Ыбырайым маманов



жүктеу 6.03 Mb.
Pdf просмотр
бет1/50
Дата19.01.2017
өлшемі6.03 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50

ХАЛЫЌАРАЛЫЌ «ЌАЗАЌ ТІЛІ» ЌОЄАМЫ

ЫБЫРАЙЫМ

МАМАНОВ

АЗА  


ТІЛ БІЛІМІНІ  

МӘСЕЛЕЛЕРІ

 

Алматы


2014

2

Редакторлардан

УДК 811.512.122  

ББК 81.2 Ќаз

М 18


Ќазаќстан Республикасы Мəдениет министрлігі 

Тіл комитетініѕ тапсырысы бойынша

«Ќазаќстан Республикасында тілдерді дамыту мен ќолданудыѕ 

2011–2020 жылдарєа арналєан мемлекеттік баєдарламасы»

аясында шыєарылды

 

   

 

 

Маманов Ы.

 

 



  Ќазаќ тіл білімініѕ мəселелері / Ќўраст.: ф.є.д. Є. Əнес. – Ал-

    маты: «Абзал-Ай» баспасы, 2014. – 640 бет.

 

   


ISBN 978-601-7172-35-0

Ы.Е.  Маманов (1907–1991) ќазаќ  тіл  білімі  єылымыныѕ  їркердей 

шоєырына  кіретін,  дара  тўлєалардыѕ  санатына  ќосылатын  єалым-

ўстаз.  Ќазаќ  тiл  танымында  грамматикалыќ  ойлаудыѕ  ґрiстеуiне, 

морфологиялыќ  iлiмнiѕ  дамуына  їлес  ќосќан  зерттеушініѕ  артында 

ќалдырєан  ќўнарлы  мўрасы  мол.  Єалым  ґз  зерттеулерiнде  граммати-

каныѕ  аса  кїрделi,  ќайшылыќќа  толы  ќиын  мəселелерiн  нысана    етiп  

алды, соларды айќындаудыѕ, себеп-салдарын табудыѕ баєыт-баєдарын 

кґрсетiп отырды.

Ќазаќ  тілі  грамматикасыныѕ  теориялыќ  жəне  практикалыќ  мəсе-

лелерін заманауи тўрєыдан жан-жаќты ќарастырєан Ы. Маманов еѕбегі 

тілші єалымдарєа жəне кґпшілік тіл жанашырларына арналєан. 

 

 

 



 

 

 



УДК 811.512.122  

ББК  81.2 Ќаз

ISBN 978-601-7172-35-0

 © Маманов Ы., 2014

© «Абзал-Ай», 2014

М 85


3

Редакторлардан

АЛЄЫ СҐЗ

 

Кґрнекті тілші єалым Ыбырайым Есенєўлўлы Маманов 1907 жы-

лы 13 маусымда  Талдыќорєанныѕ  Аќсу  ґѕiрiндегi  Ќарааєаш  ќыс-

таєында 10-шы ауылда дїниеге келген. Ол Алматыда алєаш ашылєан 

Ќазпединституттыѕ тўѕєыш бiтiрушiлерiнiѕ бiрi болды. 

1927-28  жылдары  Талдыќорєан  облысы,  Сарќант  ауданындаєы 

Коммуна мектебiнiѕ директоры болып, еѕбек жолын ендi єана бас-

таєан кезде əкесi Есенєўл ќажы аса iрi бай ретiнде тəркiлеу науќаны-

на iлiгiп, Пенза губерниясына, ал їй iшi Оралєа жер аударылады. Бўл 

жерде  де  ГПУ  ќудалауын  ќоймай,  жас  маманды  зайыбымен  Крас-

ноярск  ґлкесiнiѕ  Ачинск  ќаласынан  ары  тайганыѕ  бiр  бўрышына 

бес жылєа жер аударады.    

Ол  жердiѕ  негiзгi  тўрєындары  татарлар  екен. Iргелi  бiлiмi  мен 

жастайынан  їйренген  татар,  орыс  тiлi  кəдеге  асып,  тўрєындарєа 

татар,  орыс  тiлiнен  сабаќ  берiп,  кїнкґрiсiн  ажыратады.  Ќолы  бос 

кезiнде шамадан жасап сатады. Ара-тўра скрипка тартып, жўрттыѕ 

кґѕiлiн кґтередi, сґйтiп «Ибраћим əбзи» атанады. Бiраќ оны мўнда 

да ўзаќ тўраќтатпай, тїкпiрдегi орыс деревнясына жер аударады. Бўл 

жерде де аѕшылыќ, балыќшылыќ кəсiппен шўєылданып кїн кґредi. 

Аќыр соѕында белгiленген бес жылы ґтiп, елге оралады. 

1932-37  жылдары  алєашќыда  Ќызылжарда,  ондаєы  ќудалаудан 

соѕ Кґкшетау облысы, Еѕбекшiлер ауданында орта мектепте мўєа-

лiм болып жўмыс iстейдi. 1938 жылы Алматыдаєы 35-ші мектепке 

мўєалiмдiк жўмысќа тўрады. 1940 жылы ЌазМУ-дыѕ ќазаќ тiлi ка-

федрасына оќытушы болып орналасады. 

1947 жылы Ленинградта Марр атындаєы Тiл жəне ойлау инсти-

туты  мен  КСРО  ЄА  Орыс  тiлi  институты  Ленинград  филиалыныѕ 

єылыми  кеѕесiнде  жетi  айда  «Ќазаќ  тiлiндегi  кґмекшi  етiстiктер» 

деген  таќырыпта  кандидаттыќ  диссертация  ќорєайды.  Сол  кездегi 

кеѕестiѕ  ќўрамында  академик  И.И.  Мещанинов,  В.В.  Струве, 

В.Ф. Шишмарев, И.И. Толстой; корреспондент мїшелер: В.М. Жир-

мунский,  С.Е. Малов,  С.Е. Чернышев, Е.С. Истрина, С.Г. Бархударов 

тəрiздi аса кґрнектi єалымдар болатын. Диссертациялыќ кеѕесте жас 

єалымныѕ С.Е. Малов жетекшiлiк еткен зерттеуi жоєары баєаланады.

Ќызметiне  ќайтып  оралєаннан  кейiн  тарих-филология  факуль-

тетiнiѕ деканы болып белгiленедi, аудандыќ кеѕестiѕ депутаттыєына 



4

Алєы сґз

сайланады.  Алайда  єалым  таєы  да  саяси  ќудалаудыѕ  ќўрыєынан 

ќауiптенiп, 1952-54 жылдары амалсыз Мəскеуге кетедi.

Елдегi  саяси  ґзгерiстерге  байланысты 1954 жылы  Алматыєа 

келiп, ЌазМУ-дегi ќазаќ тiлi кафедрасыныѕ доцентi, сырттан оќу фа-

культетiнiѕ  деканы  болып,  оќытушылыќ  жўмысын  əрi  ќарай  жал-

єастырады.  

Содан 1991 жылєа  дейiн  аталмыш  оќу  орнында  ўстаздыќ  еттi. 

Осы жылдыѕ 16 ќарашасында дїниеден озды.

* * *


Ќаншама  жылдар  ґтсе  де  еѕбектерi  еш  уаќытта  ескiрмейтiн, 

керiсiнше, ондаєы айтылєан ой-тўжырымдары, пайымдаулары мен 

байыптаулары  заттыѕ,  ќўбылыстыѕ  мəнiн  ашуєа,  кґміліп  жатќан 

ќыр-сырына тереѕдей тїсуге жол ашатын, тыѕ ойєа ќозєау салатын 

маѕыздылыєы  мен  мəндiлiгi  аса  жоєары  зерттеулерiмен  тўлєасы 

биiктеп тўратын дара туєан єалымдар болады.

Солардыѕ  бiрi – ќазаќ  тiл  єылымыныѕ  їркердей  шоєырына 

кiретiн,  дара  тўлєалардыѕ  санатына  ќосылатын  єалым-ўстаз  Ыбы-

райым Есенєўлўлы Маманов. 

Ќазаќ тiл танымында грамматикалыќ ойлаудыѕ ґрiстеуiне, мор-

фологиялыќ  iлiмнiѕ  дамуына  їлес  ќосќан  єалымныѕ  артында  ќал-

дырєан ќўнарлы мўрасы мол. Оларды єылыми-теориялыќ, оќу-əдiс-

темелiк,  жалпы  филологиялыќ,  тарихи  танымдыќ  деп  топтастыра 

ќарастыруєа болады. Əдетте єалымныѕ єылыми-теориялыќ зерттеу-

лерi  ґз  кезеѕiндегi  таным-бiлiмге  ќаншалыќты  їлес  ќосќан  ретро-

спективтiлiгiмен,  сондай-аќ  байырєы  кезде  айтќан  ой-пiкiр,  идея-

лары  мен  теориялыќ  тўжырымдарыныѕ  ќазiргi  кездегi  ќолданылу 

деѕгейiмен, яєни синхрондылыєымен жəне болашаќтаєы зерттеулер-

ге жол ашатын перспективтi сипатымен баєаланады. 

Жалпы  айтќанда,  сонау 30-жылдарєа  дейiн  де  ќазаќ  грамма-

тикасыныѕ негiзi ќаланып, бас-аяєы тїгелдендi дегенмен, єылыми-

теориялыќ  əрi  практикалыќ  пəн  ретiнде  ќазаќ  грамматикасыныѕ 

зерттелетiн,  айќындалатын мəселелерi кґп едi, шешуi ќиын мəселе-

лер мен ќайшылыќтар əлi де аз емес. Ы. Маманов ґз зерттеулерiнде 

грамматиканыѕ  аса  кїрделi,  ќайшылыќќа  толы  ќиын  мəселелерiн 

нысана  етiп  алды, соларды айќындаудыѕ, себеп-салдарын табудыѕ 

баєыт-баєдарын кґрсетiп отырды.

Сондай-аќ грамматиканы белгiлi бiр ќўрылымдардыѕ ґзара бай-

ланысты  ќатаѕ  жїйесi  жəне  əртїрлi  бiрлiктер  мен  элементтердiѕ, 

олардыѕ  ґзара  ќатынасынан  тўратын  кїрделi  ќўбылыс  деп  тануєа 

ерекше мəн бердi. Ќазаќ тiлiнiѕ морфологиялыќ ќўрылысын танып 

бiлу  жолында  тiлдiк  жїйенi  ќўрайтын  ќўрылымдарды  дəл  айќын-



5

Алєы сґз

дау,  ќўрылымдарды  бiр-бiрiнен  ажырату,  ќўрылымдарды  ќўрайтын 

бiрлiктердiѕ  маєынасын,  ќызметiнiѕ  бiр-бiрiмен  байланысын  ай-

ќындауда  ќиындыќтар,  ќайшылыќтар,  тiптi  кереєар  пiкiрлер  мен 

тўжырымдар болды. Сондай-аќ ґзге тiлдiк жїйеге тəн ќўбылыстарды 

сырттай  ўќсастыєына  ќарап,  оны  ќазаќ  тiлiнен  iздеу,  ќазаќ  тiлiне 

əкелiп таѕу тəрiздi жайттар да грамматикалыќ заѕдылыќтарды, оныѕ 

жїйесiн танып бiлудi кїрделендiре тїстi.

Єалым ќазаќ тiлiндегi етiстiктердiѕ морфологиясын зерттеу объек-

тiсi ретiнде ала отырып, оныѕ ќўрылымдыќ ерекшелiктерiн, жїйелiк 

бiрлiктерi мен элементтерiн, олардыѕ бiр-бiрiне байланысы мен ќа-

тынасын,  ќызметiн,  маєынасын  сала-салаєа,  тарам-тармаќтарєа  та-

рата  отырып,  бiр  сґзбен  айтќанда,  морфологиялыќ  жїйеленуiнiѕ 

бiршама толыќ моделiн жасап шыќты.

Ќазаќ тiлiндегi етiстiктер – лексика-семантикалыќ маєынаєа аса 

бай, грамматикалыќ категориялары кїрделi, грамматикалыќ форма-

ларыныѕ ќызметi мен маєыналыќ ќырлары əр алуан ерекше сґз табы. 

Бўларды  жїйелеп  беруде  ќиындыќтар  мен  ќайшылыќтардыѕ  жиi 

кездесетiнi де сондыќтан. Мўндай ќайшылыќтар мен ќиындыќтардан 

шыєу їшiн етiстiктердi жїйелеп шыєуєа таяныш болатын теориялыќ 

принциптi  табу  ќажет  болды.  Зерттеуші  ќазаќ  етiстiктерiнiѕ  жїйесiн 

айќындауда тiлдiѕ жалєамалыќ ќасиетiн дəйектi тїрде негiзге алды 

жəне етiстiк категорияларын сатылай жїйелеу принципiн ўсынып, 

топтастырады. Осы аталєан бiрiншi сатыдаєы етiстiктер лексикалыќ 

маєынаны бiлдiредi, ал бiрiншi сатыдаєы сґзжасамдыќ етiстiктерге 

грамматикалыќ маєына їстейтiн етiстiктiѕ формаларын модифика-



циялы етiстiктер деп атайды. Єалымныѕ пайымдауынша, осы екiн-

шi  сатыдаєы  етiстiктердiѕ  лексикалыќ  маєынасы  ґзгермейдi,  мо-

дификациялаушы  формалар  сґзге  грамматикалыќ  маєына  їстейдi. 

Екiншi  сатыдаєы,  яєни  модификациялыќ  етiстiктердiѕ  санатына 

етiстер, кїшейтпелi етiстiк, кїрделi етiстiктер жатады. Етiстiктер-

дiѕ  келесi  бiр  їлкен  тобы  функционалды  етiстiктер  деп  атала-

ды. Бўларєа тўйыќ етiстiк, есiмшенiѕ тїрлерi, кґсемшенiѕ тїрлерi 

жатќызылады.  Бўлайша  таптастыруда  атќаратын  ќызметiне  ќарай 

тўйыќ етiстiк «ќимыл есiм», есiмшелер «ќимыл сын», кґсемшелер 

«ќимыл їстеулiк» мəнде жўмсалатындыєын негiзге алды.

Осылайша  етiстiктiѕ  морфологиялыќ  жiгi  еѕ  алдымен  а)  лек-

сикалыќ  бїтiн  жəне  ə)  грамматикалыќ  бїтiн  делiнiп,  екiге  ажы-

ратылады  да,  лексикалыќ  бїтiнге  тїбiр,  туынды  тїбiр,  кiрiккен 

тїбiр, ќос тїбiр, тiркестi тїбiр (тiркестi сґздер) тїрiндегi сґздер, 

ал  грамматикалыќ  бїтiнге  етiс,  кїшейтпелi  етiстiктер  (мыс.: 



барыѕќыра, айтыѕќыра), кїрделi етiстiктересiмше, кґсемше, тў-

йыќ  етiстiктер  жатќызылады.  Єалымныѕ  ўсынєан  концепциясы 

6

Алєы сґз

бойынша тек етiстiк ќана емес, ґзге де сґз табына жататын басќа да 

сґздердiѕ морфологиялыќ жiгi осылай ажыратылады. 

Бiр  кезде  ќалыптасќан  дəстїрлi  кґзќарас  бойынша  сґздiѕ  мор-

фологиялыќ  ќўрылымы  сґз  тудырушы,  форма  тудырушы  жəне 

сґз  тїрлендiрушi  болып,  їш  жiкке  бґлiнiп  топтастырылатын  бол-

са, Ы. Мамановтыѕ концепциясы бойынша белгiлi бiр сґз алдымен 

морфологиялыќ  тўрєыдан  лексикалыќ  бїтiн  (оєан  сґз  тудырушы 

ќосымшалар жатады) жəне грамматикалыќ бїтiн болып їлкен екi 

жiкке бґлiнедi. 

Сґздiѕ  морфологиялыќ  ќўрылымын  їш  жiкке  бґлу  орыс  тiл 

бiлiмiндегi таптастырудыѕ їлгiсi екенiн, мўндай таптастыру агглю-

нативтi тiлдердiѕ табиєатымен їйлесе бермейтiнiн айта келiп, автор 

грамматикалыќ форма тудырушы, сґз тїрлендiрушi деп жїргендер-

дiѕ бəрiн де сґз формасы деп ќарайды. 

Єалымныѕ  ќазаќ  тiлi  морфологиясын  зерттеудегi  айрыќша  на-

зар  аударып,  ден  ќойєан  тўсы  ќазаќ  тiлiндегi  сґз  тудырушы  жəне 

форма  тудырушы  ќосымшаларды  бiр-бiрiнен  ажыратудыѕ  əмбебап 

белгiсiн  айќындауы.  Сґз  тудырушы  ќосымшалардыѕ  маєыналыќ 

ерекшелiктерiн,  ќызметiн,  сґзге  (тїбiрге)  жалєану  тəртiбiн  сара-

лай  отырып,  єалым  оларды  форма  тудырушы,  яєни  грамматикалыќ 

маєына  тудырушы  ќосымшаларєа  ќарама-ќарсы  ќойып  салыстыра-

ды. Олардыѕ ґздi-ґзiне тəн басты-басты айырым-белгiлерiн айќын-

дайды:


- лексикалыќ маєына – сґз тудырушы ќосымшалар жаѕа маєына-

лы сґз жасайды;

- грамматикалыќ маєына жалпылама болады; 

-  сґзжасамдыќ  ќосымшалар  грамматикалыќ  маєына  тудыратын 

ќосымшалардан соѕ жалєанбайды; 

- грамматикалыќ маєына тудырушы ќосымшалар сґз тудырушы 

ќосымшалардан бўрын жалєанбайды;

- лексикалыќ маєына тудыратын ќосымшалар сґзге талєап, таѕ-

дап жалєанады; 

-  грамматикалыќ  маєына  тудыратын  ќосымшаларда  талєампаз-

дыќ болмайды, белгiлi бiр сґздердiѕ тобына жаппай жалєана бередi.

Осылайша єалым сґздiѕ лексикалыќ бїтiнге жататын бґлiгi мен 

грамматикалыќ  бїтiнге  жататын  бґлiгiн  айќындауда  жетекшi (до-

минанта)  белгi  ретiнде  сґз  тудырушы  аффикстердiѕ  талєампаздыќ 

ќасиетiн  негiз  етiп  алу  концепциясын  ўсынды.  Осындай  єылыми-

теориялыќ  принциптердi  негiзге  ала  отырып,  Ы.  Маманов  сґздiѕ 

лексикалыќ  бїтiнге  жататын  бґлiгiн  оныѕ  грамматикалыќ  бїтiнге 

жататын бґлiгiнен айќындаудыѕ жґн-жобасын кґрсетiп бердi. 

Осылайша  єалымныѕ  зерттеулерiнде  сґз  тудырушы  ќосымша-

лардыѕ  типтес  сґздердiѕ  ґзiне  жаппай  жалєана  бермейтiн  талєам-



7

Алєы сґз

паздыќ  сипаты  оларды  ґзге  де  ўќсас  ќўбылыстардан  ажыратудыѕ 

əмбебап  (универсал)  белгiсi  ретiнде  алынады,  ал  сґз  тудырушы 

аффикстердiѕ ґзi жалєанєан сґздi бiр сґз табынан екiншi бiр сґз та-

бына  кґшiру  ќасиетi  əмбебап  емес, iшiнаралыќ  сипатќа  ие  деп  та-

нылды. 


Єалымныѕ сґз тудырушы бiрлiктер мен форма тудырушы бiрлiк-

тердiѕ  аражiгiн  ашып  беруде  тек  маєынаны  єана  емес,  формал-

ды  белгiлердi  де  таяныш  ету  жґнiнде  ўсынєан  концепциясы  мен 

пайымдауларыныѕ  грамматикадаєы  ќиын  мəселелердi  айќындауда 

орны  ерекше  болды.  Мысалы,  ќазаќ  тiлi  оќулыќтарында,  ќайсыбiр 

зерттеулерде  сўрєылт,  бозєылтым,  аќшыл,  ќоѕырќай,  сарєыш,  т.б. 

сґздерге  жалєанатын  -єылт, -єылтым; -шыл, -шiл; -єыш  тəрiздi 

ќосымшалар  сын  есiмнiѕ  шырай  ќатегориясын  жасайтын  грамма-

тикалыќ  маєына  тудыратын  бiрлiктер  ретiнде  ќарастырылєан.  Ал 

Ы. Маманов мўндай пiкiрге їзiлдi-кесiлдi ќарсы болды. Себебi бўл 

аталєан ќосымшалар, əдетте, сапалыќ сын есiмдердiѕ бəрiне жалєана 

бермейдi, сґз тудырушы жўрнаќтар тəрiздi сґзге талєап жалєанады. 

Єалымныѕ ўстанєан концепциясы бойынша, талєампаз-дыќ ќасиетке 

ие ќосымшалар сґз тудырушы бiрлiктердiѕ санатына жатады. 

Мiне,  осылайша  єалым  туынды  сын  есiм  жасайтын  ќосымша-

ларды  сґздiѕ  грамматикалыќ  маєынасын  тїрлендiретiн  формалар-

дан  ажыратып,  айќындап  бердi.  Ол  тек  маєынаєа  немесе  жалаѕ 

формаєа  сїйенiп  ќоймай,  форма  мен  мазмўнды  əрдайым  бiрлiкте 

ќарады.  Ќўрылымдыќ  лингвистика  iлiмiн,  оныѕ  əдiс-тəсiлдерiн  ќа-

заќ  тiл  бiлiмiнде  сол  тiлдiѕ  табиєатына  сай  ќолданудыѕ  нəтиже-

сiнде єалым теориялыќ əрi практикалыќ мəнi бар пайымдаулар жа-

сай бiлдi. 

Зерттеушініѕ ќосымшаларды (аффикстердi) грамматикалыќ абс-

тракция жасау ќабiлетiне ќарай формажасамдыќ, ал талєампаздыќ 

ќасиетiне  ќарай  сґзжасамдыќ  деп  ажырату    жґнiндегi  концепция-

сы сын есiмнiѕ маєыналыќ топтарын айќындауєа байланысты ќиын-

дыќтарды  шешуге  де  негiз  болды.  Бўрынєы  дəстїрлi  кґзќарас  бо-

йынша  оќулыќтар  мен  зерттеулерде  сапалыќ  сынєа  туынды  емес 

сын  есiмдер,  ал  ќатыстыќ  сынєа  туынды    сын  есiмдер  жатады  деп 

тїсiндiрiлетiн,  яєни  сґзжасамдыќ  ќосымшалар  жалєанбаєан  сын 

есiмдер  сапалыќ  (аќымаќ,  жаќсы,  їлкен,  ќорќаќ,  т.б.),  ал  туынды 

сын есiмдердiѕ (аќылды, таѕдай, жїрексiз, т.б.) барлыєы ќатыстыќ 

деп танылатын. Туынды сын есiмдердiѕ барлыєын жаппай ќатыстыќ 

деп танитын жалаѕ формалды кґзќарасты єалым сынєа ала отырып, 

бўлайша бґлудiѕ мїлде негiзсiз екенiн дəлелдей тїстi. 

Єалымныѕ пайымдауынша, шырай формасымен тїрленетiн тїбiр, 

туынды тїбiр сын есiмдердiѕ бəрi де сапалыќ болып, шырай жўрнаєы 

жалєанєанда заттыѕ, ќўбылыстыѕ, уаќиєаныѕ бойындаєы белгiлi бiр 



8

Алєы сґз

сапаныѕ артыќ, я болмаса кем екенiн кґрсетiп тўрады.                 

Єалымныѕ заманауи мўндай концепциялыќ пайымдаулары ќазiргi 

кезде  оќулыќтарда,  єылыми  зерттеулерде,  оќу-əдiстемелiк  əдебиетте 

негiзге алына бастады.

Сґзжасамдыќ  ќосымшалар  мен  формажасамдыќ  ќосымшалар-

дыѕ  аражiгiн  ашып,  осылайша  саралаудыѕ  барысында  єалым  əрi 

сґзжасамдыќ,  əрi  формажасамдыќ  ќызметте  жўмсалатын  аффикс-

тердiѕ  де  бар  екенiн  айќындап  бередi.  Єалымныѕ  ќазаќ  тiлiндегi 

бiралуан  ќосымшаларды  сґз  тудырушы  əрi  форма  тудырушы  деп 

ќарайтын пайымдауын теориялыќ əрi практикалыќ мəнi бар концеп-

ция деп танимыз. Ґйткенi мўндай аффикстер ґзi жалєанєан сґздер-

ден  їнемi  жаѕа  маєыналы  лексикалыќ  бiрлiк  жасай  бермейтiнi, 

олардыѕ  грамматикалыќ  маєына  тудыру  ќызметiнде  де  жўмсала-

тыны əртїрлi сґздіктер тїзу барысында айќындала тїстi.

Ќазаќ грамматикасындаєы таєы бiр айрыќша мəселе – iлiк, та-

быс септiктерiнiѕ «ашыќ» жəне «жасырын» келуi. Ы. Маманов бўл 

феномендi  оќыєан  дəрiстерiнде  ќазаќ  грамматикасындаєы  белгi-

лiлiк/белгiсiздiк  ўєымымен  байланысты  ќарау  ќажет  деген  кон-

цепция  ўсынады. Iлiк,  жатыс  септiктерiнiѕ  тїсiрiлмей  айтылуы, 

єалымныѕ пайымдауынша, белгiлiлiк, ал тїсiрiлiп айтылуы белгi-

сiздiк ўєымныѕ (категорияныѕ) кґрсеткiшi болады.

Ќазаќ  тiлiнiѕ  морфологиялыќ  табиєатын  тануда  єалым  тiлдiѕ 

ґзiне тəн iшкi табиєатына табан тiрейтiн принциптi ќатаѕ ўстануды 

талап еттi. Бўл жерде єалымныѕ тiлдiѕ ґзiне тəн iшкi табиєаты деп 

отырєаны  ќазаќ  тiлiнiѕ  жалєамалы  ќасиетiмен  байланысты  мына 

тəрiздi ерекшелiктерi: бiрiншiден, тїбiр мен ќосымша шегiнiѕ айќын 

болуы; екiншiден, əрбiр ќосымшаныѕ ґзiне тəн маєынасы; їшiншi-

ден,  олардыѕ  орын  тəртiбiнiѕ  болуы,  грамматикалыќ  маєынаныѕ 

мiндеттi  тїрде  грамматикалыќ  форма  арќылы  берiлуi;  грамматика-

лыќ  маєына  болуы  їшiн  оныѕ  мiндеттi  тїрде  грамматикалыќ  фор-

масы болуєа тиiс екенi; сґзжасамдыќ ќосымшалардыѕ талєампаздыќ 

ќасиетiнiѕ болуы, формажасамдыќ ќосымшалардыѕ грамматикалыќ 

абстракция жасау ќабiлетiнiѕ болуы, яєни белгiлi бiр сґздер тобына 

жаппай жалєану ќасиетi, т.б. 

Осылайша єалым еѕ алдымен тiлдiѕ табиєатына тəн iшкi заѕды-

лыќтарын саралап алып, соєан сїйенудi, «кґзсiз елiктеу» мен «жґн-

сiз  солыќтаудан»  арылуды  талап  еттi.  Ал  бїгінгі  ешкімге  жалтаќ-

тамайтын, ішкі жəне сыртќы цензураныѕ не екенін білмей ґскен жас 

буын зерттеушілерге бўл принциптер жол бастар темірќазыќ болса 

игі.

проф. Нўргелді УƏЛИ,



Єарифолла ƏНЕС,

єылым докторлары

КҐРНЕКТI ЄАЛЫМ Ы.Е. МАМАНОВТЫЅ 

ЄЫЛЫМИ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ ТУРАЛЫ

(Алєы сґз орнына)

Ќаншама жылдар ґтсе де еѕбектерi еш уаќытта ескiрмейтiн, 

керiсiнше,  ондаєы  айтылєан  ой-тўжырымдары,  пайымдаулары 

мен  байыптаулары  заттыѕ,  ќўбылыстыѕ  мəнiн  ашуєа,  астырт-

та  жатќан  ќыр-сырына  тереѕдей  тїсуге  жол  ашатын,  тыѕ 

ойєа  ќозєау  салатын  маѕыздылыєы  мен  мəндiлiгi  аса  жоєары 

зерттеулерiмен  тўлєасы  биiктеп  тўратын  дара  туєан  єалымдар 

болады.


Солардыѕ  бiрi – ќазаќ  тiл  єылымыныѕ  їркердей  шоєырына 

кiретiн,  дара  тўлєалардыѕ  санатына  ќосылатын  єалым-ўстаз 

Ыбырайым Есенєўлўлы Маманов. 

Ќазаќ  тiл  танымында  грамматикалыќ  ойлаудыѕ  ґрiстеуiне, 

морфологиялыќ iлiмнiѕ дамуына їлес ќосќан єалымныѕ артын-

да ќалдырєан ќўнарлы мўрасы мол. Оларды єылыми-теориялыќ, 

оќу-əдiстемелiк,  жалпы  филологиялыќ,  тарихи  танымдыќ  деп 

топтастыра  ќарастыруєа  болады.  Əдетте  єалымныѕ  єылыми-

теориялыќ зерттеулерi ґз кезеѕiндегi таным-бiлiмге ќаншалыќты 

їлес  ќосќан  ретроспективтiлiгiмен,  сондай-аќ  байырєы  кезде 

айтќан  ой-пiкiр,  идеялары  мен  теориялыќ  тўжырымдарыныѕ 

ќазiргi  кездегi  ќолданылу  деѕгейiмен,  яєни  синхрондылыєымен 

жəне  болашаќтаєы  зерттеулерге  жол  ашатын  перспективтi                        

сипатымен баєаланады. 

  Жалпы  айтќанда,  сонау 30-жылдарєа  дейiн  де  ќазаќ  грам-

матикасыныѕ  негiзi  ќаланып,  бас-аяєы  тїгелдендi  деген-

мен,  єылыми-теориялыќ  əрi  практикалыќ  пəн  ретiнде  ќазаќ 

грамматикасыныѕ  зерттелетiн,  айќындалатын  мəселелерi  кґп 

едi,  шешуi  ќиын  мəселелер  мен  ќайшылыќтар  əлi  де  аз  емес. 

Ы.Е.  Маманов  ґз  зерттеулерiнде  грамматиканыѕ  аса  кїрделi, 

ќайшылыќќа  толы  ќиын  мəселелерiн  нысана    етiп    алды,  со-           

ларды  айќындаудыѕ,  себеп-салдарын  табудыѕ  баєыт-баєдарын 

кґрсетiп отырды.

Сондай-аќ  грамматиканы  белгiлi  бiр  ќўрылымдардыѕ  ґзара                    

байланысты  ќатаѕ  жїйесi  жəне  əртїрлi  бiрлiктер  мен  элемент-

тердiѕ,  олардыѕ  ґзара  ќатынасынан  тўратын  кїрделi  ќўбылыс 



11

Алєы сґз

I

ЌАЗIРГI 

ЌАЗАЌ ТIЛI

(етiстiк)

12

Етістік

КIРIСПЕ

§ 1. ЕТIСТIК ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТЇСIНIК

§ 2. ТЇБIР ЕТIСТIКТЕР

§ 3. МОДИФИКАЦИЯЛЫ ЕТIСТIКТЕР

§ 4. САЛТ ЖƏНЕ САБАЌТЫ ЕТIСТIКТЕР 

       ЖƏНЕ ОЛАРДЫЅ ЕТIСТЕРМЕН ЌАТЫСЫ

§ 5. САЛТ ЕТIСТIКТIЅ САБАЌТЫ ЕТIСТIККЕ‚ 

      САБАЌТЫ ЕТIСТIКТIЅ 

§ 6. КЇШЕЙТПЕЛI ЕТIСТIК

§ 7. КЇРДЕЛI ЕТIСТIК

§ 8. КҐМЕКШI ЕТIСТIКТЕР

§ 9. КЇРДЕЛI ЕТIСТIКТIЅ ТЇРЛЕРI

§ 10. СЫПАТ КАТЕГОРИЯСЫ

§ 11. ЕТIСТIКТIЅ БОЛЫМСЫЗДЫЌ ТЇРЛЕРI

§ 12. ЕТIСТIКТЕРДIЅ ЖIКТЕЛУ ЖЇЙЕСI

§ 13. ТЎЙЫЌ ЕТIСТIК

§ 14. КҐСЕМШЕ

§ 15. ЕСIМШЕ

§ 16. РАЙ КАТЕГОРИЯСЫ

§ 17. ШАЌ ТУРАЛЫ ТЇСIНIК

 

13

Етістік

КIРIСПЕ

Ўсынылып  отырєан  оќу  ќўралы  автордыѕ  бiрнеше  жыл 

бойы  университетте  оќыєан  лекцияларыныѕ  негiзiнде  жа-

зылып  отыр.  Оќулыќќа  енген  материалдардыѕ  тарауларєа 

бґлiнуi‚ олардыѕ орын тəртiбi жəне таќырыптардыѕ баяндалуы 

жґнiнде лингвистикалыќ əдебиетке сїйенумен ќатар ана тiлiнiѕ 

ґзiндiк  грамматикалыќ  ќасиеттерi‚  тiлдiк  фактiлерi  кґбiрек 

басшылыќќа  алынды.  Осыєан  орай  ќазiрге  дейiн  ќолданылып 

жїрген ќазаќ тiлi оќулыќтары мен бўл оќу ќўралыныѕ арасын-

да  бiраз  ќайшылыќ  та  болуы  мїмкiн.  Бiраќ  бўл  еѕбектi  жазу-

да автор оќу программасын басшылыќќа ала отырып‚ кґбiне ґз 

тəжiрибесiне сїйенедi.

Ќазаќ  тiлiнiѕ  морфологиялыќ  ќўрылысын  жаќсы  бiлу  їшiн 

сґз  ќўрамында  кездесетiн  алуан  тїрлi  ќосымшалардыѕ  же-

ке  ќасиеттерiн  тереѕ  бiлу  шарт.  Ќосымшалардыѕ  сґз  iшiндегi 

орын  тəртiбi‚  атќаратын  ќызметi  жалєамалыќ  принципте  жїйе-

лi  тїрде  ќалыптасќан.  Осыєан  орай  етiстiктiѕ  грамматикалыќ 

категорияларыныѕ  əрбiр  формасы  ґзiне  тəн  ќосымшалары 

арќылы бiрiнен-бiрi сатылы тїрде пайда болып отырады.

Оќулыќќа  енген  материалдарды  тарауларєа  бґлгенде  де  етiс-

тiк  категорияларыныѕ  осы  сатылыќ  ерекшелiктерi‚  маєыналыќ 

жаќтары жəне грамматикалыќ ґзгерiске тїсу ќасиеттерi ескерiлдi.

Барлыќ категориялар алдымен екi їлкен тарауєа бґлiнедi: 

1. Негiзгi етiстiк. 

2. Функциялыќ етiстiк тўлєалары.

Негiзгi  етiстiктер  ґзара  тїбiр  етiстiктер  мен  модификация-

лы етiстiктер болып екiге бґлiнедi. Тїбiр етiстiктерге етiстiктiѕ 

лексикалыќ  маєынасына  ие  болатын  сґздер  жатады  да‚  олар 

тўлєасына – жасалу  жаєына  ќарай  бiрнеше  тїрге  бґлiнедi.  Мо-

дификациялы  етiстiктерге:  етiс‚  дїркiндi  етiстiктер‚  кїрделi 

етiстiк формалары жатады. Бўлардыѕ əрќайсысы ґзара бiрнеше       

тїрге бґлiнуi мїмкiн.

Модификациялы  етiстiктердiѕ  тїбiр  етiстiктерден  айырма-            

сы‚  тїбiр  етiстiктерге  сґздiѕ  лексикалыќ  маєынасын  бiлдiретiн 

бґлiгi  жатса‚  модификациялы  етiстiктерге  белгiлi  ќосымшалар 

немесе  кґмекшi  етiстiктер  арќылы  їстеме  грамматикалыќ 

маєына  бiлдiретiн  етiстiк  формалары  жатады.  Тїркологиялыќ 


14

Етістік

еѕбектерде  тїбiр  етiстiктер  мен  модификациялы  етiстiктердiѕ 

аражiгi  наќты  ажыратылмай‚  бўлар  кґп  жерде  бiр-бiрiмен  ара-

ласып    кетiп  жїр.  Əсiресе  жўрнаќ  арќылы  жасалєан  туынды                                                       

тїбiр  етiстiк  пен  етiс‚  дїркiндi  етiстiк  формалары  жиi  шатыс-

тырылады.  Мысалы‚  орта  мектепке  арналєан  “Ќазаќ  тiлi  грам-

матикасы” (I бґлiм) оќулыєында етiс формаларын туынды тїбiр 

етiстiкке  жатќызады

1

 (“Негiзгi тїбiрге етiс жўрнаќтары ќосылып 



барып  жасалєан  етiстiктер  туынды  тїбiр  болады”). “Ќазiргi  ќа-

заќ  тiлi”  оќулыєында  етiс  ґз  алдына  жеке  грамматикалыќ  кате-

гория есебiнде берiледi

2



Туынды  тїбiр  етiстiк  пен  етiс  формалары  бiр  емес‚  бўлар 

екеуi – екi  категория.  Жўрнаќ  арќылы  жасалєан  туынды  тїбiр 

етiстiктер  (ойна‚  ойла‚  ќаныќ‚  кґнiк)  тїбiр  сґз  дəрежесiнде 

єана  ќолданылады‚  оныѕ  жўрнаќтары  їстеме  грамматикалыќ 

маєына  бiлдiрмейдi‚  тек  бiр  типтес  сґздер  тобын  жасайды.  Ал 

етiс  жўрнаќтары  негiзгi  жəне  туынды  тїбiр  етiстiктерге  жалєа-

нып‚  жалєанєан  сґздерiнiѕ  лексикалыќ  маєынасын  ґзгертпей‚ 

оларєа  грамматикалыќ  маєына  їстейдi‚  грамматикалыќ  модель                                 

жасайды.

Оќулыќтыѕ екiншi тарауы функциялыќ етiстiк тўлєалары деп 

аталады. Бўл функциялыќ етiстiк тўлєалары – етiстiк негiздерiне 

арнайы жўрнаќтары жалєану арќылы туатын категориялар. Бўлар 

ґзiнiѕ мынадай ќасиеттерi арќылы белгiленедi. Бiрiншiден‚ ќазаќ 

тiлiнде  негiзгi  етiстiктер  ґздiгiнен  жiктелмейдi‚  яєни  оларєа 

жiктiк  жалєаулары‚  есiм  сґздер  сияќты‚  тiке  жалєанбайды.  Ал 

функциялыќ етiстiк тўлєалары жiктiк жəне тəуелдiк жалєаулары 

арќылы жаќќа бґлiнiп жiктеледi.

Функциялыќ етiстiктердiѕ екiншi ерекшелiгi‚ бўлар басќа сґз 

таптарыныѕ  грамматикалыќ  функциясын  атќарады‚  яєни  басќа 

сґз таптарымен мəндес болып келедi. Соєан орай бўлар їш топќа 

бґлiнедi.  Бiрiншi  тобы  зат  есiмге  бейiм  болады  (тўйыќ  етiстiк‚ 

-єы формантты етiстiк‚  формантты етiстiк). Екiншi топќа жа-

татындары маєынасы‚ ќызметi жаєынан сын есiмге бейiм болады 

(есiмше  формалар).  Їшiншi  топќа  жататын  функциялыќ  етiстiк 

тўлєалары  їстеуге  бейiм  болады  да‚  ќимыл  їстеу  деп  аталады. 

Бўєан  кґсемше  формалары‚  шартты  рай  формасы  жатады.  Осы 

функциялыќ  етiстiктердiѕ  жiктелуi  арќылы  етiстiктiѕ  рай‚  шаќ 

формалары пайда болады.

1

 Кеѕесбаев I., Ысќаќов А., Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. I бґлiм. Алма-



ты, 1960. 119-б.

2

 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 291-б.



15

Етістік

Сґйтiп‚  етiстiк  категорияларын  мынадай  тəртiппен  сатылап 

бґлуге  болады.  Бiрiншi  орында  тїбiр  етiстiктер‚  екiншi  орында 

модификациялы  етiстiктер‚  їшiншi  орында  функциялыќ  етiстiк 

тўлєалары‚ тґртiншi орында рай‚ шаќ категориялары.

Ќазаќ  тiлiндегi  етiстiк  материалдарын  студенттерге  осы 

тəртiппен  бiрiнен-бiрiн  туєызып‚  жїйелi  тїрде  їйрету  мето-

дикалыќ  жаєынан  да  ўтымды  екендiгiн  оќыту  тəжiрибелерi                    

толыќ дəлелдедi.

Грамматикалыќ  оќулыќтарда  жəне  тiл  бiлiмi  жґнiнде  жазыл-

єан жеке еѕбектерде де лексикалыќ‚ лексика-семантикалыќ‚ лек-

сика-грамматикалыќ‚  грамматикалыќ  категория‚  категориялыќ 

форма,  таєы  сол  сияќты  терминдер  кґп  ќолданылады.  Бiраќ 

грамматикалыќ  материалды  осы  терминдерге  сəйкес  топтас-

тыруда  алалыќтар  кездесiп  отырады.  Əрине‚  мўндай  жаєдай 

студенттiѕ материалды дўрыс тїсiнуiне бґгет жасайды.

Педучилищеге  арналєан  ќазаќ  тiлi  оќулыєында  етiстiктердi 

лексика-семантикалыќ  категориялар  жəне  грамматикалыќ  ка-

тегориялар  деп  екi  топќа  бґледi.  Бiрiншiсiне  кґсемше‚  есiмше‚ 

болымды жəне болымсыз етiстiк‚ сабаќты жəне салт етiстiктер‚ 

етiстер  жатќызылєан  да‚  екiншiсiне  рай‚  шаќ  категориялары 

жатќызылєан

1

.

“Ќазiргi ќазаќ тiлi” оќулыєында бўлардыѕ барлыєын бiр топ-



ќа жатќызып‚ семантикалыќ система деп атайды

2

.



Ќолданылып жїрген ќазаќ тiлi оќулыќтарында сабаќты жəне 

салт етiстiк бiр жеке‚ етiстер бiр жеке‚ əрќайсысы ґз алдына жеке 

категория  тїрiнде  ќарастырылады.  Бiз  ґздiк  жəне  ырыќсыз  етiс 

формаларын  салт  етiстiктiѕ  ќўрамында‚  соныѕ  грамматикалыќ 

формалары  есебiнде  ќарадыќ.  Ал  ґзгелiк  етiс  формасын – салт 

етiстiктен сабаќты етiстiкке айналєан грамматикалыќ форма деп 

баяндадыќ. Ґйткенi ґздiк‚ ырыќсыз етiс жўрнаќтары – сабаќты 

етiстiктi салт етiстiкке айналдыратын морфемалар. Ал ґзгелiк етiс 

жўрнаќтары – салт етiстiктi сабаќты етiстiкке айналдыратын мор-

фемалар. Олардыѕ ґздiк‚ ырыќсыздыќ жəне ґзгелiк маєынала-ры 

сол формалардан туады. Былайша айтќанда‚ ґздiк‚ ырыќсыз жəне 

ґзгелiк етiс жўрнаќтары сабаќты жəне салт етiстiктердiѕ сыртќы 

категориялыќ  формасын  бiлдiрсе‚  олардыѕ  маєыналары  (ґздiк‚ 

ырыќсыз‚ ґзгелiк) сол формалардыѕ iшкi мазмўны болып табы-

лады. Яєни сыртќы формасы мен iшкi маєынасы бiр тўлєаныѕ екi 

белгiсi  болып  саналады.  Сондыќтан  да  ґздiк‚  ырыќсыз‚  ґзгелiк 

1

 Əбуханов Є. Ќазаќ тiлi. Алматы, 1960. 175-188-бб.



2

 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы,1954. 280-б.



16

Етістік

етiс  жўрнаќтарын  сабаќты‚  салт  етiстiктерден  айырып  ќарауєа 

болмайды.

Ќазаќ  тiлiнде‚  негiзiнен‚  əр  сґз  табына  тəн  грамматикалыќ 

категориялардыѕ  формалары  арнайы  морфемалар  арќылы 

белгiленедi.  Мысалы‚  кґсемше  категориясыныѕ  їш  формасы 

бар‚  əрќайсысы  белгiлi  морфема  арќылы  жасалады  1)  -ып‚ -iп‚ 

-п; 2) -а‚ -е‚ -й; 3) -єалы‚ -гелi‚ -ќалы‚ -келi). Есiмше‚ рай‚ шаќ 

категориялары да сол сияќты. Зат есiмнiѕ септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк 

категориялары  да  арнайы  ќосымшалар  арќылы  белгiленедi. 

Ал  сабаќты  жəне  салт  етiстiк  категориясы  екi  тїрде  кездеседi: 

1)  категориялыќ  топ  (разряд)  тїрiнде; 2) категориялыќ  фор-

ма  тїрiнде.  Сабаќты‚  салт  етiстiктердiѕ  категориялыќ  топ-

тары  ешќандай  грамматикалыќ  кґрсеткiшсiз-аќ‚  ґзiнiѕ  iшкi 

маєынасына  ќарай‚  салт  жəне  сабаќты  етiстiк  болып  бґлiнедi: 



алу‚  беру‚  жинау‚  тiстеу – сабаќты  етiстiктер;  келу‚  ќайєыру‚ 

шулау‚ ќызару – салт етiстiктер.

Категориялыќ  формалар – етiстiктердiѕ  арнайы  морфемалар 

арќылы салт жəне сабаќты етiстiк болып бґлiнуi: жуыну‚ кґрiну‚ 

созылу – салт етiстiктер; жылату‚ аєарту‚ кїлдiру‚ отырєызу – 

сабаќты етiстiктер.

Ќазаќ  тiлiндегi  етiстiк  категориясыныѕ  басты  таќырыпта-

рына  арналып  бiрнеше  монографиялыќ  еѕбектер  шыќты.  Атап 

айтќанда: Н. Сауранбаев “Семантика и функции деепричастии в 

казахском  языке”‚ 1944; И.  Е.  Маманов  “Вспомогательные  гла-

голы в казахском языке”‚ 1949; А. Ќалыбаева (Хасенова) “Ќазаќ 

тiлiндегi етiс категориясы”‚ 1951; Т. Ќордабаев “Ќазаќ тiлiндегi 

етiстiктердiѕ шаќ категориясы”‚ 1953; А. Хасенова “Ќазаќ тiлiн-

дегi -ла‚ -ле аффикстi туынды тїбiр етiстiктер”‚ 1957; И. Ќ. Ўйыќ-

баев “Ќазiргi ќазаќ тiлiндегi етiстiктiѕ кґрiнiстерi”‚ 1958; “Воп-

росы грамматики тюркских языков”‚ Алма-Ата‚ 1958; “Вопросы 

составления  описательных  грамматик  языков  народов  СССР”‚   

Уфа‚ 1958.

Студенттер  ўсынылып  отырєан  оќу  ќўралы  бойынша  жеке 

таќырыптарды  ґткенде‚  жоєарыда  кґрсетiлген  кiтаптардыѕ  сол 

таќырыптарєа байланыстыларын оќып отыруєа тиiс.

Автор


17

Етістік



жүктеу 6.03 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет