Ii маңалалар жинағЫ



жүктеу 152.17 Kb.
Pdf просмотр
Дата14.01.2017
өлшемі152.17 Kb.

ХАЛЫҚ

ТАРИХ


ТОЛҚЫНЫНДА

II

МАҢАЛАЛАР

ЖИНАҒЫ

fO L IA N T

Б А С П А С Ы


У Д К   9 4  (5 7 4 ) 

Б Б К  6 3 .3  (5  Қ аз) 

X   17

ХАЛЫҚ

;ГН  («МИЛЕВАТЫНДОЫ 

  'ИЗ УПТГЫҚ УНИНЕРСИТЕП



аЫН »nf .

Jl.ll  І У М И Л І І1 А Г Ы Н Д Л Г Ы  І У Р Л В ІЯ  Y JIT I Ы К  

униш:і‘(игі:іі

Т Л Р И Х І І І Ы Л Л Р Д Ы Ң   Ү Л   П   Ы Қ К О І І І   P I  I T



Ж оба  жетекшісі  -   Бас  редакторы:  Ерлан  Сыдықов,  тарих  ғы- 

лымдарының докторы,  профессор

ІДығарушы редакторы: Тілеген Садықов, тарих гылымдарының док­

торы,  профессор

Халық тарих толқынында. Еылыми серия: миқалалар 

жинагы.  Т. 2.  Қүраст.  Т.  Ш аңбай,  А.  Ибраева.  -  Астана:

Фолиант,  2013.  -  336 бет.

ISBN 978-601-302-005-1



Қазақстан  тарихшыларының  Үлттық  Конгресі  кітапханасы  ая- 

сында  жарық  керіп  отырган  «Халық  тарих  толқынында»  сериялық 

гылыми  жинагының  екінші  кітабына  халқымыздың  үлы  мүрасы  -  

тарихымызға  арналган  зерттеулер  енгізілген.  Ғылыми  жинақ  Ерлан 

Сыдықовтын, тарихқа жаңаша таныммен  келген  «М өңгі  ел»  ж урналы - 

на  бер іл ген   қүтты қтауы мен  ашылды.  Сериялық  ғылыми  жинақтың 

екінш і  кітабына,  сондай-ақ, белгілі  ғалымдар  мен  қоғам және онер  қай- 

раткерлерінің мақалалары,  зерттеу-сүхбаттары енген.

Еңбек зерттеуші мамандарға, тарихшыларға, магистранттар мен сту- 

денттерге,  жалпы Отан тарихына қызығушы қауымға арналған.

У Д К  9 4  (5 7 4 ) 

ББК  6 3 .3  (5   Қ а з)

© JI.H.  Гумилев атындағы  Еуразия 

IS B N   9 7 8 -6 0 1 - 3 0 2 -0 0 5 -1   (Т.  2) 

үлттық университеті,  2013 

IS B N   9 7 8 -6 0 1 - 3 0 2 - 0 0 3 - 7  

© «Фолиант»  баспасы,  2013

А л м а сб ек  Ә БС АД ЬІҚ О В

Х А Н  А Б Ы Л А Й

Үлт  тарихы нда  қ а зақ   мем лекеттілігін  құрып  және  оны 

еақтап  қалуда  ерекш е  саяси  қы змет  атқарған  билеуш ілердің 

қалын,  қатары   бар.  Х алы қ  ж ады нда,  сондай-ақ,  тарихи  де- 

[>ектерде  сақталған  сол  қалы ң   тогітың  ішінде  биік  қарағай- 

дай  көзге  түсетін  айтулы   түлғалар  кездеседі.  Оларды  тарих 

еахнасы ндағы   атқарған  қы зметіне  қарай  хронологиялы қ 

тәртіппен  «ат қойы п, айдар тағып»  түгендейтін болсақ, ол бы- 

лай түзелген болар еді:

1.  Х анды қ  басқару  орталы ғы   Еділ-Ж айы қ  бойына  орна- 

ласқан  Ж ош ы   үлысындағы   көш пелі  Өзбек  хандығынан 

озіне  қарасты   ру-тайпаларды   бөліп  алы п,  сауда-саяси  орта- 

лығы   Таш кент-Түркістан  маңы на  ш оғырланған  Ш ағатай 

үлысындағы  көш пелі  М оғолстанның  ш екаралы қ  аймағында 

(Шу  өзенінің  маңы нда)  ж еке  Қ азақ  хандығын  қүрған  Керей 

мен Ж әнібек (XV г.);

2.  М оғолстандағы   ж а ң а   қон ы ста  ж ақтас  пен  тілеулес 

тауы п  к үш ей ген   Қ азаң   хан д ы ғы н   Ж ош ы   үлы сы ны ң  Еділ- 

Ж а й ы қ   бойына  қайта  орналасты руға  үмтылған  Ж әнібекүлы  

Қасым хан («Қ асым ханны ң қасқа жолы»  (XVI ғ.);

3. Сыр бойындағы ескі қоны сты  (Ташкент-Түркістан) ж аңа 

саяси  орталы ққа  ай налды ра  білген  Есім  хан  («Есім  ханның 

е с к іжолы»  (X V IIғ.);

4.Т үркі  тектес  ж еті  ж үртты   (ңазақты ң  үш  ж үзі  және 

қы рғы з,  қа р ақ а л п ақ ,  ңатаған,  ж айм а  руларын)  ж оңғарға 

қарсы  ж үм ы лды ру  мақсаты нда  «Ж еті  Ж арғыны»  қабыл- 

датқан Әз Тәуке хан (XVII ғ.  соңғы ширегі);

5. 

XVIII 


ғасы рда 

ш ы ғы стағы  

жоңғарды ң  ж ойқы н

159


ш абуы лдары ны ң  бетін  қайтары п ,  А ңы раңай  соғысында 

ж ең іск е 

ж еткен , 

батыстағы 

қалм ақты  

Еділ-Ж айы қтан 

асы рған,  баш қүртты   Оралдың  іш к і  айм ағы на  қарай   ығыс- 

ты рған ,  Орта  А зияға  ентелеп  кіріп   ж атқан   Ресей  патша- 

лы ғы м ен  ти ім ді келіссөз ж үргізе білген Әбілңайыр хан;

6.  Р есей   мен  Қ ы тай  арасы нд а  ам ал -ай л а  қүралы м ен  

қ а з а қ қ а   тиім ді  саясат  ж үргізе  оты рып  аталм ы ш   елдермен 

ш ектесетін  ел  ш екарасын  сақтап  қалуда,  күйреген  жоңғар 

қоны сы нан  қазақты ң   жерін  қайтаруда,  оңтүстіктегі  ежелгі 

қоны старды  кеңейтуде ерекш е қаж ы р -қай р ат көрсеткен Абы- 

лай  хан;

7.  X IX   ғасы рд ағы   Ресей  п атш а л ы ғы н ы ң   отарлау  саяса- 

ты на  қарсы   азатты қ  күрестің  басш ысы  болған,  ң азақты ң  

соңғы хан ы  Кенесары, т.б.

Б ү гін гі әң гім е арқауы  -  осы тізбектегі А былай хан. А тақты  

түлған ы ң   ел  алдындағы   атқарған  тарихи  қы зм еті  XVIII  ға- 

сы рдағы   ң азақ   халқы н ы ң   басынан  өткізген  оқиғалары мен 

ты ғы з  байланы сты   болды.  Ол  ғасы р  қазақ ты ң   мемлекеттілі- 

гі,  төуелсіздігі,  азаттығы   қатал  сы нға  түскен  уақы т  еді.  Ел 

басына  алм ағайы п  сын  ж ағдайды ң   орнауы на  бірнеше  т а ­

рихи  оқи ғал ар   себеп  болды.  Олар  м ы налар:  бірінш іден, 

қ а зақ   д аласы н  шығыс  пен  батыстан  қатар  қы сңан  көш пелі 

ж оң ғар  қалм ақтары н ы ң   ж ой қы н   ш абуы лдары ,  екінш іден, 

қ а за қ   билеуш ілерінің  арасы ндағы   тақ   күресінен  туындаған 

ал ауы зд ы қ,  үш інш іден,  и м п ери ялы қ  п иғы лы ,  аңы л-ойы , 

ер ік-ж ігер і  ж аулап   алу  саясаты на  қарай   түбегейлі  ауған 

көрш і  Ресей  мен  Қ ытайды ң  ң азақ  ж еріне  тікелей   көз  салуы, 

төртінш іден,  Орта А зия хандьщ тары ны ң қы спағы .

А талм ы ш   ж ағдайлар  қ а зақ   даласы ндағы   геосаяси  мәсе- 

лелерді өте қатты  ш иеленістіріп ж іберді. Осындай сын кезеңде 

А былай  хан  үлкен  мемлекет  қайраткерін е  тән  ерік-ж ігер, 

баты лды қ,  баты рлы қ,  аңы л-айла  таны тты .  Қ азақ  елінің  тә- 

уелсіздігін саңтап қалуға көп еңбек сіңірді.

А бы лай  хан н ы ң   саяси  қы зм етіне  бастау  болған  арқау  -   ^ 

оны ң  арғы   тегі  Ш ыңғыс  ханнан  тарайты нды ғы .  Әйтсе  де, 

х ан -сү лтан д ар д ы ң  

Ш ы ңғы с 

тү қ ы м ы н ан  

ш ы қ қ ан д ы ғы  

ж ау ы н гер   х ал ы қ   қ а зақ қ а  хан  болуға  даңғы л  ж ол  аш пай- 

ты н.  Х алы қты   билеу  үш ін  Ш ы ңғы с  түқы м ы   х ал ы қ қ а  оны

160


озге  бәсекелестерінен  ерекш елендіретін  қасиеттерімен  (қа- 

зіргі  үғы ммен  айтсақ,  харизмі)  үнауы   тиіс.  Қ азақты ң  сая­

си  таны мы ндағы   бүл  қүбы лы сты   сол  заманындағы  орыс 

ш енеуліктері  мен  зерттеуш ілері  байқаған  болатын.  Мысалы, 

орыс  патш асы ны ң  қазаң   даласы ндағы   «көзі  мен  қүлағы» 

болған,  даладағы   саяси  ж ағдайды   ж іті  бақылап  отырған 

Орынбор  губернаторы  И.  Неплюев  қ азақ  танымындағы  бүл 

ерекш елікті  бы лайш а  сипаттайды:  «Қ азақ  хандары ны ң  бас- 

қа  сүлтандар  алдында  биліктегі  үлкендігінен  басқа  ешбір 

арты ңш ы лы ғы   ж о қ ...  ал  нағы з  ханды қ  билік  пен  қүрмет 

оның  б үкіл хал ы қ ты қ  істері  мен  ақы лды лы ғы м ен  ж әне  іс- 

әрекеттегі  ам ал  тапқы ш   айлалы ғы на  байланысты»  (Моисеев 

В.А. Д ж унгарское ханство и казахи  XVII-XVIII вв. -  А.,  1991). 

Ал  қазақтар   туралы   алғаш қы   көлемді  тарихи-этнография- 

лы қ еңбек ж азған  зерттеуш і А.  Л евш ин:  «Хандық ақсүйектік 

халы қ ж иы ны нда оған -  егер ол аңы лы мен, байлығымен және 

тағы   басңа  қадір-қасиетімен  м аңайы на  тілеулестерін  ж инай 

алмаған  болса  -   еш қаш ан  басым  дауыс  алып  бере  алмайды » 

(Л евш ин  А .И .  О писание  к и р ги з-к а за ч ь и х ,  или  киргиз- 

к а й с ац к и х   орд  и  степей  /   Под  общ ей  редакцией  академ и ка 

М.К  Козыбаева.  -   Алматы:  Санат,  1996.  -   656  с.),  -   деп  этап 

көрсетеді.

XVIII  ғасырда  қазақты ң   үнатңан  ңасиеттері,  ңоғамы- 

ның  ең  әлеум етш ілік  сүраны мы   -   баты рлы қ,  өж еттілік  пен 

қайсарлы қтан   өрілетін  ж ауы н герш ілік,  ой  ж үйріктігін  та- 

нытатын  аңы л-айла,  даналы қ.  Абы лайды ң  бойында  осы 

қасиеттер  мол  орын  алды.  Ол  ел  назары на  алдымен  батыр- 

лы қпен,  ер л ік  іспен  ілінеді.  Оның  баты рлығы   халы цты ң  ру- 

хын  көтеріп,  ж ауға  қарсы   күреске  ж үм ы луға  үмтылдырады 

ж әне  сол  күрестің  ортасында  болған  қазақты ң   атақты   ба- 

ты рлары н ы ң   ж и н алуы н а  түрткі  болады.  XVIII  ғасырдың 

атацты  баты рлары  (Қ ан ж ы ғалы  Бөгенбей,  Ш аңшаң Ж әнібек, 

Қ аракерей  Қабанбай  т.б.)  Абылай  ханны ң  қазақ  жерін  жау- 

дан  азат  ету  қим ы лдары на,  ж оры қтары н а  сенімді  серіктері 

болған.  Олар  әлі  елге  таны лмаған  ж ас  Абылайды  ж оры ққа 

алып  ш ы ғы п,  ерлігін  сы найды ,  баты рлы қ  ісіне  тәнті  болып, 

оны  өз  орталары нан  хан  етіп  көтереді,  ханның  сенімді  адам- 

дары на  айналады .  А бы лайды ң  ханды ң  мөрінде  баты рлық

11-0191

161


л аузы м н ы ң   «Баһадүр  А былай  хан  бин  султан  Уәли»  деп 

таңбаланы п,  ханнын, тікелей үрпағы  Ш.  У әлихановты ң  «Хан- 

дар  ш ежіресінде»  «Хан  Абылай  батыр»  (Валиханов  Ч .Ч .  Р о­

дословное древо к азахских ханов и султанов //С о б .с о ч . в 5-т. -  

А лм а-А та,  1984. Т.4. -  С .174) деп айш ы ңталы п берілуі -  оның 

хандьщ   саяси билікке баты рлы қ,  ж аугерш іл ік қасиеттерімен 

көтерілгендігін айғақтайды .

А бы лайды ң  баты рлы қ  көрсеткен  алғаш қы   майданы ,  сөз 

ж о қ ,  қазақ-қал м ақты ң   ж ауы н герш іл ік  зам аны .  Б олаш ақ 

х ан н ы ң   балалы қ,  ж асты қ  ш ағы   ж оңғар  қалм ақтар ы н ы қ 

1723-1729  ж ы лдар  арлы ғы ндағы   ж ойқы н  ш абуы лдарына 

түспа-түс  келді.  Бүл  кезеңде  қазаң   хандығы   Қаратау-Сыр- 

д ари я  арасы ндағы   қоны стары нан  айы ры лады .  Әз  Тәуке 

түсы нан  бастап  қазаң   билігіне  көш кен   Сырдария  өзенінің 

орта  ағы сы ндағы   үл кен д і-кіш іл і  Таш кент,  Сайрам  сынды 

сауда  қалалары на  қалм ақтар  билігі  орнайды.  Бүл  қалалар 

Қ азақ   ханды ғы ны ң  сауда-эконом икалы қ  артериясы   болды. 

С ондыңтан оның стратегиялы қ м аңы зы  зор еді. Әз Тәуке ханға 

т у ы сты қ   түрғы дан  немере  ағай ы н   болып  келетін   А бы лай- 

дың  аталары   осы  стратегиялы қ  м аңы зы   зор  өлкеде  билік 

ң үрады .  Атап  айтқанда,  А бы лайды ң  атасы Абылай  мен  әкесі 

У әли  Таш кентті  билейді.  Бүл  деректі  біз  айбарлы   хан н ы ң  

хатш ы сы   болған,  сондықтан  оның  өмірбаяны   мен  ш еж іре- 

сін  ж а қ сы   білетін  бірден-бір  кісі  М.  М өмедовтің  1768  ж ы лы  

орыс  үкім еті  өкілдеріне  берген  хабарлам асы нан  оңи  алам ы з. 

«Абылай  сүлтанны ң,  -   дейді  ол,  -   атасы   мен  әкесі  Таш кент 

қаласы н ы ң   хандары  болған.  Қ алан ы   ж оңғар  қалм аң тары  

ж аулап   алғанда,  он  ж асар  Абылай  Түркістан  қаласы ндағы  

Әбілмәмбетке барады»  (История  казахской  литературы .  В 3-х 

томах.  Т . Н .- А .,   1 9 7 9 .- С .   41).

Ханнын,  хатш ысы   баяндап  оты рған  хабарлам а  тарихи 

ш ы н ды ң қа өте ж ақы н .  Бірінш іден,  ж оңғарларды ң Т аш кентті 

ж ау лап   алғаны   -   тарихи  ш ы нды қ.  Б үл  оқиға  1723  ж ы л ы   бо- 

лады .


Е к ін ш ід е н ,  С ы рдари я  өзен ін ің   орта  ағы сы н дағы   қ ала- 

лард ы   өзіне  қаратқан   Әз  Тәуке  Т аш кен т  билігін  немере  інісі 

Қ ан іш ер  А бы лайға  (Абылай  ханны ң  атасы)  беруі  өбден  мүм- 

кін  еді.

162


Ү ш інш іден,  аталм ы ш   хабарлама  Абылай  ханны ң  қай 

ж ы лы   дүниеге  келгенін  де  дәл  аны қтап  береді.  1723  ж ы лы  

Абылай  -   10  ж аста,  1781  ж ы лы   ол  дүниеден  ңайтқанда,  ба- 

ласы   Уөли  сүлтанны ң  хабарлауы нш а,  68  жастан  69  ж асқа 

қараған  болатын.  Қ арапайы м  м атематикалы қ  амалмен  есеп- 

тесек,  ол былай болып  шығады:  Абылайдың қайтңан ж ы лы   -  

1781,  ж оңғарларды ң  Т аш кентті  ж аулап  алған  ж ы лы   -   1723, 

Т аш кентті  ж оң ғарлар  алғанда  Абылай  -   10  жаста.  Демек, 

1781 -172 3 -1 0 = 1 7 1 3   ж ы л .  Д ем ек,  биыл  А бы лайды ң  туға- 

нына  -   тура  300  жыл!  А тақты   түлғаны ң  мерейтойын  ала- 

қүла  атам ау  үш ін,  «Өспейтін  елдің  балалары  өшпейтін  дау- 

ды  куады»  деген  қазақты ң   м ақалы ны ң  кері  болмай,  тарихи 

деректермен  қуатталған  осы  датаға  біржолата  тоңтауымыз 

қаж ет.


Ә лқисса,  «сыйға  -   сый,  сыраға  -   бал»  дегендей,  Әз 

Тәукенің  Таш кент  билігін  өз  аталарына  бергендігіне  және 

оның  үрп аң тары ны ң   (Болат,  Әбілмәмбет)  өзіне  ж асаған 

тікелей  қам қорлы ғы н а  Абылай  да  орынды  ж ауап  береді. 

Бүл  оны ң  хан  тағы на  ж ету  жолындағы  іс-әрекетінен 

көрінеді.  Сүлтан  А бы лай  өзін ің   атақ-д аң қы   немере  ағасы 

Әбілмәмбет  (Әз  Т әукен ің   немересі)  ханнан  асып  түрса  да, 

оны ң  көзі  тірісін д е  тақ  иесімін  деп  үмтылмайды.  Ж оңғар 

ханды ғы   күйреп,  Орта  ж үзд е  А бы лайды ң  атақ-д аң қы   ар- 

ты п  бара  ж а т қ а н ы н   б ай қаған   орыс  үкіметі  Абылайға  кісі 

салы п,  оны  Орта  ж үзге  хан  етпек  болған  ойларын  ж асы рын 

ж еткізеді.  А былай  бүл  үсыныстан  «Әбілмәмбетті  әке  орны- 

на  қүрм ет  түтаты ны н,  оған  үлкен  хандықтан  басқа  атқарар 

ж үм ы старды ң  барш ылық»  (Казахско-русские  отношения 

XVI-XVIII вв.  Сборник документов и материалов.  -А лм а-А та: 

АН  КазССР,  1961.  -  С.  607) екенін айты п,  үлкен биліктен  бас 

тартады .  А бы лайды ң  хан д ы ққа  Әбілмәмбеттің  көзі  тірісінде 

үм ты лм айты ны на  аны қ  көздері  ж еткен  орыс  үкіметі  «ша- 

расыздан»  «...Әбілмәмбет  көбіне  Түркістанды  мекендейді 

әрі  күш і  коп.  Оны  Абылай  қүрмет  түтады,  ақыл-кеңесін 

ты ңдайды . Сондықтан Әбілмәмбет тірі кезінде ол ордада (Орта 

жүзде)  басқа  хан  тағайындаудың  пайдасы  жоқ»  (Сонда,  87-6.) 

деген  қоры ты нды   ш ы ғарады .  Айтса  айтқандай,  Абылай 

ханды қ  таң ң а  (1771  ж .)  Әбілмәмбет  өлгеннен  кейін  отыра-

163


ды .  Әз  Тәуке  мен  оның  үрп ақтары н ы ң   Уәли  әулетіне  істеген 

ж аң сы л ы ғы н  ол осылайш а ңүрмет түтады .

А б ы лай   хан  кем еліне  к е л іп ,  к ү ш -қ у а т ы   ар тқ ан   у ақ ы тта 

ата-бабасы ны ң  қонысын  өзіне  қаратады .  «Абылайдың  Таш- 

кентпен  жөне  Ходжентпен  соғы сы ,  -   деп  ж азады   Ш .  Уәли- 

ханов,  -   Ж и зақ қ а  дейінгі  ж еті  ш аһарды   алумен  тынады. 

О ларды ң  арасында  Әзірет  сүлтан,  Сайрам,  Ш ымкент,  Созақ 

ж әне басқа қалалар бар. Ал Т аш кент алы м -салы ң төлеп түруға 

тиісті  болды»  (Валиханов  Ч .Ч .  А блай  / /   Собр.  соч.  в  5-ти  то­

мах.  Т.  IV.  -  А.,  1 9 8 5 7 - С .111).

Т аш кен т  және  оның  м аңы ндағы   ш ағы н  қалалары на  өз 

б и лігін ің   орнағанын  ол  1771  ж ы л ы   орыс  патш айы м ы   II  Ека- 

тери н аға үш  ж үз А лаш қа  хан сайлан ған ы н   айты п  ж азған   ха- 

ты нда  айтады .  Онда  ол  былай  дейді:  «Менің  ата-бабама  туыс 

болған  Әбілңайыр  хан  мен  Әбілмөмбет  хан  қайты с  болды. 

Олар  дүниеден  откен  соң,  хан  болу  ж олы   маған  тиді.  Олар 

қай ты с  болғаннан  кейін,  қ а зақ ты ң   барлы қ  ж үзі,  яғни  Үлы 

ж ү з,  Орта  ж үз,  Кіші  ж үз  хандары   мен  сүлтандары   бір  ауыз- 

дан  Т аш кен ттің   кіш ігірім   ж өне  үлкен   қалалары м ен  (астын 

сы зған  -   біз)  бірге  отырып  1771  ж ы л ы   Түркістан  ңаласы нда, 

м үсы лм анны ң әулиесі Қ ож а А хм еттің басында, әдеттегіміздей 

дүға оңи  отырып,  мен үш ж үз А лаш ты ң   ханы  етіп сайлағаны  

хақ»  (К азахско-русские отнош ения XVI-XVIII вв. Сборник до­

кум ентов  и  материалов.  -   А лма-А та:  АН  КазССР,  1961.  -   С. 

87).

«Қ азақ  хандары  Таш кентке  билік  ж үргізді»  ж әне  «Абы- 



лай д ы ң  аталары  Таш кентті биледі»  дегеннен ш ы ғады ,  кеш егі 

XX  ғасы рды ң   20-30-ж ы лдары на  дейін  ң азақ тар   Таш кентті 

өзін ің   ңаласы ндай  санады.  А лаш   зи ялы лары   Таш кентте  бас 

қосы п,  оны  орталы қ етуге үм ты лды .  Өзбекстан  қүрамы ндағы  

бүгінгі  Қ арақалпақстан  сол  түста  Қ азақ стан ға  қараған  еді, 

М үндай таны м ны ң озіндік тари хи  негізі бар еді.  Қ азақтарды ң 

XVIII  ғасы рды ң  басында  Таш кентте  билік  ңүрған  тарихы н 

бы лай  қойғанда,  оның арғы  ж ағы н д а  кош пелі  М оғолстанның 

тар и х ы н а бойлайтын кезеңі бар еді.

Т ари хтан   белгілі,  Қ азақ  ханды ғы   М оғолстанның  жерінде 

ш а ң ы р ақ   көтеріп,  олар  саяси  од аққ а  айналады .  Таш кент 

М оғолстанны ң  үлкен  ханы  билік  қүраты н   ордасы  болатын.



XVI ғасырда көш пелі Моғолстан тарих сахнасынан жойылған 

еоң, ал гаш қы да оған саяси одақ,  кейін қарсылас болған Қ азақ 

хандары   күйреген  орданың  ж еріне  мүрагер  болуға  үмтылып, 

Т аш кен т  ж ән е  оны ң  м аңы н дағы   кіш ігір ім   қал ал ар   үш ін 

ш айбан и лерм ен   ү зақ   ж ы л д ар   кескіл ескен   үры с,  саяси  кү- 

рес  ж үргізеді.  XVII  ғасырды ң  басында  Таш кентті  Түрсын 

хан,  Түркістанды  Есім хан биледі.  Таш кентті билеген Түрсын 

«үлкен  хан»  деп  саналды.  Бүл  қ азақ  хандарынан  саяси  пана 

іздеп  келген  Хиуа  ханы  Әбілғазының  еңбегінде  айтылады. 

'Гүрсыннан  билікті  Есім  хан  тарты п  алды.  Ол  Таш кентте 

өзіне  қалм аң қа  қарсы   соғыста  ж әне  үлкен  билікке  талас  жо- 

лы нда  саяси  одақ  болған  қы рғы з  биі  Көкімге  арнап  күмбез 

еоқты рады .  XVIII  ғасырдағы  қазақ ты ң  атақты   биі  Теле  Таш ­

кентте  Ж олбары с  ханны ң  аты нан  билік  қүрады,  дүниеден 

откен  соң  ол  сол  қалаға  жерленеді.  Тіпті  Абылай  ханның  өзі 

де  1780  ж ы л ды ң   күзінде  Т аш кент  маңында  (бәлкім,  қыстап 

ш ығу  үш ін  ж ы лы   өлке  Т аш кентке  қарай  бет  алған  болар  -  

авт.)  қайты с  болады.  Сондықтан  да  қазақ  үшін  бүл  қаланы ң 

орны әрдайы м бөлек болатын.

Т аш кен тке  деген  қазақтарды ң   көзңарасы  Абылай  туралы 

ж ы р-аңы здарға  арқау  болған.  Ж ы р-аңы здар  баянында  хан 

Орта  А зи я  қалалары на  ж асаған  ж оры ғы на  өзінің  ата-бабала- 

ры  мекен еткен қонысты қайтары п  алу мақсатында аттанған. 

«Орыспен  ж ауласпады   -   ел  болды,  шүрш ітпен  жауласпады   -  

ел  болды,  екеуіне де тіл боды.  Өзіне-өзі әбден  келді,  кемеліне 

толды.  Енді  Үргеніш,  Бүқара,  Қ оқан,  Таш кент  жанындағы 

қазақты   сартқа  билетіп  қоймаймы н  деп,  үш  ж үздің  баласы- 

на ж ар  ш ақы рты п ,  қосын ж инап аттаны п,  Түркістанға барып 

түсіп,  оған  бел  баласы  Сыдық  сүлтанды   отырғызады.  ІІІым- 

кент, Сайрам барып,  оған Әбдірахман деген сартты ие қылды. 

Таш кент барып, оған М ырзахмет деген сартты ие қы лды . Одан 

Ж и за қ қ а  барады. Одан аттаны п, Самарқанды қамап түседі...» 

(Мәшһүр Ж үсіп. Абылай хан дәуірі / /  Абылай хан. -  А.,  1993. -  

324-325-66.) -  дейді дала тарихнам асы .

Хош ,  баты рлы қпен  аты  ш ы ққ ан   Абылайдың  даңқы 

ж оң ғарды ң  30-40-ж ы лдары ндағы  ш абуылы кезіндегі күресте, 

сол ж оң ғарды ң  1745 ж ы лы  өлгеннен Қалдан Сереннен кейінгі 

тақ м үрагерлері арасында орын алған талас-тартыстың салда-

165


ры нан күйреуге бет алған оқи ғалары  кезінде ж үргізген  саяса- 

ты арқасы н да арта түседі.

Ж оңғарларды ң   XVIII  ғасы рды ң  40-ж ы лдары ндағы   ша- 

буы лы ны ң  бірінде  Абылай  сүлтан  ж ауды ң  атақты   ноянын 

өлтіреді  ж әне  ж аумен  болған  кезекті  ш айңаста  ж оңғар 

қолы на  түтқы нға  түседі.  Тарихи  қүж аттарда  А бы лайды ң 

ж оң ғар  түтңында  болғаны,  одан  ңалай  босап  ш ы ңқанды ғы  

туралы   деректер  сақталған.  Ж оң ғар  түтқы ны нда  болған 

уақ ы тта  Абылай  көрш і  көш пелі  елдің  іш кі  саяси  жүйесім ен 

таны сады ,  қалм ақ  тілін  үйренеді,  ж оңғар  билеуш ілерінің 

арасы нан  Қалдан  Серенге  бақталас,  өзіне  тілеулес  ж андар 

табады .  Түтқы ннан  босанып,  өз  ж үрты на  келген  Абылай 

ж оң ғар  хандығымен  келісімдер  арқы лы   бейбіт  өмір  сүруді 

ж ақ тай ты н   билеуш іге  айналады .  Тарихш ы   ғалы м дарды ң 

көрсетуінш е,  Қалдан  Сереннің  атақты   хан-сүлтандары   мен 

беделді  рубасы лары ны ң  балалары нан  бейбіт  келісім   ж асау 

үш ін   ам анат  беруді  талап  етуі  қ а за қ   билеуш ілерін  екі  топңа 

бөледі.  Бірі -  аманат беруге қарсы  болып,  ж оңғармен  ымыра- 

сыз күрес ж үргізуді ойлаған топ, екін ш ісі -  ж оң ғарды ң  ам анат 

беру талабы н орындап, бейбіт келісім ді ж ақтаған  топ. Бірінш і 

топты ң  іш інде  Әбілқайыр  хан,  Ш ақш ақ  Ж әнібек,  Қ үлсары , 

Қ үл еке,  Қазы бек би болса,  екін ш і топта Әбілмәмбет,  Абылай, 

Б а р а қ , А былай секілді хан-сүлтандар болады.

Б ір ін ш і  топтың  басты  үміті  Ресей  патш алы ғы   еді.  Олар 

баты стағы   көрш інің көмегі  арқы лы   ж оңғар  қаупін  сейілтпек 

болады.  Б ір ақ  и м периялы қ  п иғы лы н А зияға ңарай  тереңдете 

ж ү р гізе  бастаған  Ресей  патш алы ғы ны ң   ш ы найы   саясаты   ше- 

карал ас  көш пелі  екі  ел  -   қ а за қ   пен  ж оңғарды ң  бейбіт  өмір 

сүруін ш ы н мәнінде қалаған ж оқ. Олар  «қай ж еңгенің  -  менің 

ж ем ім »  деген  саясат  үстаны п,  соғыс  өртін  түн ш ы қты руға 

аса  ы ңы ласты   болмады.  О тарш ы лды қ  бүғауын  қы са  түсуді 

м ақсат  еткен  Ресей  үш ін  екі  көш пелі  елдің  бір-бірімен  ж ау 

болып  оты рғаны   тиім ді  еді.  Сонды қтан  патш а  үкім еті  қ азақ 

билеуш ілері  арасы ндағы   ж оңғарм ен  ы мы расы з  болуды  қа- 

л аған   топты  қолдап,  іш кі  берекесіздікті  қозды ра  түсуге 

үм ты лды . Ал осы саясатты  ол бір орталы ң қа бағы нған ханды қ 

б и л ікті  ны ғайтңан Абылай  хан н ы ң  түсында ханға ңарсы  топ-

166


тарды  қолдап пайдаланды .  Сондықтан Абылайдың өз балала- 

рына:  «Қ ы тайлы қтар  хан  билігі  үш ін  қатерлі  емес,  ал  орыс 

үкіметі  болса  ж ергілікті  билікке  ең  күш ті  бәсекелес»,  -   деп 

Қ ытаймен  ж ақы ндаса  түсуді,  Ресеймен  келісімді  саңтауды 

өсиет  еткені  сол  уақы ттағы   өмір  ш ындығынан  туған  саяси 

пайым болатын.

Абы лайды ң  ж оңғар  билеуіиілерінің  арасында  тамыр-та- 

ныс,  тілеулес  табуы  ж әне  бейбіт  келісім  жүргізудегі  «дип- 

лом атиялы ң  икемділігі»  1745  ж ы лы   Қалдан  Серен  өмірден 

өтіп,  қонтайш ы ны ң  тағы на  оның  үрпақтары   арасында  талас 

басталғанда өз пайдасын тигізеді.

Қазак; ханды ғы ны ң сы ртқы  қауіпсіздігі үш ін аса маңызды 

болған  осы  бір  тарихи  оқиғалар  кезеңінде Абылай сүлтан  ал- 

дын үзаң  ж ы лдарға болж ай алаты н сүңғыла саясаткер екенін 

таны тады .  Ж оңғар  ханды ғы ны ң  іш кі  алауыздығы  кезінде 

Д авади  мен  Әмірсананы  қолдай  отырып,  «ежелгі  (қауіпті) 

ж ауды»  іш тей  күйрету  мақсатын  көздесе,  Ж оңғария  жо- 

йы лы п,  Қ ы тай  экспансиясы   басталғанда  Әмірсананы  үлкен 

империя  алды нда  қалқ ан ,  ңорған  етуге  тырысады.  Сөйтіп, 

ж оң ғарға өтіп кеткен ж ерлерді қ а зақ қ а қайтаруға үмтылады. 

Қ алдан  Сереннің  түсы нда  ж оңғар  мен  қазаң  ш екарасы  Іле 

өзенінің  бойымен  белгіленсе,  Абылайдың  күйреуге  бет  алған 

Ж оң ғари яға қатысты  тиімді саясаты ны ң және Қ ы тайға ңарсы 

тегеурінді  қарсы лы ғы   мен  диплом атиялы қ  қарым-қаты насы  

арқы лы  Қ азақ  ханды ғы ны ң ш екарасы   ш ы ғы сқа қарай едәуір 

кеңейтеді.

Ж оң ғар  ж ойы лғаннан  кейін  қ а зақ   пен  қы тай  арасындағы 

ңары м -қаты настарға кең ж ол аш ы лады . Абылай қазақ елінің 

дамуы на  ж а ң а   м үм кіндіктердің  аш ылғаны н  дөл  аңғарып, 

Қ ытайм ен  дип лом ати ялы қ  қары м -қаты насты   нығайта  түсіп, 

қазақ  даласы ны ң  шығыс  бағытындағы  сауда-саттың  істерін 

жандандыруға күш  сал ад ы . Абылайдың жоңғар ордасының іш кі 

ісіне  араласып,  жаудың  күйреуіне  өсер  еткені  және  Қытаймен 

қарым-ңатынасты  күш ейтуі  оның  даладағы  беделін  арттыра 

түседі.  Қ азақ  сүлтанының  шығысқа  қарай  бет  бүруы  Ресейдің 

де  «мазасын»  алады.  Себебі  олардың  да  қүлаған  Ж оңғар  им- 

периясының ж ерінен  «енші»  алуға дәмесі бар болатын. Патш а

107


үкім еті  Ертіс  өзенінің  бойына  бекініс-қорған  сала  отырып, 

ш ы ғы сқа қарай  мейлінш е терең ж ы л ж и  түсуді көксейді.

А бы лай  сүлтанны ң  қ а зақ   даласы н ы ң   шығыс  өлкесінде 

ж ү ргізген   саясаты  ңытай  мен  қ а зақ   ңары м -қаты насы н  жолға 

қойы п,  Үлы Ж ібек ж олы ны ң бір тарм ағы  -  Ш ығыс Түркістан 

(Ү рімш і) мен Орта А зия  арасы ндағы  керуен ж олы  қай та жан- 

данды рады ,  сауда-саттық ісі ң арқы н  алады .

А бы лайды ң  Қытай  бағы тындағы   ендігі  бір  мақсаты   қазақ 

д ал асы н ы ң   транзиттік  әлеуетін  артты ры п,  Орта  А зия  мен 

Ш ы ғы с Түркістан арасы ндағы  керуен саудасы на бақы лау жа- 

сау  арң ы лы   елге  кіріс  кіргізу,  сауда  ж олы ны ң   қауіпсіздігін 

қам там асы з  ету  болды.  Осы  мүддені  ж әне  «ханы  ж оқты қтан  

б ерекесіздік  пен  ты ны ш ты қсы з  ж ай лаған   ел  деп  таны ла- 

тын»  ш ы ңғы сты ң танымды (ш ы ңғы сизм ) басш ы лы ққа алы п, 

қы рғы з рулары на жорың ж асайды .

Б үл  түста  «ш ыңғыстық  таным»  дегенді  кеңірек  аш уға 

тура  келеді.  Еуразия  кең істігін ің   басым  бөлігіне  билік 

қүрған   моңғол  им периясы ны ң  басты  м иссиялары ны ң  бірі 

о рталы қтанған ,  бір  басш ыға  бағы наты н  мемлекет  қүру  бо- 

латы н .  И мперияны   қүрған  Ш ыңғы с  қаған ны ң   үрпақтары  

өздерін  мемлекет  қүруш ы   түл ғалар  ретінде  таны туға,  соны 

м ойы ндатуға  күш -ж ігерлерін  салды.  Абылай да сол  «миссия- 

дан»  ш ет  қалм ады   (Кейін  К енесары   хан  да  осы  миссияны ң 

ж олы нда  ңүрбан  болды).  Ж оң ғарлард ы ң   бүғауынан  босаған, 

ек ін ш і  сөзбен  айтңанда,  ол  басш ысыз  қалған   қы рғы здарға 

хан д ы қ тегеурінді орнатуға үм ты лады .

Қ азақ   сүлтаны   Қытай  үкім етіне  А латау  маңын  ж айлай - 

ты н  қандастары   қы рғы здарды ң  маза  бермейтіндігіне  арыз- 

дан ы п   келіп   ж атқанды ғы н  айты п,  қы р ғы зға қарсы   ж ор ы ң қа 

ш ы ғаты н д ы ғы н   хабарлай ды .  Қ ы тай   ж а ғы н ы ң   ңолдам аға- 

ны на  қарам астан ,  ол  қ а зақ   қолы н  бастап  ж о ры ққа  аттана- 

ды.  А бы лай  сүлтан  бірнеше  рет  ңы рғы здарға  қарсы   ж оры ң 

ж асай д ы .  Б ір ақ  оның  бүл  «екпіні»  А латауды ң  етегіндегі 

қы рғы зд арға  ғана  ж етіп,  биік  тауға  қарай   ж айлай ты н   басңа 

ру ларға  эсер  ете  алмады .  Қ азақ -қы р ғы з  қақты ғы сы ндағы   ел 

есінде  ерекш е  қалғаны   -   «Ж айы л  қы рғы ны »  деп  аталаты н 

1770  ж ы л ғы   ж оры қ.  «Соғыстың  қатты   болғаны  сонш алы қ,  -  

деп  ж азад ы   Ш.  У әлиханов,  -   қы рғы зды ң   Сүлту  руы  Т алқан

168


деген атасы нан тек қы ры ң-ақ кісі тірі қалды» (Валиханов Ч .Ч . 

Аблай / /  Собр.  соч.  в 5-ти томах.  Т.  IV.  -  А.,  19857 -  С .115).

А бы лайды ң  қы рғы здарға  ж асаған  жорьщ тарының  нәти- 

жесінде  қазақтар  Шу  өзенінің  төменгі  ағысы,  Алатаудың 

Меркі,  Түлкібас  салалары ндағы   тау  етектері  ңазақ  иелігіне 

отеді.  Ал  А бы лайды ң  Орта  А зия  қалалары на  ж асаған  жо- 

рығынан  кейін  Таш кент  ж әне  оның  маңындағы  сауда 

қалалары   қазақты ң   билігін  мойындайды.  Осылайша  Абы- 

лайды ң  саяси  әрекетінің  нәтиж есінде  Қ азақ  хандығы  Орта 

Азия  кеңістігіндегі  өзіндік  салм ағы   бар  саяси  ойыншыға  ай- 

нала бастайды.

1771  ж ы л ы   қ а зақ   даласы нда  Ресей  мен  Қ ытайды   алаң- 

д атқан ,  қазақтар д ы ң   әбігерін  алған  елеулі  оңиға  болады. 

Ол  Ж оң ғар  ханды ғы ны ң  Еділ  бойындағы  бөлігі  торғауыт 

қалм ақтары н ы ң   к а за қ   даласы   арқы лы   ж ойы лған  Ж оңға- 

рия  ж ерін е  қарай   үдере  көш кен   трагедиялы   көш і  еді.  Еділ 

қалм ақтары   мен  ж оңғар  ж ерін дегі  қалм ақтарды ң  ж үрнақ- 

тары  қосы лса, қ а за қ  ж үрты н ы ң  м азасы н алар деген қауіппен 

хан-сүлтандар А бы лай,  Н үралы ,  Ералы ,  А йш уақтар  арнайы  

ж асаң   ш ы ғары п ,  торғауы ттарды   Ж оң ғари яға  ж еткізбей 

тал қан д ауға  үм ты лады .  Қ аш а  соғы сқан  торғауы ттар  аш ы қ 

майданға  ш ы қп ай   қазаң   ж асақ тары н ы ң   мысын  ңүрта- 

ды.  Ү зы н-саны   120  мы ңдай  кісім ен  ш ы ққан   көш  қ азақ  да- 

ласы н ы ң   үстінде  көп  ш ы ғы нға  үш ы рап,  ж арты   адамынан, 

м алы нан  ай ы ры лы п,  Ж о ң ғар и яға  ж етеді.  Ол  жерде  олар 

Қ ы тай  бодандығын  алуға  м әж бүр  болады.  Міне,  осы лайш а 

қ а за қ  даласы н ш ы ғы сы  мен баты сы нан қы сқан күш ті ңалм ақ 

Қ алдан  Серен  өлгенен  кейін гі  бар-ж оғы   25  ж ы лды ң  іш інде 

ел  болудан  қалы п ,  мемлекет  ретінде  ж ер  бетінен  ж ойы ла- 

ды .  Қ а зір гі  таң д а  қалм ақтарды н ,  Ресей  Ф едераци ясы ны ң  

қүрам ы ндағы   автономиялы   республикасы   ғана  сақталы п 

қалды .


Қ азақтарды ң   торғауыт  қалм ақтары н а  жасаған  жорығы 

елдің  рухын  артты ры п,  ж еңім паз  халы қты ң  мерейін  тасыт- 

ты .  Елдің  қуаны ш ы   ж ы р  ж олдары на  төгіліп,  ж ы рауларды ң 

толғауы на  арқау  болды.  Ж ы р-толғауларда  елді  жаудан  азат 

еткен  батыр,  көрш ілерімен  тиімді  қарым-қаты нас  орна-

169


та  білген  саясаткер  Абылайдын,  бейнесі  ерекш е  дәріптелді. 

Б үқар толғауы мен айтқанда:



К упш ек санды куреңді 

Табияга жарапгқан,

Қ ы ры қ сан қара қа лм а қт ы  

Ж арлы гы на қарат қан.

А йбалт асы н а лт ы н м ен  булат қан,

Алаф асьін арт т ы ры п,

А р п а ла п  ат т ы  қ уа н т қа н .

Лабаш ы деген бір елді 

Ант ыменен, у л а н т қ а н ,

Е ренш і мен Серенді 

Т озгы ндат ы п ш у ла т қ а н ,

П еріш т есін жцрт уст інен дулат қан...

К үйрей  бастаған  ж оңғар  ордасы на,  қы рғы здарға  жөне 

Еділден  қ аш қан   торғауыт  қалм ақтары н а  ж асаған   сәтті  жо- 

ры қтары ,  алы п  Қ ытаймен  қары м -қаты насты   ж ол ға  ңоюы 

А бы лайды ң үш  ж үзге хан болуына еш кедергісіз ж ол аш ады .

Үш  ж үзд ің   тағы на  (үш  ж үзд ің   беделді  рубасы лары   мен 

сүлтандары н ы ң   қолдауымен)  легитим ді  түрде  көтерілген 

Абы лай хан ру-руға бөлінген қ а зақ  ж үрты н темірдей тәртіпке 

бағы нған  бір  орталы қты қ  м ем лекеттік  ж үй ен і  ңүруға 

үм ты лады .  Бүл сонау көне тү р кі зам аны нан бері келе ж атңан 

ірі  билеуш ілердің  басты  м үраты ны ң  бірі  еді.  Сондыңтан  ол 

іш кі  ж ән е  сы ртқы   факторларды ң  әсерінен  хал-ахуалы   өбден 

ш иеленіскен  ң азақ ты ң   саяси  ж үйесіне  реформалар  ж үргізе 

бастайды .  Сөйтіп,  Абылай хан,  бірінш іден,  ң азақ  қоғам ы ны ң 

іш к і  мөселелерін  ш еш уге  сы ртқы   күш тердіқ  (әсіресе,  Р е­

сей  ә к ій ш іл ігін ің )  ы қпалы н  араласты рм ауға  ж әне  сы ртқы  

істер  мәселесіне  ж екеленген  руларды ң  қары м -қаты н асы н   бір 

ортальщ тан  -   ханды қ  билік  тізгіні  арқы лы   ж үзеге  асыруды 

ж олға қояды .

Е кін ш іден ,  ханды   алқалы   кеңес  арқы лы   ш ектеп  отыра- 

тын  рубасы лар  мен  сүлтандарды ң  билігін  ш ектейді.  Әрине, 

мүндай реформа ру-тайпаларды  еркін билеп үйренген, ханды қ

170


билікті  ш ектеп  отыруға  әдеттенген  кейбір  рубасылары  мен 

сүлтандарға  үнай  қоймайды   (Валиханов  Ч .Ч .  Аблай  / /   Собр. 

соч.  в  5-ти томах. Т.  IV.  -  А.,  19857 -  С .114).

Ж екелген  рубасылар  Абылайдың  темірдей  қатал  тәрті- 

біне  қарсы   ш ы ңңаны м ен,  халы қты ң   негізгі  бөлігі  хан  сая- 

сатын  ңолдады.  Оны  қ азақ  елінің  басшысы  ретінде  таныды. 

Абылай  зам аны   қазақты ң   кейінгі  дәуіріне  көп  азьщ  болды. 

Ханның немересі Кенесары Абылай заманындағы  қазаң жерін 

қалпы на  келтіруге  үмты лы п,  орыс  отарш ылдығымен  үзақ 

ж ы лдар күрес ж үргізді.

Түйіндей  келгенде,  Абылай  Еуразия  кеңістігінде  геосая- 

си  ж ағдай   күрт  өзгерген  дәуірде  ханды қ  билік  күра  отырып, 

қазақ м ем лекеттілігінің  басты ныш андарын сақтай білді. Елді 

ж оңғар  ш апкы н ш ы лы ғы н ан   қорғауда,  екі  үлкен  империя 

арасында  қ а за қ қ а   тиімді  саясат  орнатып,  елдің  тыныш тығы 

мен  іш кі  бірлігін  нығайтуға,  қ азақ  елінің  тәуелсіздігін  саң- 

тап  қалуға  өлш еусіз  еңбек  сіңірді.  Оның  бүл  тарихи  қызметі 

халы қты ң   ж ады   мен  қүрм ет-ы қы лы сы нда  мәңгі  сақталып 

қала бермек.


А. Әбсадықов. Хан А былай................................................................. 159

Т. Сайдуллин.  Үлт тәуелсіздігі және рухан и ят............................172

Б. Сманов. Жырмен ж азылған т а р и х ............................................. 180

Ә. Бектцреанов. Үлттық рухтың қай н ар ы ................................... 202

Т. Шаңбай. Алаш ңозғалысының пассионарлық қуаты  

206


М .Қ аназ.  Бабажан қы р ғы н ы .......................................................... 212

3.  Тайшыбай. Алашшыл жастардың түңғыш газеті -

« Ж асазам ат»........................................................................................225



Р. Тцрьісбек. Қүнды оқулық -  үлт мерейі...................................... 263

М. Әбдіэкімулы. Қоқан хандығы туралы қай ы р ы м ................... 268

А. Омарова. Тарихты зерделеуде тіл мамандары аса қаж ет  ...  280

Үшінші тарау



Б. Бабаиі. Тарихты үлттық дүниетаным түрғысынан

ж азсақ қана жаңылмаймыз  ............................................................. 285



Ә. Тцрсынбещлы. Меркі жеріндегі балбалтастар........................289

Е. Көиіек. Махамбет: белгілі, беймөлім беттер.............................292

Т. Майбас. Бөрітонды, бөрібасты, бөрікөзді Жидебай батыр

асы халықтық мереке ретінде аталып ө т т і................................... 299



Ә. Д эулет хан. Тарихи оқиғалардың барлығына шынайы

баға бермей, тарихты қайта ж азам деу -  бекершілік!.................309



Ғ. Төлегцл. Тарих жылының тағылымдары.................................. 317

Ж.  Тусіпбекцлы. Ж үйесіздікті жоймай,

ж аңа тарих жазыла м а ? ..................................................................... 324

Түсініктеме............................................................................................328



Қ үрасты руш ы лар:

Т үрды қүл Ш аңбай -  Қ Р Мәдениет қайраткері;

А қ м ар ал   И браева  -   тарих  ғы лы мдары ны ң  докторы,  про­

фессор


Ж инацт ы  б а с ы л ы т а  дайы ндаган ш ы гармаиіы лы ц топ: 

А л п ы сб е с М ., т .г.д.; М ц са балина Г.Т., т.г.д.; 

С цраганова З .К ., т .г.к.; С е й т щ зи н а  Қ.О.,  т .г.к; 

Екібаев Р .Ж ., т .г.к.; И б а д улла ев а  3., т.г.к.; 

С эрсем бина Қ.К .,  т .г.к.; М арат ова Д .М .; 

Р ахы м ж анов Қ.Қ.

Х А Л Ы Қ  Т А Р И Х  Т О Л Қ Ы Н Ы Н Д А  

Ғ ы л ы м и  с е р и я

М а қ а л а л а р   ж инагы  

Е к ін ш і том



Р едак торы  Қ у а т  Қ у р м а н с е й і т  

Т ех н и к а л ы қ  р едак тор ы   Э л ь м и р а   З а м а н б е к  

К ө р к е м д е у ш і р едак т ор ы   Ж е ң і с  Қ а з а н қ а п о в  

К орректоры  Н а з г у л   Б и м а г а н б е т о в а  

К ом п ь ю т ер де беттеген   Э л ь м и р а   З а м а н б е к

Б асуға  1 8 .1 0 .1 3   қол  қ ой ы л ды .

П іш ім і 8 4 x 1 0 8   7 32.  Ң ағазы  о ф с е т т ік .  О ф сеттік басы лы с. 

Ш артты  басп а табағы   1 7 ,6 4 .

Т апсы ры с № 0 1 9 1 .  Т аралы м ы   1 0 0 0  дан а.


жүктеу 152.17 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет