  
1.  Геомертияланған,  өсімдік  сипатындағы 
өрнектер сарынын қолдану 
2.  Жазу  түрінде  түсірілеген  сульс,  куфи 
сипатындағы өрнектер сарынын түсіру 
3.  Ұстын - тіреуді  немесе  сол  ғимаратты  
ұстаның  есімі  мен  тапсырыс  берген    адамның  
атын түсіру             
Музей экспозициясында және қорында тұр-
ған  ұстындардың  екі түрлі ағаш және тас ма-
териалдан жасалғанын айтуға болады. Ғылыми 
зерттеулерде  жалпы  ұстындарды    салтанатты 
сарайлар,  мешіттер,  тұрғын  үйлерді  салуда 
қолданғаны  айтылады.  Сонымен  қатар  мазар-
лар,  сағаналарды  салуда  да  ұстындарды    қол-
данғаны  заттай  деректер  негізінде    нақтыла-
нып отыр. Олар  жоғарыда атап өткен  XII ға-
сырда өмір сүрген  Жүсіп Ата  және  әл-Қожа 
Ата кесенелерінің ұстындары деуге болады. 
Жүсіп Ата кесенесіне кіретін қас беті  сол-
түстік - батысқа, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне  
бағытталған.  әл-Қожа  Ата  кесенесінің  де  кі-
ретін  қас беті  осылай  бағытталған. Сәулетші-
лердің  тұжырымынша ескерткіш  XV-XVI ғғ.  
тән,  көп  камералы  қас  бетті,  күмбезді,  кіре 
беріс  бөлмеден,  зиаратханадан,  көрханадан  
тұратын   құрылыс[5,118 б].   
Жүсіп  ата  туралы XX ғасырдың  басында  
Әзірет  Сұлтан  кесенесіне  зиарат  еткен  Садық 
Сапабекұлының    дерегінде  айтылады.  Мұнда 
Д.
Ұ. Мұстапаева  

109 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
«Хорасан    әулиесі  Баба  Машын  Қожа  Ахмет 
Ясауи  туралы  аңызда  Мырза  Жүсіп  аты  Хаз-
реттің  дүрешісі   болғаны, Хорасан    ғұламасы-
ның  Хазрет Сұлтанның  әулиелігін  мойында-
ғандығы баяндалады» [6,129 б ]. 
Аңыздардың  бірінде   Хазреттің  пірзадасы, 
ұстазы  Йсуф  Хамаданидің    ұлдары  келе  жат-
қанда  алдынан қарсы алуға Мырза Жүсіп шы-
ғады. «Қонақтарға  жол  ашып,  өзінің  кере-
меттігімен дария суын кесіп, орамалына түйіп  
жолаушыларды  өткізіп  болған  соң  қайта  ор-
нына  төгіп  жібереді.  Ясауи  шәкіртінің  кере-
метін  көріп «мұны Мырза Жүсіп деме-Ғашық 
Жүсіп деп шақыр» дегенде  өзінен-өзі өртеніп 
күйіп  кеткен  екен»  деседі [6,130б].  Зерттеу-
лерде    Жүсіп  ата  Ахмет  Ясауидің    рухани  ке-
мелдікке жеткен  шәкірті болғаны баяндалады. 
Аңыздарда  «Мырза  Жүсіп»-«Ғашық  Жүсіп»-
«Ғашық Жүсіп бейдауи», «Баба Мәшінге  дүре 
соғушы  Мырза  Жүсіп»деп  аталған [7, 96 б]. 
Жүсіп  ата XII ғасырда  өмір  сүрген.  Мырза 
Жүсіптің  «Самал  ата»деп  аталған  мүриді  ту-
ралы  С.Сапабекұлы  жазып  қалдырған  аңыз-
дарда  келтіріледі [6, 130 б].  
Жүсіп  ата,  Баба  Мәшін,  Құсшы  ата,  Имам 
Мәрғұзи мазарлары Түркістан аумағында. Түр-
кістанның  оңтүстігінде 20 шақырым  жерде  
Жүсіп ата мазары, Баба Мәшін қабірі   Әзірет 
Сұлтан  кесенесінен  бір  шақырым  жерде,  сол-
түстік  батыс  тұсында,  Имам  Марғұзи  Түркіс-
таннан 10 шақырым  жердегі  Шобанақ  ауы-
лында жерленген[7, 44 б].  
XIX ғасырдың ортасында Т‰ркістан  қаласы  
бес  бөлікке  бөлінген.  Төрт  бөлігі    қаланың 
қақпаларының атымен аталған. Атап айтқанда  
Ишан қақпа, Баб-Араб қақпасы, Жеті ата қақ-
пасы, Дарбаза қақпа деп аталған [8,54б].  
Баб  Араб  қақпасы,  Жеті  ата  қақпасы  Қожа 
Ахмет Ясауидің шәкірттерінің есімімен байла-
нысты  аталған  деуге    негіз  бар.  Қожа  Ахмет 
Ясауи  кесенесінен 300 метр  жерде    Баб  Араб 
әулиенікі деген  қабір бар (сурет-1). Кесененің  
батыс  жағында    «Жеті  ата»деген  әулие  орын 
болған.  Олар  Қожа  Ахмет  Ясауидің  шәкірт-
тері,  қайтыс  болған  соң  аталған  жерге  қойыл-
ған. Кейінгі  ғасырларда осы тұлғалардың есі-
мімен қала қақпалары, тұрғындар қоныстанған 
аумақтар аталған.     
Әзірет Сұлтан жанында бұрынғы кезде Көк 
мешіт, Жәудір мешіті болған екен. 
1933-1934 жылдары Көк мешіт, Жәудір ме-
шіті сонымен бірге бірге (1913 жылы туылған 
Н.Абдуллаевтың  айтуы)  Қожа  Ахмет  Ясауи  
кесенесінің  маңында  Үндемес,  Қорасан,  Баб 
Араб,  Жеті  Ата,  Құмшық  ата,  әл  Қожа  Ата 
(дерек  берушілер  жеке  мешіт  үйлер  деп  ата-
ған)  мазарлары  болған.  Олар  түгелдей  бұзы-
лып, «осы  аталған  мешіттердің    қыштарынан 
Түркістандағы  мақта  заводы  жанындағы    май 
заводы  салынды.  Май  заводы  жұмыс  істемей, 
мал сойып,  құдайы берген » деп  ел айтады[ 9, 
123 б]    
Түркістанда XX ғасырдың  бірінші  жарты-
сында  жұмыс  істеп,  ел  жадында    қалған  көп-
теген мешіттердің бірі – Жәудір мешіті  болды.  
Жәудір  мешіті,  медіресесі  туралы  деректер 
елдің  аузында  қалып,  атадан  бабаға  берген 
деректер негізінде айтылып келді.  
XIX  ғасырдың 40-шы жылдары  Түркістан 
мешітінде сауатын ашып, емші атанған Жәудір 
ана туралы  келесі дерек бар. Арқадан кебенек 
киіп Түркістанға келген Жәудір ананың кейінгі  
ғұмыры  осы  Қожа  Ахмет  Ясауи  кесенесінің 
маңыңда  өткен  екен.  Медіреседе    дәріс  беріп, 
бақ  өсірген.  Жергілікті  елдің  есінде  «Жәудір 
мешіті», «Жәудір  бағы»  болғаны  туралы  де-
ректер  бар.  Бақ  өсіріп,  дәріс  берген  ананың  
өнегелі  істері елдің  жадында қалған екен.  
Кәдірбай  Сармолдаевтың  дерегіне  сүйеніп 
жазылған  С.Байдәулетовтың  зерттеуінде  Жәу-
дір  ана  туралы  келесі  деректер  келтіріледі. 
«Әзберген  ақынның  бабаларының  айтуынша  
ендігі  мешіт  ұстайтын  Әжі  Ахмет    әулетінен 
аяқ-қолы  кеміс  қыз  туады.  Сол  қыз  айығып,  
бой жетіп  Әжі Ахмет  мешітін ұстайды» деген 
өсиет  қалдырған.  Осы  деректеге  сүйенгенде 
1810 жылдары  Әжі Ахмет  әулетінен аяқ-қолы 
кеміс  қыз  туылады.  Кәдірбай  Сармолдаев,  
С.  Байдәулетовтың  дерек,  зерттеулеріне  қара-
ғанда  дүниеге  келген  Жәудір  Қара  Қағай  ба-
тырдың ұлы Ораздың  қызы болған.  
1810  жылы  дүниеге  келген  Жәудір  аяқ-қолы 
кеміс болып туылып, 10 жасқа келгенде жазы-
лып, 15 жасында  атақты  сұлу  атанады. 18 жа-
сында, яғни 1828 жылы Жаппас деген үңгіт жі-
гітіне  тұрмыс  құрып,  бір  қызы  болады.  Жауын-
гершілік соғыста тұрмыс құрған жолдасы, кейін 
қызы қайтыс болып,  осындай қайғыдан кейін  
Түркістанға  келеді.  Осы  Түркістанда  сауатын 
ашып,  емші  атанады.  К.Сармолдаевтың  дере-
гінде  Қожа Ахмет Ясауи  бабасының мешіт – 
медіресесін  шамамен 1840-шы  жылдары  ұста-
ған. Бұл кезде Жәудір 30 жаста болған. Жәудір 
екі  рет  Меккеге  барып  қайтқан.  Осы  дерек-
терге  сүйенсек 1914 жылы  Сәтбай,  Самұрат 
болыстар  Түркістанға  келіп,  Жәудір  ананы  
«мешіт ашып, үлгі көрсетіңіз» деп  еліне алып 
барады.  Жәудір  ананың  шарты  бала  оқытып,  
мешіт    салу  болған.  Дерек  бойынша  Жәудір 
ананың   шартымен  Қостанай  жерінде, Қамыс-
ты  ауданында  Қарасу,  Кіндікті  өзендері  ара-
лығындағы  қамысты  жердегі  Әзім  әулиенің  
Т
Түркістан аумағындағы тарихи орындар және оларға байланысты тарихи-мәдени жәдігерлер
 

110 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
жанына  мешіт  салдырады.  Осы  деректерде  
1918  жылы 100-ден  асқан  шағында  қайтыс 
болған  Жәудір  ана  осы  жерге,  Әзім  әулиенің 
жанына қойылған.  
Себебі, 1918 жылдардағы  саяси – эконми-
калық  т.б.  жағдайлар    Жәудір  ананы  Түркіс-
танға  алып  келіп  жерлеуге  мүмкіндік  берме-
гені болуы керек. Жәудір ана өзінің 60 жылдан  
аса  ғұмырын  Әзірет  Сұлтан  ғимаратының  жа-
нында  өткізді.  Мешітті  ұстап,  дәріс  беріп,  ем-
шілік жасайды. Жәудір мешітінің жұмыс істеп, 
медіресесінде  шәкірттердің  дәріс  алуына  ық-
пал еткен. Жәудір көшесі, Жәудір бағы болға-
нын  Жәудір  ананың  ағасы  Шоңнан  тараған 
ұрпағының  бірі - Кәдірбай  Сармолдаев  өз  де-
регімен нақтылайды.  
Жәудір ана кезінде «құшнаш» деген атқа ие 
болған.  Елде  шипагерлерді:  Теңдессіз  шипа-
гер, нағыз шипагер, қараүзген шипагер,  шипа-
гер, емші, емкөс, жарғышы, қараемші, қаншы, 
тамыршы, сынықшы, оташы, іш сипағыш, көз-
қарақшы,  ішірткіші,  бақсы,  жауырыншы,  бал-
гер,  құмалақшы,  болжағыш,  аяншы,  құшнаш, 
әулие,  әнбие  деп 24 түрге  бөліп  оларға  жеке-
жеке  анықтама  беріп  талдай  отырып,  әр  ем-
шінің  өзінің  жеке  қасиетіне  баға  беріп,  оның 
шипалық  ерекшеліктерін  тұжырымдамалы  ой 
талғамымен  түйіндейді [10, 405б].  Осы  шипа-
герлердің бірі - Жәудір ана болғаны анық.  
Н.Абдуллаев дерегі бойынша  Хан көшенің  
бір  жақ  шетінде  Жәудір  мешіті  болғаны  ай-
тылады.  Жәудір  мешіті    биік,  зәулім,  шошақ 
етіп  салынған.  Мешіті,  медіресе  Әзірет    Сұл-
тан  алдында  күншығысқа  таман  орналасқан 
деп  баяндайды.  Осы  дерек  бойынша    «Қара-
көз»  бауы, «Мола» 50-60 гектар  жүзімі  бар 
Жәудір  бағы  болған.  Анарбай,  Әбсамат  бай-
лардың    баулары  болғаны  айтылады.Зерттеу, 
деректерде  Жәудір  ананың  «Сахи  бай», «Әжі-
аквар»  деген  атақтары  болғаны  айтылады[9, 
123  б].  Бір  деректерде  қажыға  екі  рет,  екінші 
деректерде 7-8 рет барған қажы-әжы.  «Жәудір 
мешіті»  Әзірет  Сұлтанның  түстік  жағында 
шығысқа таман орналасқан.  
Мешіт 1914 туылған, осы медреседе оқыған  
Е.Сүлейменовтың  дерегінде  «Жәудір  Әжі  Ах-
мет» мешіті деп аталған.  Осы  деректерге сүй-
енгенде  мешіт  үш-төрт  бөлмелі,  керемет  на-
қышты, өте  биік мұнаралы, биіктігі  екі үйдей, 
едені  күйдірілген  кірпішпен  жалтыратылған, 
төбесі  ағашпен  өрнектелген  ғимарат  болған  
екен. Жанында алыстан келіп, оқыған шәкірт-
тер  үшін  жатақханасы  болған. 1929-30 жыл-
дарға дейін осы мешітті көріп,  медіреседе дә-
ріс алған Ермахамбет Сүлейменұлы Тәттімбет 
қари 1996 жылы 11  шілдеде «3 әлде 4  бөлмелі 
керемет    нақышты,  шығысқа  тән    салтанатты, 
өте  биік  зәулім  сарайдай  мұнаралы  еді.  Биік-
тігі  екі  үйдей.  Естуімше  осы  мешітті  Жәудір 
ана  жөндетіп  салдырған.  Табаны  күйдірген 
қыштан  жалтыраған,  төбесі  ағаштан  өрнекте-
ліп жабылған... Мешіттің орны Әзірет Сұлтан-
ның  түстік  жағында  болатын...»  деп    сипат- 
тайды [9, 123 б].Осы  айтылған  деректерді 
соңғы  жылдары  Мемлекттік  «Әзірет  Сұлтан» 
тарихи-мәдени қорық музейінің археологтары-
ның зерттеулері, тапқан  археологиялық мате-
риалдары    нақтылап  отыр.  Ислам  мәдениетін-
де  мешіт  эстетикасы    белгілі  бір    канондарға, 
яғни  ережелерге  сүйенеді.  Бұл    ережелер  бар-
лық  мұсылман мешіттерінде сақталады. Атап 
айтқанда XX ғ. басында Түркістан  аумағында  
70-тен  аса  мешіт  болған.  Өз  кезегінде  Жұма 
мешіт,  кварталдық  мешіттер  деп  бөлінген. 
Мешіт    мұсылманның    діни  өмірінің  орталық 
және  негізгі  символы.Тарихи  және  геогра-
фиялық көп сипатына сай мешіттер  құрылысы 
бірқатар ортақ ережелерді қатаң сақтайды. Ең  
маңыздысы  Меккеге  бағытталған  намаз  бөл-
месі.  Мешіт  бөлмесінің  батыс  тұсында  мін-
детті  т‰рде  михраб  орналасқан.  Михраб  мұ-
сылмандардың бірлігін бейнелейді. Ол арқылы 
барлық  назар  Әлемнің  кіндігі - Құбылаға    ба-
ғытталған.  Михрабтың  айналасы  ең  қасиетті 
және көркемделген мешіттегі орын. Мұсылман 
сәулет канонында мешіт  ансамблінде міндетті 
т‰рде  минарет - мұнара бар. Мешіттің  ішінде  
міндетті т‰рде Кұбылаға  бағытталған  өте көр-
кем  өрнектелген    михраб  болады [11, 423 б]. 
Жәудір  мешінің  орнында  табылған  михраб, 
мұнаралар  орны,  өрнекті  құрылыс  материал-
дары   осы  ережелердің бәрін  сақтап салынға-
нын айғақтайды. 
 
XIX  ғасырдың  ортасында, 1866 жылы  су-
ретші  В.В.Верещагин  Т‰ркістандағы  діни  құ-
рылыстар  кең,  к‰мбезді  болғанын  жазады. 
Әрбір діни ғимаратта  хауызды аула, ағаштар-
мен  қоршалған  бір  жағы  қабырғалы  екінші 
жағы  ашық  бөлмелер,  ұстындар,  бағаналар 
болған. Ұстындарға тірелген бастырмалар көр-
кем әшекейлермен өрнектелген [12,52 б]. 
2008-2013  жылдары  Жәудір  мешітінің  ор-
нында  ж‰ргізген  археологиялық  ж‰гізген  қаз-
ба жұмыстарының негізінде шырақшының ‰йі,  
михраб,  мұнара  орындары  табылған [13]. Ме-
шіт эстетикасына тән  ғимараттың төрт ұстын- 
ға тірелген к‰мбезі  болған. Жергілікті жердің  
сәулет ерекшелігіне сай к‰мбез ағашпен жаса-
лып, темірмен қапталған.  Мұнарасының биік-
тігін осы  мешіт-медіреседе оқып,  дәріс алған   
Ермаханбет  қари  «салтанаты зәулім сарайдай 
мұнаралы» деген [9,124 б].  
Д. 
Ұ. Мұстапаева  

111 
 
ISSN 1563-0269
0223
                        Bulletin KazNU. History series. № 3(70). 2013 
 
Қазба жұмыстарының негізінде  XIV ғасыр, 
XVII ғасыр, XX ғасыр құрылыс қабаттары та-
былды.  Қазба  жұмыстарының  негізі XIV ға-
сырда  екі  мұнаралы  мешіт  болғанын  айғақ-
тайды.  Мешіт  бөлмесіндегі  михраб,  қабырға-
лар    геометрияланған  өрнектермен  нақыштал- 
ған.  Кезінде  өте  көркем  нақыштармен  әрлен-
гені байқалады. Михрабтың  көлемі 1,5-2 м.   
Зерттеуші С.С. Байдәулетовтың зерттеуінде 
Жәудір ананың  туыстары, мешітті көрген, сол 
жерде  дәріс  алған  адамдармен  кездесіп  алын-
ған деректер қамтылған. Осы деректер негізін-
де Жәудір ананың оқып білім алған, емші бол-
ғанын  көреміз. Өзінің 60 жылдан  астам  ғұмы-
рын  ағарту,  елдің  сенімдерін,  мәдениетін,  же-
рін  көркейтіп,  дамытуға  бағыштаған  тұлға 
екені    белгілі  болды.  Жәудір  мешітінің  Әзірет 
Сұлтанның  түстік  жағында  шығысқа  таман 
болғанын  барлық  деректер  нақтылайды.  Өзі  
қажы, емші болып елге қызмет еткен тұлға ре-
тінде елдің жадында қалды.            
XII ғасырда өмір сүрген, Ахмет Ясауи баба-
ның замандасы,шәкірті, ілімін  жалғастырушы 
болған  тұлғалардың  есімдерімен  байланысты 
тарихи орындар, олар өмір сүрген,немесе жер-
ленген орындар уақыт тезінен  өте отырып, өз 
аттарын сақтап кейінгі уақытқа дейін қозғала-
тын немесе қозғалмайтын заттай ескерткіштер 
ретінде келіп жетті деуге болады. Атап айтқанда:  
1.  Жүсіп  ата Түркістанна 20 шақырым жер-
де орналасқан  
2.  Баб Араб Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен 
300 метр жерде орналасқан 
3.  Имам Мәрғаузи Түркістаннна  10 шақы-
рым жерде күмбезді мазары бар.  
Имам Мәрғаузи Қожа Ахмет Ясауи  шәкір-
ті. Қырық күн, қырық түн Қожа Ахмет Ясауи-
мен айтысып, жеңіліске ұшырайды. Өле-өлген-
ше  Қожа Ахмет Ясауиге қызмет қылады. Қа-
зіргі  кезде  Түркістан  қаласынан  сегіз  шақы-
рым  қашықтықтағы    Шобанақ  деген  жерде  
жерленген. Екі бөлмелі, күмбезі бар ескерткіші 
қазіргі кезде  тұр [14, 83 б]. 
4.  Үндемес  ата 19 ғ.1880  жылдары  Түр-
кістанда  өмір  сүрген.  Кесенеде    жанында  қа-
бірі болған. 
5.  Жеті ата- Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің  
батыс жағында  орналасқан.  
6.  Құмшық  ата  Қожа  Ахмет  Ясауи  кесене- 
сінен оңтүстік бағытта  700  метр жерде   жер-
де орналасқан жер асты құрылысы. 1973 жылы 
археолог Т.Сенигова зерттеген, XII ғ. Ортасы-
мен мерзімделген. 
7.  Әли  Қожа  ата - Қожа  Ахмет  Ясауидің 
күйеу  баласының  мазары  Түркістан  маңында 
орналасқан.   
8.  Құсшы ата-Түркістанның  шығысындағы 
жеті  бұлақ  аққан  нұрлы  жерді  мекен  еткен.  
Әзірет  Сұлтанның  шәкірті  болған  Ел  құрмет-
теп  құсбегілік  өнеріне  сай  «Құсшы  ата»  деп 
атаған.  
9.  Гаухар  ана-Қожа  Ахмет  Ясауи  бабаның 
қызы. Мазары Түркістан маңында. Әсіресе әйел 
заттары  барып, зиарат ететін орын.    
10. Жәудір мешіті, медіресесі 
Қазақтардың тұрғын үйлерін, сәулет өнерін  
зерделеген  Ө.Жәнібеков  Қазақстан  жерінде 
түрлі  себептермен  діни  ғибадаттық  сәулет  ес-
керткіштерінің көп сақталғанын, олардың  көбі 
күмбезді  болып  келгенін,  ал  күмбездердің    тұр-
ғын  үйдің  жылжымалы  түрлері - киіз  үйге 
ұқсағанын  айтқан. Осы ретте  ғалым Баба-әже 
қатын  күмбезіндегі шатырлы жабынды, кейін-
нен  дарбазалы-күмбезді  сәулет өнерін  дамы-
туға  кең қолданылғанын талдайды. Қазақ хал-
қының баспанасын зерттей отырып,  шатырлы 
жабынды,  дарбазалы-күмбезді  сәулеткерлікті 
А.Н.Бернштамның  кейіннен  бүкіл Орта Азия  
сәулет өнерінің өзегі  болғанын, үш белгі –құ-
рылыстың күмбезді қаңқасы, портал мен ойма  
қыштардан    құрастырылатын    өрнекті    екенін  
бөліп қарап, күмбез идеясы, оны тұтас  жүзеге 
асыру көшпелі малшы қауым мекендеген   қып-
шақ даласынан  алмасқанын айтады  [15, 29б]. 
Соңғы  жылдары  Жеті  ата  қақпасына  ж‰р-
гізілген  археологиялық  зерттеу  жұмыстары  
кезінде  тұт ағаштарының бағы және ‰лкен ма-
зар болғанын көрсетеді[16]. Бұл аумақта кезін-
де жерленген Қожа Ахмет Ясауидің шәкірттері 
Жеті  ата,  Баб  араб  әулиелердің  мазарының 
болуы ұстазының мазарының  жанына жерлеу 
дәст‰ріне негізделген. XIX ғ. өмір с‰рген  ‡н-
демес ата «к‰ндіз  Қожа Ахмет Ясауи кесенесі-
нің  босағасында  отырып,  т‰нде  Жеті  ата    ма-
заратында  т‰неген»  екен.
 XII ғасырда  өмір 
сүрген,  Ахмет  Ясауи  бабаның  замандасы,  шә-
кірті,  ілімін  жалғастырушы  болған  тұлғалар-
дың есімдерімен байланысты тарихи орындар, 
олар  өмір  сүрген,  немесе  жерленген  орындар 
уақыт  тезіне    өте  отырып,  өз  аттарын  сақтап 
кейінгі  уақытқа  дейін  қозғалатын  немесе  қоз-
ғалмайтын  заттай  ескерткіштер  ретінде    келіп 
жетті  деуге  болады.  Қожа  Ахмет  Ясауи  шә-
кірттері  Жеті  ата  жерленген  жер  уақыт  өте,  
ғасырларден соң  қала қақпасы ретінде  белгілі 
болды.  Жеті  ата  қақпасынан  Ясауи  кесенесіне 
баратын  жол  болған.  Яғни,  Жеті  ата    әулие 
мазары Әзірет Сұлтанға зиарат етіп келген зиа-
ратшылардың  зиарат  ретімен  зиарат  ете  бара-
тын орындарының бірі болды. Жеті Ата , Баб -
Араб,  Үндемес  ата  мазарлары орналасқан  жер-
лер  мазаратқа  айналған [16, 2 б].  Кейінгі  ға-
Түркістан аумағындағы тарихи орындар және оларға байланысты тарихи-мәдени жәдігерлер
 

112 
 
 
 
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. № 3(70). 2013 
сырларда    Жеті  ата  қақпасы  деген  атпен  бел-
гілі  болып,  қаладан  шыққан  керуеншілердің   
сапарға шығатын қақпасы болды. Керуен Теке 
мекенінен    өтіп,  өткел  арқылы  Сырдың    сол  
жағалауындағы  елді  мекендерден  өтіп, сапар 
шеккен.  Ортағасырлық  тарихи  орындарды  қа-
растырғанда  ел  қадірлеген    әулиелерге,  ілімді 
тұлғаларға  уақыт  кезеңіне  сай    сәулет  ескерт-
кіштерін    орнатып  отырған.  Ол  ескерткіштер 
сол  кезеңнің  заман  талабына  сай  салынып 
отырды.  Ескіліктің  жұрақтары  ретінде  сақтал-
ған құнды  материалдарды қарай отырып,  көп 
ғасырлық  тарихи  оқиғалар  мен  даму  кезең-
дерінің,  заттай  ескерткіштердің  дамуының 
ерекшеліктерін  байқауға  мүмкіндік  алуға  бо-
лады.  Атап  айтқанда  ортағасырлық  Түркістан 
қаласы,  Қожа  Ахмет  Ясауи  кесенесінің  аума-
ғындағы  жерленген кісілер, әр уақытта  елдің  
рухани  өміріндегі  орнымен  ерекшеленген. 
Уақыт  өте  олар  өмір  сүрген, жерленген орын-
дар  зиарат  орындарына  айналып,  жоғалмай  
аты  сақталып  келген.  Кейінгі  ғасырларға  ол 
орындар  әр тарапқа  ел  сапар шегетін керуен 
жолдары шығатын қақпалар, бақтар,  мешіттер 
т.б.  тарихи-сәулет    ескерткіштерінің  сақталып 
қалған орындары ретінде сақталып жетті.    
 

1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   26


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал