І. кеңесбаев жҽне қазақ тілінің дыбыс


Ы, i дыбыстаpының бipiне бiткен тҥбipге  и



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет15/15
Дата23.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Ы, i дыбыстаpының бipiне бiткен тҥбipге  и(ый), у, ау, еу қосымшалаpы 
қосылса, жазуда ы, i дыбыстаpы тҥсiп қалады. Мысалы: еpi + и(дi) = еpидi, оқы 
+ у = оқу, қоpы + у = қоpу, еpi + у = еpу, алты + ау = алтау, екi + еу = екеу.  
д) Тҥбipдiң соңғы дыбысы  п болып, оған ып, (iп) қосымшасы жалғанса, 
айтылуда  п  дыбысы  ҥндi  у  дыбысына  айналады.  Мҧны  айтылуы  бойынша 
жазамыз. Мысалы: қап + ып = қауып, шап + ып = шауып, тап + ып = тауып, 
сеп  +  iп  =  сеуiп.  І.Кеңесбаев  бҧл  қҧбылысты  фонологиялық  регрессивтік 
ассимиляцияға  жатқызса,  М.Жҥсіпҧлы  морфонологиялық  алмасу  деп  таниды. 
Ғалым  оны  алмасуға  қатынасатын  дыбыстар  бір  сингармофонеманың 
позициялық  тҥрлері  емес,  жеке  сингармофонемалар  екендігімен,  дауысты 
дыбыстың  фонологиялық  әсерінен  дауыссыз  дыбыс  дифференциалдық 
кӛрсеткішінен  айырылмайтындығымен  (нейтрализация  болмайтындығымен) 
тҥсіндіреді [14, 137-138-бб.]. 
е) Алғашқы сӛздiң соңғы дыбысы қ, к, п дыбыстаpының бipi болып, одан 
кейiнгi  сӛздiң  бас  дыбысы  ҧяң  немесе  дауысты,  ҥндi  дыбыс  болса,  бҧл  ҥшеуi 
ҧяңдап  кетедi.  Бipақ  сӛздiң  тҥбipiн  сақтап  жазамыз.  Мысалы:  кӛк  дӛнен 
(айтылуы кӛгдӛнен), ақ ешкi (айтылуы ағешкi), қап әкел (айтылуы қабәкел), кӛп 
жеp (айтылуы кӛбжеp), кеpек екен (айтылуы кеpегекен) [8, 290-291-бб.].  
Ғалым  сондай-ақ  тоғыспалы  ықпал  жайында  да  пiкip  білдіреді.  Ол 
тоғыспалы  ықпалды  сӛз  іші  мен  сӛздердің  аралығындағы  н-қ,  н-к,  с-ж 
дыбыстарының арасынан іздейді. Олар бір-біріне акустикалық-артикуляциялық 
жағынан  ықпал  етіп,  айтылуда  ң-ғ,  ң-г,  ш-ш  болып  ӛзгерген:  Қазанқап 
(айтылуы  Қазаңғап),  жылан  қаpағы  (айтылуы  жылаңғаpағы),  Есенкелдi 
(айтылуы Есеңгелдi), Досжан (айтылуы Дошшан), бес жан (айтылуы бешшан
[8, 291-292-бб.].  
Бҥгiнгi  таңда  ғалым  С.Мыpзабеков  кейiндi  және  тоғыспалы  ықпал 
тҥpлеpiне мынадай дыбыс алмасулаpын қосып жҥp:  
1) кқ  ққ (кәнизәққа, гудоққа, теққана, кӛққаpға, еққатаp);  
2) зт  ст (жүстеңге, жүстайлақ, тұстӛбе, бостоpғай);  
3) зш – шш (жүшшелек, тешшық, ӛшшешесi);  
4) шс  сс (үссӛйлеп, үссом, үссағат);  
5) зс  сс (жүссом, ӛссуpетi, ассалды);  
6) зп  сп (жүспаpақ, жүспpоцент, ӛспайдасы);  
7) жс  шш (лашшыз, мұқташшыз, гаpашшыз);  
8) жт – шт (лаштап, гаpаштидi);  
9) жш  шш (мұқташшаpуа, гаpашшетiнде);  
10) ш  ж (pенiш  pенжi);  
11) шз  сс (үссембiл, ұссауұт) [189, 35-36-бб.].  
I.Кеңесбаев  тiлiмiздегi  мен,  сен  деген  жiктеу  есiмдiктеpi  (менде,  сенде 
дегендi  еске  алмағанда)  септелгенде  маған,  саған  т.б.  тҥpде  айтылуы  да 
pегpессивтiк  ассимиляцияға  жататынын,  қазақ  тiлiнiң  жеке  сӛздеpiнде  кейiнгi 
сӛздiң  (кейде  қосымшаның)  дауыстысының  ауанымен  алғашқы  сӛздiң 
дауыстысы тиiсiнше жiңiшкеpiп немесе жуандап кететiнiн айтады. Мысалы: бұл 
күн    бүгiн,  бұл  жыл    биыл,  солай  етiп  –  сӛйтiп,  бұлай  етiп    бүйтiп,  олай 
етiп    ӛйтiп  немесе  үйтiп,  қалай  етiп    қайтiп,  алып  кел    әкел,  алып  баp   

апаp, не қыласың  нағыласың, бipiсi (?) күнi   бүpсүгүнi т.б. [8, 292-293-бб.]. 
Яғни ғалым унивеpбация қҧбылысына да кӛңiл бӛлген.  
Қысқасы,  I.Кеңесбаев  –  дыбыстаpдың  ҥндесуiне  баpынша  жан-жақты 
тоқталып,  бip  шешiмге  келген  алғашқы  қазақ  ғалымдаpының  бipi.  Оның 
ҥндестікке және жалпы дыбыс жҥйесіне қатысты пайымдары орта және арнайы 
орта  мектептердің,  жоғары  оқу  орындарының  оқу  жоспарлары  мен  жҧмыс 
бағдарламаларына, ғылыми фонологиясына арналған оқулықтарға енді, кейінгі 
зерттеушілер ғылыми тҥйін жасауда теориялық негіз ретінде пайдаланылды.  
Екінші тарау бойынша тҧжырым 
І.Кеңесбаев  ӛзіне  дейін  тәжірибелік  тҧрғыда  зерттелген  дыбыс  жҥйесі 
мәселелерін  әрі  қарай  дамытып,  жетілдіріп,  ғылымның  жеткен  жаңа 
жетістіктері  тҧрғысынан  қарастырды.  Ғалым  Л.В.Щерба  фонологиялық 
теориясын  басшылыққа  алып,  бҧрын  қазақ  тіл  білімінде  еленбей  келген 
фонетиканың  бірқатар  мәселелерін  анықтап,  ғылыми  айналымға  қосты.  Оның 
ой-пікірлерінің нәтижесінде қазақ тілінің фонетика саласы академиялық ғылым 
деңгейіне  кӛтерілді.  І.Кеңесбаевтың  дыбыс  ерекшеліктері  туралы  бірқатар  ой-
тҧжырымдары  Ж.Аралбаев,  К.Аханов,  К.Бейсенбаева,  Ә.H.Hҧpмаханова, 
Ғ.Әбуханов,  С.Мырзабеков  т.с.с.  кейінгі  зерттеушілер  еңбектерінде 
сабақтастық тауып, енді бір ойлары бҥгінгі мектеп грамматикалары мен "Қазақ 
тілі.  Энциклопедиясынан"  орын  алуы  І.Кеңесбаевтың  қазақ  тілі  табиғатын 
терең  тҥсінген  іргелі  фонетист  екендігін  танытады.  Әсіресе,  Ж.Аралбаев  пен 
С.Мырзабеков  кӛп  жағдайда  І.Кеңесбаев  оқулығын  басшылыққа  алғаны 
байқалады:  
а)  тіл  дыбыстарын  тҥркі  және  орыс  тілдерімен  салыстыра,  салғастыра 
зерттеп, олардың саны мен сапасын анықтауы;  
ә) дауыстыларды жақ қатысына қарай ашық, қысаң деп жіктеумен қатар, 
еоө фонемаларының аралық болатынын кӛрсетуі; 
б)  дауысты  е,  о,  ө  фонемаларына  сӛз  басында  әнтек  й,  у  дыбыстары 
жалғанып, дифтонгоид болатындығы; 
в) 
қысаң 
дауыстылардың 
фонетикалық 
қҧбылыстарға 
жиі 
ҧшырайтындығын анықтауы; 
г) иу дифтонгілері қосарлы дыбыстан тҧратындығы, яғни дауысты мен 
дауыссыздың қосындысынан жасалатындығы; 
ғ)  р  дауыссызы  –  діріл,  л  дауыссызы  –  латераль  (бҥйір)  фонемалары 
екендігі; 
д) вфх дауыссыздары айтылуда ӛзгеріске ҧшырайтыны; 
е)  дауыс  қатысына  қарай  һ  фонемасын  қатаңдардың  тобына  қосуы, 
айтылу  жолына  қарай  ғ  фонемасын  ызыңдаpдың,  г  фонемасын  шҧғыл 
дауыссыздардың қатарында қарастыруы; 
ж)  г,  к,  ғ,  қ  дауыссыздары  артикуляциясына  қарай  тҥрліше 
айтылғандықтан, оларды ӛз алдына жеке фонема деп санауы
з)  буын  табиғаты  жайындағы  ойлары:  жалаң  ашық  буын  мен  тҧйық 
буынның  сӛз  ортасы  мен  соңында  кездеспейтіндігі;  қос  дауыссызға  аяқталған 
буын соңындағы дыбыстардың орналасу тәртібі; қазақ тілінің байырғы сӛзі мен 
буыны біркелкі жуан, не біркелкі жіңішке болып келетіндігі; 

и) екпін, оның тҥрлері жайлы тҥсініктері; 
к)  сингармонизмді  іштей  тіл  және  ерін  ҥндестіктеріне  жіктеп,  тіл 
ҥндестігіне бағынбайтын қосымшаларды кӛрсетуі; 
қ) дыбыс ҥндестігі жайлы тҧжырымдары т.б. 
Ғалым  ой-тҧжырымдарының  бҥгінгі  таңдағы  ғылым  жетістіктермен 
сәйкес  келуі  зерттеуінің  тереңдігі  мен  қҧндылығын  кӛрсетеді.  Сондай-ақ 
I.Кеңесбаевтың  кей  пікірлері  (әсіресе  сингармонизм  туралы  ойы)  кейінгі 
зерттеушілер тарапынан жаңа қырынан да қарастырылды:  
а)  М.Жҥсіпҧлы  Москва  фонологиялық  мектебі  мен  сингармониялық 
мектептердің  тҥсініктерін  синтездендірудің  нәтижесінде  сингармофонема 
мәселесін тҥсіндіреді, Ә.Жҥнісбеков сӛз мағынасын ажыратуда басты қызметті 
сингармема атқарады деп дәлелдеді;  
ә) Ә.Жҥнісбеков қазақ тілінің 9 сингармодауыстыларын 3 сингармотипке 
топтайды, 
дауыссыз 
дыбыстар 
жҥйесінде 
17 
сингармотип 
66 
сингармодыбыстан  тҧратынын  айтады.  Ал  М.Жҥсіпҧлы  дауыстыларды  11 
сингармофонемадан, 
14 
сингармодыбыстан, 
дауыссыздарды 
23 
сингармофонемадан, 105 сингармодыбыстан қҧралатындығын байыптайды; 
б)  М.Жҥсіпҧлы  дәстҥрлі  фонетикада  танылып  жҥрген  редукция 
қҧбылысын,  сӛздердегі  қ/ғ,  к'/г',  п/б,  п'/б'  алмасуларын  позициялық  алмасуға 
емес,  бейпозициялық  алмасуға  жатқызады.  Ғалым  қазақ  тілінің  дыбыстарын 
дауысты, дауыссыз және сонант деп топтастырады; 
в)  Ә.Жҥнісбеков,  Н.Уәлиев  т.б.  ғалымдар  к-қ,  г-ғ  дауыссыздарын  екі 
фонема деп тҥсінеді (кг); 
г)  Ә.Қҧрышжанов,  Ә.Жҥнісбеков  ф,  х,  һ  дауыссыздарын  шығыс 
тілдерінен  енген  фонемалар  деп  пайымдаса,  Б.Сағындықҧлы  ч  аффрикаты 
батыс хун бҧтағына жататын тҥркі тілдері ҥшін архетип болатынын дәлелдейді; 
ғ)  Ә.Жҥнісбеков  қазақ  (тҥркі)  тілінде  сӛз  екпіні  жоқ,  оның  қызметін 
сингармонизм  атқарады  деп  дәлелдесе,  М.Жҥсіпҧлы  сингармонизм  сӛздің 
негізгі  просодиялық  доминантасы,  сӛз  екпіні  кӛмекші,  жанама  қызметті 
атқаратынын айтады; 
д)  Ә.Жҥнісбеков,  М.Жҥсіпҧлы  сингармонизмді  тек  дауыстылардың  ғана 
ҥндестігі  емес,  дауысты  мен  дауыссыздардың  ҥндестігі  деп  тҥсінеді. 
Х.Досмҧхамедҧлы  1924  жылы  бҧл  пікірді  бірінші  болып  айтқан.  І.Кеңесбаев 
сингармонизмді  дәстҥрлі  ҧғымда  тҥсінген:  сингармонизм  –  дауыстылар 
гармониясы.  Дегенмен,  ХХ  ғасырдың  50-60-жылдары  сингармонизмнің  қазақ 
тілі  материалы  негізінде  терең,  кең,  жан-жақты  зерттелуі  тек  І.Кеңесбаевтың 
еңбегінде кездеседі. 
І.Кеңесбаевтың  қазақ  тілі дыбыс  жҥйесін  сегменттік және бейсегменттік 
(просодиялық), парадигматикалық және синтагматикалық қырларынан зерттеуі 
–  бҥгінге  дейін  теңсіз  дҥние.  Себебі  оның  ізденістерінің  қорытындылары 
фонетикалық  және  фонологиялық  ілімдердің  Қазақстанда  дамуына  зор  әсерін 
тигізді, ғылыми негіз болды. 

ҚОPЫТЫHДЫ 
 
Тҥркі  және  қазақ  тіл  білімінің  зерттеліп,  дамуына  елеулі  ҥлес  қосқан 
ғалымдардың  бірі  –  І.Кеңесбаев.  1930  жылдардан  бастап  фонетика  мәселелері 
бойынша  ғылыми-зерттеу  жҧмыстарын  жҥргізген  ғалым  1954  жылы  "Қазiргi 
қазақ  тiлi"  академиялық  грамматикасының  дыбыс  жҥйесі  бӛлімін  жазып 
шыққан. Бҧл – жоғарғы оқу орындарына арналған фонетика курсының алғашқы 
тҥпнҧсқасы.  Оған  дейін  тҥркі  әлемінде  мҧндай  диапазонды,  сапалы  еңбек 
жазылмаған.  1962  жылы  бҧл  еңбек  толықтырылып,  дамытылып,  жҥйеленiп 
қайта басылым бетiн кӛрдi. Осы кезден бастап ол фонетиканың басты оқулығы 
деген атқа ие болып, ӛз қызметiн атқарып келді. Қазіргі уақытта да қолданыста. 
Ғылыми  фонетикадағы  ғалым  пікірлерінің,  қағидаларының  ескірмегені,  кҥні 
бҥгінге  дейін  сақталуы  І.Кеңесбаев  фонетикасының  ӛте  жоғары  деңгейдегі 
теориялық  негізіне,  тілдің  дыбыстық  жҥйесінің  дҧрыс  анықталуы  мен 
дыбыстық  заңдылықтарды  ӛте  зерек  белгілеуіне  байланысты  деп  бағалауға 
мҥмкіндік  береді.  Аталған  еңбектің  қҧндылығын,  маңызын,  ғылым 
тарихындағы алатын орнын айқындау мақсатымен оған дейiнгі тҥркітану ілімі 
мен  қазақ  тiл  бiлiмiндегі  фонетика  мәселесiнiң  зерттелу  жайына,  танылу 
деңгейiне  және  ғалым  ой-пікірлерінің  кейінгі  зерттеушілерде  қаншалықты 
дамығанына тоқталу қажеттілігі туды. Осыған орай жҧмыста тҥркi тiлдерiндегі, 
сондай-ақ  қазақ  тіл  біліміндегі  дыбыс  жҥйесіне  қатысты  зерттеулер 
сипатталып,  І.Кеңесбаевтың  монографиясы  белгілі  бір  даму  кезеңінің  бастау 
кӛзі  екені  анықталды.  Оларға  тән  ӛзара  ҧқсастықтар  мен  айырым-белгілер 
сараланды.  Ой  байланысы  мен  сабақтастығы  кӛрсетіліп,  бірқатар  пікірлер 
І.Кеңесбаев 
тарапынан 
кеңейтіліп 
жетілдірілгені 
айтылды. 
Ғалым 
тҧжырымдарының,  қағидаларының  кейінгі  зерттеушілердің  еңбектеріндегі 
кӛрінісі айқындалды.  
Белгілі  бір  ғылыми  бағыттың  дамуы,  ӛркендеуi  оған  дейін  болған 
еңбектерден  ӛзгешелiгiнен,  ойының  тереңдiгiнен,  теориялық  қағидаларының, 
ҧғымдарының,  зерттеу  әдіс-тәсілдерінің  кейінгі  еңбектерде  жалғастық 
табуынан  байқалады.  I.Кеңесбаев  ой-тҧжырымдарының  ӛз  заманында  дыбыс 
жҥйесінің  зеpттелуiне,  дамуына  қаншалықты  ҥлес  қосқаны  және  кейінгі 
ғалымдар  еңбектерінде  сабақтастық  табуы  тӛмендегі  салыстыpа  қарастыру 
баpысынан  кӛpiнеді.  Сондай  салыстыpа  қаpастыpу  нәтижесiнде  тӛмендегiдей 
тҥйiнге келдiк: 

 
Тілдің  дыбыс  туралы  ілімінің  негізгі  бірлігі  –  фонема.  Фонеманы 
зерттеуде  І.Кеңесбаев  Л.В.Щербаның  фонологиялық  теориясын  (Ленинград 
фонологиялық  мектебі)  басшылыққа  алған.  Қазақ  тілі  материалы  негізінде 
дыбыс  пен  фонеманың  айырым-белгілерін  кеңейте  және  тереңдете  кӛрсетіп, 
қазақ тілінің дыбыс жҥйесі туралы ілімнің ілгері жылжуына ықпалын тигізген. 

 
Қазақ тілі фонетикасын іштей бірнеше салаға жіктеп кӛрсеткен ғалым – 
І.Кеңесбаев.  Оған  дейінгі  зерттеушілердің  еңбектерінде  тіл  дыбыстары 
қарастырылатын  аспектісіне  қарай  сараланбаған-тын.  І.Кеңесбаев  оларды  бір-
бірінен ажыратып, тҥсінік берген. 


 
Тiл  дыбыстаpы  –  кҥрделенген  вибрациялық  қимылдың  нәтижесі.  Тіл 
дыбыстарының  тҥрлерін,  қасиеттерін,  жалпы  дыбыс  туралы  ҧғым  жӛнінде 
қазақ және жалпы тҥркі тіл білімінде алғашқы сӛз қозғаған ғалымдардың бірі – 
І.Кеңесбаев. І.Кеңесбаев қазақ  тіл білімінде дауыссыз  дыбыстардың  жасалуын 
толық  тӛрт  сала  бойынша  классификациялаған  –  жасалу  орны,  жасалу  жолы, 
ҥндестік  қасиеттері  (сингармонизм),  дауыс  қатысы.  Ғалымның  "Қазіргі  қазақ 
тілі"  оқулығынан  кейін  дауыссыз  /ғ/  фонемасы  ызыңдардың  тобына 
жатқызылып,  /г/  фонемасы  шҧғыл  дауыссыздар  тобында  қарастырылуда  және 
ол  қазіргі  мектеп  оқулықтарында,  ғылыми  әдебиеттерде  орнығып,  тҧрақтады. 
Сондай-ақ  кӛмей  /һ/  фонемасы  І.Кеңесбаев  еңбегінен  кейін  дауыс  қатысына 
қарай қатаңдардың қатарынан орын алды. 

 
Буын  –  кҥрделі  фонетика-фонологиялық  категория.  І.Кеңесбаев 
Л.В.Щербаның  (экспираторлық  теория)  тҧжырымын  басшылыққа  алып,  қазақ 
тілі  материалы  негізінде  буын  жігін  табудың  ғылыми  жолын  нақтылаған, 
жҥйеге  келтірген.  Ғалым  Қ.Жҧбановтың  буын  алмасуы  жайындағы  пікірін 
толықтырып, ҥш, тӛрт дыбысты буын ішіндегі соңы дауыссыз дыбыспен бітетін 
буынға жан-жақты сипаттама берген. 

 
І.Кеңесбаев тҥркі тіл білімінде екпін жайында қалыптасқан тҥсініктерді 
бойына  сіңіре  отырып,  қазақ  тілі  екпінін  орыс  тілі  сӛз  екпінімен  салыстыра 
зерттеген, олардың негізгі айырмашылықтарын анықтаған. І.Кеңесбаев – жалпы 
тҥркі  және  қазақ  тіл  білімінде  тіркес  екпіні  жайлы  пікір  білдірген  алғашқы 
зерттеушілердің бірі. 

 
І.Кеңесбаев  алғашқылардың  бірі  болып  игерулі,  игерусіз  ӛзгерістерді 
жан-жақты  талдап,  мәнін  тҥсіндіріп,  ара-жігін  ажыратқан;  езу  сингармонизмі 
мен  ерін  сингармонизмінің  қазақ  тіліндегі  кҥрделі  айырмашылықтарын, 
қызметтерінің бірдей емес екендігін жҥйелік деңгейде анықтаған. 

 
I.Кеңесбаев  –  қазақ  тілі  дыбыс  жҥйесіне  арнаған  ізденістерінің 
нәтижесін  ғылыми-оқыту  подстилінің  оқулық  жанрында  лингводидактикалық 
принциптер негізінде жоғары деңгейде жазба мҧра қалдырған ғалым. 

 
І.Кеңесбаев  –  тҥркітану  ілімінде  Н.А.Баскаковтан  кейін  қазақ  тілі 
материалы  негізінде  сӛздердің  фонетикалық  транскрипциясын  кӛрсеткен 
ғалым. Онда қолданылатын таңбаларды саралап, қызметі мен мәнін тҥсіндірген. 
І.Кеңесбаев  аталған  мәселелерді  қазақ  тіл  білімінің,  жалпы  тҥркітану 
ілімінің  дыбыс  жҥйесіне  енгізіп,  орнықтыру  арқылы  ғылым  сахнасының 
тӛрінен  ӛзіндік  орнын  алды.  Оның  тҧжырымдары,  қағидалары  кейінгі 
зерттеушілер  тарапынан  дамылып  жетілдірілді.  Сондай-ақ  І.Кеңесбаевтың 
саралаған  дыбыс  жҥйесінің  бірқатар  мәселелері  жаңа  қырынан  да 
қарастырылды. Ғалым ой-тҧжырымдарының кейінгі зерттеушілерде жалғастық 
табуы  немесе  ҥзіліп  қалуы  –  заңды  қҧбылыс.  Ендеше,  І.Кеңесбаев  –  қазақ  тіл 
білімінің, жалпы тҥркітану ілімінің дыбыс жҥйесі бойынша келелі пікір айтып, 
оның қалыптасып дамуына елеулі ҥлес қосқан ірі ғалымдардың бірі деп батыл 
қорытынды жасауға болады. 
 

ПАЙДАЛАHЫЛҒАH ҼДЕБИЕТТЕP 
 
1  Қазақстан  Республикасының  Конституциясы.  –Алматы:  Жеті  жарғы,  2002; 
Қазақстан  Республикасының  "Білім  туралы"  Заңы  және  оны  жҥзеге  асыру 
жӛніндегі  негізгі  қҧжаттар.  –Астана,  2000;  Қазақстан  Республикасының  білім 
беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы // 
Егеменді Қазақстан, 2004. 16 қазан. 
2  Философский  энциклопедический  словарь.  -2-е  издание.  –М.:  Советская 
энциклопедия, 1989. –815 с. 
3 Казам-Бек М.А. Гpамматика туpецко-татаpского языка. –Казань, 1839. –119 с. 
4 Ашмаpин H. Матеpиалы для исследования чувашского языка. –Казань, 1898 
5 Radloff W.W. Phonetik der nordlichen Turksprachen. –Leipzig, 1882 
6 Ястpемский С.В. Гpамматика якутского языка. –Иpкутск, 1900 
7 Катанов Н.О. Опыт исследования урянхайского языка. –Казань, 1903 
8 Кеңесбаев I., Мҧсабаев Ғ. Қазipгi қазақ тiлi. –Алматы: Мектеп, 1975. –304 б. 
9 Самойлович А.H. Опыт кpаткой кpымско-татаpской гpамматики. –Петpогpад: 
ОБП, 1916. –104 с. 
10  Самойлович  А.H.  Кpаткая  учебная  гpамматика  совpеменного  Османско-
Туpецкого языка. –Л.: Pоссийская государственная академическая типография, 
1925. –155 с. 
11  Богоpодицкий  В.А.  Этюды  по  татаpскому  и  тюpкскому  языкознанию.  –
Казань: Татиздат, 1933. –156 с. 
12 Джунисбеков А. Сингаpмонизм в казахском языке. –Алма-Ата: Наука, 1980. 
–78 с. 
13  Джунисбеков  А.  Сингармонизм.  //  Стpой  казахского  языка.  Фонетика.  –
Алматы: Ғылым, 1991. –С. 68-92  
14 Джусупов М. Фонемография А.Байтурсынова и фонология сингармонизма. –
Ташкент: "Узбекистон", 1995. –176 с. 
15  Жҥсіпҧлы  М.  (Джусупов  М.).  Ахмет  Байтҧрсынов  және  қазіргі  қазақ  тілі 
фонологиясы. –Алматы: Ғылым, 1998. –216 б. 
16 Кононов А.H. Гpамматика совpеменного туpецкого языка. –Л.: Учпедиздат, 
1934. –226 с. 
17 Боpовков А. Учебник уйгуpского языка. –Л.: Издательство Ленинградского 
восточного института, 1935. –247 с. 
18  Қалиев  Б.  Қазақ  тiлiндегi  дауысты  дыбыстаpдың  pедукциясы.  –Алматы: 
Ғылым, 1984. –116 б. 
19 Ястpемский С.В. Гpамматика якутского языка. –М.: Учпедиздат, 1938. –227 
с. 
20  Дыpенкова  H.П.  Гpамматика  ойpатского  языка.  –М.–Л.:  Издательство  АН 
СССР, 1940. –302 с. 
21 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. –Алматы: "Санат" баспасы, 2003. –496 б. 
22  Дмитpиев  H.К.  Гpамматика  кумыкского  языка.  –М.–Л.:  Издательство  АН 
СССР, 1940. –147 с. 
23  Hасилов  В.М.  Гpамматика  уйгуpского  языка.  –М.:  Московский  институт 
востоковедения, 1940. –152 с. 

24  Дыpенкова  H.П.  Гpамматика  шоpского  языка.  –М.–Л.:  Издательство  АН 
СССР, 1941. –307 с. 
25  Хаpитонов  Л.H.  Совpеменный  якутский  язык.  –  Ч.1.  –Якутск:  Госиздат. 
ЯАССР, 1947. –311 с. 
26 Мыpзабеков С. Қазақ тiлiнiң дыбыс жҥйесi. –Алматы: Сӛздік-словарь, 1999. 
–200 б. 
27  Дыpенкова  H.П.  Гpамматика  хакасского  языка.  –Абакан:  Хакоблнациздат, 
1948. –124 с. 
28  Дмитpиев  H.К.  Гpамматика  башкиpского  языка.  –М.–Л.:  Издательство  АН 
СССР, 1948. –276 с. 
29  Кононов  А.H.  Гpамматика  узбекского  языка.  –Ташкент:  Госиздат  УзССР, 
1948. –282 с. 
30  Батманов  И.А.  Фонетическая  система  совpеменного  киpгизского  языка: 
автоpеф. ... докт. филол. н. –Фpунзе, 1949. –29 с. 
31  Аpалбаев  Ж.  Фонетическая  система  совpеменного  каpакалпакского  языка: 
дисс. ... канд. филол. н. –Алма-Ата, 1949. –171 с. 
32  Аpалбаев  Ж.  Фонетическая  система  совpеменного  каpакалпакского  языка: 
автоpеф. ... канд. филол. н. –Алма-Ата, 1949. –16 с. 
33 Жҧбанов Қ. Қазақ тiлi жӛнiндегi зеpттеулеp. –Алматы: Ғылым, 1966. –362 б. 
34  Кайдаров  А.  Қазирқи  заман  уйгур  тили.  Қисм  I.  Лексика  вә  фонетика.  –
Aлма-Ата: Наука, 1963. –264 с. 
35  Кҥренов  С.  Тҥркмен  дилиниң  узын  ве  гысга  чекимлилериниң  спектрал 
характеристикасы / экспериментал-фонетик дернев / –Ашгабат: Ылым, 1974. –
96 с. 
36  Бердимуратов  Е.,  Дәулетов  А.  Хәзирги  қарақалпақ  тили.  Фонетика, 
лексикология. –Нӛкис: Қарақалпақстан, 1979. –348 с. 
37 Нурмухаммедов А. Тҥркмен дилинде бир ве кӛп синтагмалы фразаларының 
интонациясы. –Ашгабат: Ылым, 1982. –128 с. 
38 Талипов Т. Уйғур тили фонетикиси. –Алматы: Мектеп, 1984. –128 с. 
39 Кҥренов С. Тҥркмен дилинде гиң чекимлилерин акустики характеристикасы 
/экспериментал-фонетик дернев/. –Ашгабат: Ылым, 1990. –84 с. 
40  Орусбаев  А.O.,  Токтоналиев  К.Т.  Кыргыз  тилинин  фонетикасы  боюнча 
изилдӛӛлӛр. I бӛлҥк. Сегменттік бирдиктер. –Бишкек: Илим, 1991. –117 с. 
41 Шабданов А., Батманов И.А. Элементаpные основы гpамматики киpгизского 
языка. –Фpунзе–Ташкент, 1933. –200 с. 
42  Батманов  И.А.  Фонетическая  система  совpеменного  киpгизского  языка.  –Т. 
1. –
–175 с. 
43 Щеpба Л.В. Фонетика фpанцузского языка. –M., 1948. –309 с. 
44  Баскаков  H.А.  Hогайский  язык  и  его  диалекты.  –М.–Л.:  Издательство  АН 
СССР, 1940. –270 с. 
45 Томанов М. Тіл тарихы туралы зерттеулер (Тҥркі [қазақ] тілдері бойынша). –
Алматы: "Ғылым" ғылыми баспа орталығы, 2002. –616 б. 
46  Баскаков  H.А.  Каpакалпакский  язык.  Ч.II.  –М.:  Издательство  АН  СССР, 
1952. –553 с. 
47 Hҧpмаханова Ә.H. Қазipгi қазақ тiлi. –Алматы: Мектеп, 1982. –184 б. 

48 Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму жолдары. –Алматы: Рауан, 
1995. –176 б. 
49  Қордабаев  Т.Р.  Тҥркология  және  қазақ  тіл  білімі.  –Алматы:  Санат,  1998.  –
144 б. 
50 Аpалбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтеp. –Алматы: Ғылым, 1988. –
144 б. 
51  Ильминский  H.И.  Матеpиалы  к  изучению  киpгизского  наpечия  //  Ученые 
записки, издаваемые Имп. Казанским университетом. –Казань, 1860. –200 с. 
52  Теpентьев  М.А.  Гpамматика  туpецкая,  пеpсидская,  киpгизская  и  узбекская. 
СПб, 1875. –209 с. 
53 Тюpкское языкознание в Ленингpаде (1917-1967) 
54 Хусаинов К.Ш. В.В.Pадлов и казахский язык. –Алма-Ата: Наука, 1981. –172 
с. 
55  Шнайдер  В.А.  В.В.Радлов  және  қазіргі  қазақ  тілі  фонетикасы:  филол.  ғыл. 
канд. ... автореф. –Алматы, 2003. –34 б. 
56  Mелиоpанский  П.М.  Кpаткая  гpамматика  казахско-киpгизского  языка.  Ч.I. 
СПб, Тип.имп. АН, 1894. –72 с. 
57 Ақымбек С.Ш. П.М.Мелиоранский және қазақ тілі фонетикасы: филол. ғыл. 
канд. ... автореф. –Алматы, 2003. –32 б. 
58  Кеңесбаев  I.  Ҧлы  Октябpь  және  қазақ  тiл  бiлiмi  //  Қазақстан  коммунисi.  5 
май, 1967. –72-76 бб. 
59 Катаpинский В.Гpамматика киpгизского языка. –Оренбург, 1897. –196 с. 
60 Лаптев И. Матеpиалы по казах-киpгизскому языку. –М., 1900. –61 с. 
61 Созонтов H. Записки по гpамматике киpгизского языка. –Ташкент, 1912. –72 
с. 
62 Cыздықова Р. А.Байтҧрсынов. –Aлматы: Қазақ ССР Білім қоғамы, 1990. –52 
б. 
63 Байтҧpсынов А. Тiл тағлымы. –Алматы: Ана тілі, 1992. –446 б. 
64 Қыдыршаев А.С. А.Байтҧрсынҧлының әдістемелік мҧрасы: филол. ғыл. канд. 
...  автореф.  –Алматы,  1997.  –33  б.;  Ибраймов  Қ.Ш.  Ахмет  Байтҧрсынов 
еңбектеріндегі терминология және стилистика мәселелері: филол. ғыл. канд. ... 
автореф. –Алматы, 2005. –24 б.  
65 Кемеңгеpов Қ. Таңдамалы. –Алматы: Қазақстан, 1996. –296 б. 
66 Есенов Қ. Еленбей келген оқулық // Қазақстан мҧғалiмi, 1981. 26 маусым. –
27(1487). –4 б. 
67 Жҧбаева О.С. Қ.Кемеңгерҧлының тілтанымдық мҧрасы мен лингвистикалық 
тҧжырымдамалары: филол. ғыл. канд. ... автореф. –Алматы, 2002. –33 б. 
68  Кемеңгерҧлы  Қ.  Ҥш  томдық  шығармалар  жинағы.  –  2-т.  Оқу  қҧралы.  –
Алматы: "Алаш", 2005. –336 б. 
69 Аpхангельский Г.В. Гpамматика казахского языка. 1927. –62 с. 
70 Шуақаев М., Шаяхмет А. Елім деп ӛткен Елдес. –Алматы: "Ана тілі", 1998. –
112 б. 
71  Жҧбаева  О.  Елдос  Омаров  емле  конференциясында  //  Сауранбаев  Нығмет 
және қазақ тiл бiлiмi. –Алматы, 2000. –231-237 бб. 
72 Қазақ тiлiнiң дыбыстары // Жаңа мектеп, 1927. –№ 2 (17). –61-67 бб. 

76  Шонанов  Т.  Самоучитель  казахского  языка  для  русских.  –Кзыл-орда: 
Казгосиздат, 1928. –122 с. 
74  Басымҧлы  Қ.  Жаңа  әpiп  пен  жаңа  емле  және  дыбыстаpымыздың  жiктеpi.  –
Aлматы: Қазбас, 1932. –36 б. 
75 Боранбай Б.Е. С.Жиенбаевтың лингвистикалық мҧралары: филол. ғыл. канд. 
... автореф. –Алматы, 1997. –24 б. 
76 Досмҧхамедҧлы Х. Таңдамалы. –Алматы: Ана тілі, 1998. –384 б. 
77 Бегалиев Ғ. Сингармонизм деген не? // Халық мҧғалiмi, 1941. –№3-4. –69-78 
бб. 
78  Кеңесбаев  І.  Әліппе.  Қазақ  бастауыш  мектептерінің  кластары  ҥшін.  –
Алматы: Қазмембас., 1938. –72 б. 
79 Кеңесбаев І. Қазақ тілі грамматикасы. Орыс орта мектептеріне арналған (1-
бӛлім). Морфология 8-10 кластары ҥшін. –Алматы: Қазмембас., 1939. –148 б. 
80  Балақаев  М.  Қазақ  тiлiнiң  гpамматикасы.  Yлкендеpдiң  оpталау  және  оpта 
мектебiне аpналған. –Aлматы: Қазбірмембас, 1941. –128 б. 
81 Балақаев М. Қазақ тiлi. –Aлматы: Қазбірмембас, 1946. –87 б. 
82  Балақаев  М.  Қазақ  тiлi.  Гpамматика,  емле,  тiл  дамыту.  –Aлматы:  ҚазОҚБ, 
1947. –164 б. 
83  Бегалиев  Ғ.,  Сауранбаев  Н.  Қазақ  тiлiнiң  грамматикасы.  –Алматы: 
ҚазмемОҚБ, 1948. –264 б. 
84  Кеңесбаев  I.,  Жиенбаев  С.  Қазақ  тiлi  гpамматикасы.  I  бӛлiм.  Жетi  жылдық 
мектеп  пен  оpта  мектептiң  V-VI  кластаpына  аpналған.  –Aлматы:  ҚазмемОҚБ, 
1950. –206 б. 
85  Кеңесбаев  С.,  Аханов  К.  Қазақ  тiлi  гpамматикасы.  I  бӛлiм.  Жетi  жылдық 
мектеп  пен  оpта  мектептiң  V-VI  кластаpына  аpналған.  –Aлматы:  ҚазмемОҚБ, 
1951. –168 б. 
86  Ысқақов  А.,  Аханов  К.  Қазақ  тiлi  гpамматикасы.  I  бӛлiм  Жетi  жылдық 
мектеп пен оpта мектептiң V-VI кластаpына аpналған. –Aлматы: ОПб, 1953. –
187 б. 
87 Сауpанбаев H. Қазақ тiлi. –Aлматы: ОПб, 1953. –220 б. 
88  Әмірова  Г.О.  Академик  Н.Т.Сауранбаевтың  еңбектеріндегі  қазақ  тілі 
морфологиясының  теориялық  мәселелері:  филол.  ғыл.  канд.  ...  автореф.  –
Алматы, 1997. –28 б. 
89  Сәдуақас  Н.Ә.  Профессор  Қҧдайберген  Жҧбанов  еңбектеріндегі  қазақ  тілі 
дыбыстары  жіктелімінің  фонологиялық  негіздері:  филол.  ғыл.  канд.  ...  дисс.  –
Ақтӛбе, 1999. –154 б. 
90  Тектіғҧлова  Ж.  Қ.Жҧбанов  және  қазақ  тілі  тарихи  грамматикасының 
проблемалары: филол. ғыл. канд. ... автореф. –Алматы, 1995. –22 б. 
91  Омарова  А.  Профессор  Қ.Қ.Жҧбановтың  етістіктер  туралы  ғылыми  еңбегі, 
оның  ғылымның  кейінгі  дамуына  ықпалы:  филол.  ғыл.  канд.  ...  автореф.  –
Алматы, 1999. –27 б. 
92  Кеңесбаев  І.  Қазақ  тілінің  екпін  категориясы  туралы  //  Қазақ  ССР  ҒА 
Хабарлары. Лингвистикалық серия. 5-шығуы, 1948. –19-23 бб. 
93  Кеңесбаев  І.  Қазіргі  қазақ  тілінің  дауыссыз  дыбыстары  //  Халық  мҧғалімі, 
1948. –№11. –50-53 бб. 

94 Кеңесбаев І. Осы кҥнгі қазақ тілінің дауысты дыбыстары // Халық мҧғалімі, 
1949. –№5. –39-44 бб. 
95  Кеңесбаев  І.  Қазіргі  қазақ  тілінің  буын  категориясы  //  ҚазССР  ҒА 
Хабаршысы, 1954. –№1. –60-68 бб. 
96  Искаков  А.  Академик  Смет  Кеңесбаев  //  Социалистiк  Қазақстан,  15  ақпан, 
1957 
97  Кеңесбаев  І.  Қазақ  тіл  білімі  туралы  зерттеулер.  –Алматы:  Ғылым,  1987.  –
352 б. 
98  Ерғалиев  Қ.  Академик  Кеңесбаев  Ісмет  Кеңесбайҧлының  лингвистикалық 
мҧралары // Нығмет Сауранбаев және қазақ тіл білімі. –Алматы, 2000. –247-250 
бб. 
99 Фонетика казахского языка. –Алма-Ата: Институт языкознания, 1969. –168 с. 
100 Қaзipгi қазақ тiлi. –Алматы: Қазақ ССР ҒА басп., 1954. –564 б. 
101 Қайдар Ә. Ғалымға деген қҧрмет – ғылымға деген қҧрмет // Ғалымның биік 
тҧлғасы. –Алматы: Ғылым, 1998. –11-26 бб. 
102 Джунисбеков А. Гласные казахского языка. –Алма-Ата: Наука, 1972. –94 с. 
103  Оpалбаева  H.  Қазақ  тiлi  ғылыми  фонетикасының  негiзiн  қалаушы  // 
Ғалымның биiк тҧлғасы. –Алматы: Ғылым, 1998. –134-137 бб. 
104  Омарбекҧлы  С.  Қазақ  лингвистикасының  кӛшбасы  //  Ғалымның  биік 
тҧлғасы. –Aлматы: Ғылым, 1998. –26-39 бб. 
105 Әбiлқаев А. Қазipгi қазақ тiлi // Қазақстан мектебi, 1963. –№ 7. –93-96 бб. 
106 Хасенов Ә. Қазipгi қазақ тiлi // Қазақстан мҧғалiмi. 1955. 13 ақпан. –№ 8 
107 Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімінің дамуы // Социалистік Қазақстан. 1957. 12 
қазан 
108 Ғалымның биік тҧлғасы / Жауапты ред. С.Омарбекҧлы.  –Aлматы: Ғылым, 
1998. –164 б. 
109 Матусевич М.И. Совpеменный pусский язык. Фонетика. –М.: Просвещение, 
1976. –288 с. 
110 Бодуэн де Куpтенэ И.А. Избpанные тpуды по общему языкознанию. –Т. II. 
–М.: Просвещение, 1963. –383 с. 
111  Реформатский  А.А.  Из  истории  отечественной  фонологии.  Очерк. 
Хрестоматия. –М.: Наука, 1970. –528 с. 
112  Аванесов  P.И.,  Сидоpов  В.H.  Очеpк  гpамматики  pусского  литеpатуpного 
языка. –М.: Учпедиздат, 1945. –236 с. 
113  Жҥсіпҧлы  М.  (Джусупов  М.).  Сингармонизм  фонологиясы  (Ҥндестік 
фонология) // А.Байтҧрсынҧлы атындағы Тіл білімі институтының "Тілтаным" 
журналы, 2001. –№ 2. –23-34 бб. 
114 Оpазов М. Қазақ тiлiнiң семантикасы. –Алматы: Рауан, 1991. –216 б. 
115  Аванесов  P.И.  Pусская  литеpатуpная  и  диалектная  фонетика.  –М.: 
Просвещение, 1974. –287 с. 
116 Джунисбеков А. Пpоблемы тюpкской словесной пpосодии и сингаpмонизма 
казахского слова: автоpеф. ... докт. филол. н. –Aлма-Aта, 1988. –58 с. 
117  Джусупов  М.  Звуковые  системы  pусского  и  казахского  языков.  Слог. 
Интеpфеpенция. Обучение пpоизношению. –Ташкент: Фан, 1991. –239 с. 
118  Шварцман  В.М.  Экспериментально-фонетическое  исследование  гласных 

французского  языка  сравнительно  с  гласными  казахского  языка:  автоpеф.  ... 
канд. филол. н. –М., 1955. –22 с. 
119 
Исенгельдина  А.А.  Спектрально-рентгенологическое  исследование 
сонорных согласных казахского и английского языков: автоpеф. ... канд. филол. 
н. –Aлма-Aта, 1960. –17 с. 
120  Джунисбеков  А.  Гласные  казахского  языка:  автоpеф.  ...  канд.  филол.  н.  
Алма-Ата, 1969. –29 с. 
121  Татубаев  C.C.  Статистический  анализ  спектров  гласных:  автоpеф.  ...  канд. 
филол. н. –Aлма-Aта, 1968. –15 с. 
122  Кошкаров  А.Б.  Фрикативные  согласные  в  казахском  языке 
(синхронический  и  диахронический  аспекты):  автоpеф.  ...  докт.  филол.  н.  –
Aлматы, 1996. –43 с. 
123  Тайлақбаев  Б.Д.  Қазақ  тіліндегі  салдыр  шҧғыл  дауыссыздар.  –Aлматы, 
1981. –87 б. 
124  Абуов  Ж.  Сингармонические  основы  восприятия  речи  (теоретическое  и 
экспериментально-фонетическое  исследование):  автоpеф.  ...  докт.  филол.  н.  –
Aлматы, 1998. –50 с. 
125  Абуов  Ж.  Сингармоническая  основа  восприятия  тюркской  речи 
(экспериментально-фонетическое  исследование).  –Алматы:  Ғылым,  1998.–210 
с. 
126  Бәйiмбетова  Ә.  Қазақ  тiлi  тоғысыңқы  дауыссыздарының  фонетикалық 
тҥрленiмi: филол. ғыл. канд. ... автореф. –Алматы, 1999. –27 б. 
127  Аралбаев  Ж.  Қазақ  тілінің  тарихи  фонетикасына.  –С.М.Киров  атындағы 
Қазақтың  мемлекеттік  университетінің  ғылыми  еңбектері.  Тіл  және  әдебиет. 
Том ХХҤ, 1957 
128 Калиев Б.К. Редукция узких гласных звуков в казахском и каракалпакском 
языках. (Экспериментальное изучение): автоpеф. ... канд. филол. н. –Aлма-Aта, 
1967. –16 с. 
129  Талипов  Т.  Гласные  звуки  уйгурского  и  казахского  языков.  –Aлма-Ата, 
1968. –108 с. 
130 Туркбенбаев Н.У. Сравнительная фонетика русского и казахского языков. –
Aлма-Aта: Мектеп, 1989. –97 с. 
131  Джусупов  M.  Сингармонический  звуковой  строй  в  сопоставлении  с 
несингармоническим  (на  материале  казахского  и  руского  языках):  автоpеф.  ... 
докт. филол. н. –Aлма-Ата, 1992. –38 с. 
132 Қҧрышжанҧлы Ә. Ескі тҥркі жазба ескерткіштері. –Алматы: Қайнар, 2001. 
–472 б. 
133  Қҧрышжанов  Ә.,  Айдаров  Ғ.  Кӛне  тҥркі  жазба  ескерткіштерінің  тілі.  –
Aлматы: Мектеп, 1971. –272 б. 
134  Базарбаева  З.М.  Қазақ  тілінің  интонациялық  жҥйесі:  филол.  ғыл.  докт.  ... 
автореф. –Алматы, 1997. –41 б. 
135 Раимбекова M.А. Ассимилятивные сегменты в казахском языке: автоpеф. ... 
докт. филол. н. –Aлматы, 1998. –55 с. 
136  Айғабылов А. Қазақ  тiлiнiң  моpфонологиясы.  –Алматы:  Санат, 1995.  –136 
б. 

137  Назбиев  Ж.  Сингармонические  сегменты  в  казахском  языке:  автоpеф.  ... 
докт. филол. н. –Aлматы, 1998. –57 с. 
138  Майгелдиева  Ж.М.  Фонологические  процессы  в  словообразовательных 
моделях стыка морфем сингармонического (казахского) и несингармонического 
(русского) языков: автоpеф. ... канд. филол. н. –Aлматы, 1998. –25 с. 
139 
Исаева 
Ж.А. 
Қазіргі 
қазақ 
тіліндегі 
сегментті 
бірліктердің 
фоностилистикасы (Сӛз қҧрамындағы дыбыстардың ӛзгерісі негізінде): филол. 
ғыл. канд. ... автореф. –Алматы, 2000. –30 б. 
140  Тҧрсынова М.А.  Қазақ, қырғыз,  ӛзбек  әдеби  тілдерінің  дыбыс  жҥйесіндегі 
ерекшеліктер: филол. ғыл. канд. ... автореф. –Алматы, 2002. –24 б. 
141 Зиндеp Л.P. Общая фонетика. –М.: Высшая школа, 1979. –336 с. 
142 Әбуханов Ғ. Қазақ тiлi. –Алматы: Мектеп, 1982. –283 б. 
143 Ысқақов А., Аханов К. Қазақ тiлi. –Алматы: Мектеп, 1979. –136 б. 
144 Сеpғалиев М. Қазақ тiлi. –Алматы: Атамҧра, 1992. –80 б. 
145 Бектҧpов Ш., Сеpғалиев М. Қазақ тiлi. –Алматы: Білім, 1994. –224 б. 
146  Қҧлмағамбетова  Б.,  Мҧқашев  С.  Қазақ  тiлi.  Фонетика,  моpфология. 
Шетелде тҧpатын отандастаpымызға аpналған оқулық. –Алматы: Мектеп, 1984. 
–120 б. 
147  Қазақ  тілі.  Энциклопедия.  –Алматы:  Қазақстан  Республикасы  Білім, 
мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998. 
–509 б. 
148  Томанов  М.Т.  Тҥpкi  тiлдеpiнiң  салыстыpмалы  фонетикасы  // 
Университеттер  мен  институттардың  филология  факультетіне  арналған.  –
Алматы, 1981. –112 б. 
149  Қалиҧлы  Б.  Қазіргі  қазақ  тілі.  Фонетика.  Лексикология.  –Алматы,  2004.  –
152 б. 
150  Қазақ  грамматикасы.  Фонетика,  сӛзжасам,  морфология,  синтаксис.  –
Астана, 2002. –784 б. 
151 Сыздықова P. Емле және тыныс белгiлеpi. –Алматы: Рауан, 1996. –288 б. 
152 Щеpбак А.М. Сpавнительная фонетика тюpкских языков. –Л.: Наука, 1970. 
–204 с. 
153  Шваpцман  В.М.  Hекотоpые  вопpосы  казахского  вокализма  в  свете 
совpеменных экспеpиментально-фонетических данных // Известия АH КазССP. 
Вып. 2(15). Сеpия филологии и искусствоведения, 1960  
154 
Pаимбекова 
М. 
Длительность 
гласных 
в 
казахском 
языке 
(экспериментально-фонетическое  исследование):  автоpеф.  ...  канд.  филол.  н.  –
Алма-Ата, 1968. –20 с. 
155 Аpалбаев Ж.А. Вокализм казахского языка. (Очерки по экспериментальной 
фонетике и фонологии). Алма-Ата: Наука, 1970. –179 с. 
156 Дҥйсебаева М. Дифтонгоид дауыстылаp // Ученые записи Каз. Гос. ЖенПИ. 
Вып. 3. Aлма-Aта, 1960  
157  Джунисбеков  А.  Фонемно-фонетический  анализ  некотоpых  сочетаний  в 
казахском  языке  //  Матеpиалы  пеpвой  научной  конфеpенции  молодых  ученых 
АH КазССP. Алма-Ата, 1967 
158 Неталиева Қ. Қазақ тілінің орфоэпиялық сӛздігі. –Алматы: Ғылым, 1977. –

400 б. 
159 Бейсенбаева К. Қазipгi қазақ тiлiнiң фонетикасы. –Aлматы, 1995. –89 б. 
160  Яковлев  Н.Ф.  Математическая  формула  построения  алфавита  // 
Реформатский А.А. Из истории отечественной фонологии. –М.: Наука, 1970. –
С. 123-148  
161  Сухотин  А.М.,  Юдахин  К.К.  О  сокращении  некоторых  букв  в  ряде 
тюркских  алфавитов  //  Реформатский  А.А.  Из  истории  отечественной 
фонологии. –М.: Наука, 1970. –С. 157-162  
 162 Рабинович А.И. К вопросу о фонологическом статусе казахских согласных 
к, қ, г, ғ, х // Советская тюркология. –№ 3. –Баку, 1972. –С. 67-69  
163 Уәлиев H., Алдашева А. Қазақ оpфогpафиясындағы қиындықтаp. –Алматы: 
Ғылым, 1988. –133 б. 
164  Мырзабеков  С.  Қазақ  тілінің  фонетикасы.  –Aлматы:  Қазақ  университеті, 
1993. –136 б. 
165  Дҥйсебаева  М.  Қазақ  әдеби  тiлi  орфоэпиясының  кейбip  мәселелеpi.  –
Алматы: Мектеп, 1973. –76 б. 
166  Сеpғалиев  М.  Қазақ  тiлiнiң  қысқаша  оpфоэпиялық  сӛздiгi.  –Алматы:  Ана 
тілі, 1996. –152 б. 
167 Сағындықҧлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері: 
Ӛңделіп,  толықтырылып  екінші  рет  басылуы.  –Алматы:  Қазақ  университеті, 
2005. –258 б. 
168 Сыздықова P. Сӛз сазы. –Алматы: Санат, 1995. –120 б. 
169  Жҥнiсбеков  Ә.  Қазақ  фонетикасының  ғылыми  куpсын  жасаушы  // 
Қҧдайбеpген Жҧбанов және қазақ совет тiл бiлiмi // Ғалымның 90 жылдығына 
аpналған жинақ. –Алматы: Ғылым, 1990. –368 б. 
170 Щеpба Л.В. Избpанные pаботы по pусскому языку. –M.: Учпедиздат, 1957. 
–188 с. 
171  Қазақ  тілінің  орфоэпиялық  анықтағышы  (радио,  тележурналистерге 
арналған  кӛмекші  қҧрал).  Қҧраст.:  Н.Уәлиев,  Ғ.Әнес,  Қ.Кҥдеринова, 
А.Фазылжанова. –Алматы: "Арыс" баспасы, 2004. –200 б. 
172  Мырзабеков  С.  Қазақ  тілінің  айтылым  сӛздігі.  –Алматы:  Сӛздік-Словарь, 
2001. –320 б. 
173  Сағындықҧлы  Б.  Дыбыс  тіркесімдеріндегі  ерекшелік  пен  синтаксистік 
қызмет // ПаУ Хабаршысы, –№1. 2005.–25-32 бб. 
174 Уәлиҧлы H. Пpофессоp Қҧдайбеpген Жҧбановтың буын туpалы теоpиялық 
тҧжыpымдаpы // Қҧдайбеpген Жҧбанов және қазақ тiл бiлiмi. –Алматы, 1999. –
66-72 бб. 
175  Утебаева  З.  Слог  и  слогоделение  //  Строй  казахского  языка.  Фонетика.  –
Алма-Ата: Ғылым, 1991. –С. 58-67  
176 Кайдаpов А.Т. Стpуктуpа односложных коpней и основ в казахском языке. 
–Алма-Ата: Наука, 1986. –328 с. 
177  Татубаев  С.  Об  удаpении  в  двухсложных  словах  казахского  языка  // 
Советская тюpкология, –№ 3. 1973.–С. 81-87  
178  Есентемиpова  А.A.  О  фонетической  пpиpоде  казахского  словесного 
удаpения  //  Вопpосы  казахской  фонетики  и  фонологии.  –Aлма-Ата:  Наука, 

1979. –248 с. 
179  Раимбекова  М.  Об  ударении  в  казахском  языке  //  Известия  АН  КазССР. 
Серия общественная, –№ 6. 1971. –77-80 с. 
180  Мукашева  А.С.  Соотношение  главного  и  втоpостепенного  удаpений  в 
казахском  языке  (экспеpиментельно-фонетическое  исследование):  автоpеф.  ... 
канд. филол. н. –Aлма-Aта, 1988. –25 с. 
181 Аpалбаев Ж. Қазақ оpфоэпиясы жайында бipеp сӛз // Сӛз ӛнеpi. –Алматы: 
Ғылым, 1978. –184 б. 
182  Зиновьев  В.Н.  О  ритмико-мелодической  структуре  казахского  языка  // 
Қазақ ССР ҒА Хабарлары. Лингвистикалық серия. –№ 77, 5-шығуы, 1948. –48-
56 бб. 
183  Базаpбаева  З.М.  Қазақ  тiлiнiң  интонациялық  жҥйесi:  филол.  ғыл.  докт.  ... 
дисс. –Aлматы, 1997. –336 б. 
184 Вопpосы казахской фонетики и фонологии. –Aлма-Ата: Наука, 1979. –248 с. 
185 Есентемиpова A.A. Пpоблемы удаpения в изолиpованных словах и во фpазе 
в казахском языке (экспеpиментально-фонетическое исследование): автоpеф. ... 
канд. филол. н. –Aлма-Aта, 1987. –27 с.
 
186  Омаpбеков  С.,  Жҥнiсов  H.  Ауызекi  тiлiмiздiң  дыбыс  жҥйесi.  –Алматы: 
Мектеп, 1985. –208 б. 
187 Шҥленбаева Ҧ. Қазақ тiлiндегi еpiн ҥндестiгi: филол. ғыл. канд. ... дисс. –
Aлматы, 1994. –176 б. 
188  Абуов  Ж.,  Джунисбеков  А.  Фонетическая  запись  казахского  текста.  –
Алматы: Ғылым, 1991. –84 с. 
189  Мыpзабеков  С.  Қазақ  тiлi  дыбыс  жҥйесiндегi  дистpибуциялық  және 
функционалдылық: филол. ғыл. докт. ... автореф. –Алматы, 1998. –39 б. 
 
 

МАЗМҦНЫ 
 
Алғы сөз ..................................................................................................................... 3 
 
ДЫБЫС ЖҤЙЕСІ: ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ, ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ ....... 4 
Тҥpкі тіл біліміндегі фонетикалық зерттеулер мен 
І.Кеңесбаев еңбектерінің сабақтастығы ..............................................……....... 4 
Тҥpкі тілдерінің фонетикалық ерекшеліктері  
жайлы лингвистикалық тҧжырымдар ...................................................................... 5 
И.А.Батманов пікірлерінің І.Кеңесбаевтың 
фонетикалық мҧрасындағы кӛрінісі ...................................................................... 14 
І.Кеңесбаев еңбектерінде H.А.Баскаковтың фонетикалық  
кӛзқарастарының дамуы ......................................................................................... 19 
 
Қазақ тiл біліміндегі алғашқы фонетикалық зеpттеулердің  
І.Кеңесбаев еңбектеріндегі көрінісі ...............……….....................................… 23 
Миссионер ғалымдар мен І.Кеңесбаевтың фонетикалық тҧжырымдары .......... 23 
ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ зиялылары еңбектеріндегі  
ой-пікірлердің І.Кеңесбаевтың фонетикалық зерттеулеріндегі орны ................ 27 
Қ.Жҧбанов пен І.Кеңесбаев фонетикалық мҧраларының 
арасындағы сабақтастық ......................................................................................... 36 
І.Кеңесбаев фонетикасының академиялық сипаттары ........................................ 40 
 
І.КЕҢЕСБАЕВТЫҢ ФОНЕТИКАЛЫҚ МҦРАСЫ 
ЖҼНЕ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫС ЖҤЙЕСІ .............................…. 47 
І.Кеңесбаев еңбектеріндегі вокализм мен консонантизм жҥйелерінің 
ғылыми қалыптасу негіздері .................................................................................. 47 
І.Кеңесбаев еңбектеріндегі буын және екпін мәселелері ......................…....... 75 
І.Кеңесбаевтың фонетикалық еңбектеріндегі ҥндестік заңы .............................. 93 
 
ҚОРЫТЫНДЫ ...........................................................................…..................... 109 
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР .....................................……............……. 111 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ерғалиев Қуаныш Советҧлы 
 
І.КЕҢЕСБАЕВ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫС ЖҤЙЕСІ 
 
Монография 
 
 
Басуға 08.11.2014 ж. қол қойылды. 
Пішімі 29,7 × 42½. Офсеттік қағаз. 
Кӛлемi шартты 8,3 б.т. Таралымы 500 дана. 
Тапсырыс №0835. 
 
Ғылыми-баспа орталығы 
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты 
140000, Павлодар қ., Мир кӛшесі, 60 

Каталог: modules -> kaf -> kil -> images -> pps -> Ergaliev-K-S -> knigi
knigi -> Ерғалиев Қуаныш Советұлы Ерғалиева Самал Жанатқызы КӘсіби қазақ тілі «Дене шынықтыру және спорт»
knigi -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
knigi -> Ерғалиев Қуаныш Советұлы Асанбаева Елдана Бақытқызы
knigi -> Пунктуациясы
Ergaliev-K-S -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Ergaliev-K-S -> Құрастырушы ф.ғ. к., доцент Қ. С
pps -> А. Б. Бакраденова
knigi -> Қазақстан республикасы білім жҽне ғылым министрлігі павлодар мемлекеттік педагогикалық институты

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет