ҚҰҚЫҚ ЖӘне басқару негіздері



жүктеу 5.02 Kb.
Pdf просмотр
бет13/21
Дата10.09.2017
өлшемі5.02 Kb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   21

ӘДЕБИТТЕР ТІЗІМІ 
1.
 
Балабанов И.Т., Балабанов А.И. Экономика туризма: Учеб. пособие. - М.: Финансы 
и статистика, 2001.-176 с. 
2.
 
Багатов  А.П.  и  др.  Туристические  формальности:  Учеб.  пособие/Багатов  А.П., 
Бойко Т.В., Зубрева М.В.-М.: Академия, 2004.-304 с.-(Высшее профес. образование)  
3.
 
Биржаков М.Б. Введение в туризм: СПб.: Герда, 1999.-192 с. 
4.
 
Биржаков М.Б. Введение в туризм: Учебник.-Изд.7-е, перераб. И доп.- СПб.: Герда, 
2005.-448 с. 
 
РЕЗЮМЕ 
В статье рассматриваются пути развития туризма Казахстана. 
 
SUMMARY 
The article examined ways of developing tourism in Kazakhstan 
 
 
 
РОЛЬ ТЕХНИЧЕСКОГО ПОТЕНЦИАЛА В ИНДУСТРИЛИЗАЦИИ 
СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА 
 
Жунусов Қ.Г. 
- к.э.н., доцент  
(г.Алматы, Казахский  
Государственный женский  
педагогический университет) 
 
Аннотация:  В  статье  рассматриваются  проблемы,  связанные  с  техническим 
потенциалом  сельского  хозяйства,  его  увелечением  и  эффективностью  использования  для 
обеспечения индустрилизации сельскохозяйственного производства. 
Ключевые  слова:  индустрилизация,  цена,  затраты  предприятия,  экспорта  продукции, 
техника. 
Индустрилизация  сельскохозяйственного  производства  предполагает  модернизацию  и 
техническое  переоснащение  его  новой  высокопроизводительной  и  ресурсоберегающей 
техникой,  необходимой  для  осуществления  комплексной  механизации  и  автоматизации 
производственных  процессов.  Важное  значение  при  этом  имеет  увелечение  технического 
потенциала  сельского  хозяйства,  которое  должно  базироваться  на  развитой  материально  – 
технической  базе  и  интенсивных  технологиях,  обеспечивающих  экономической  рост  и 
устойчивые  темпы  развития  этой  базовой  отрасли  АПК.  Технический  потенциал 
представляет  собой  совокупность  имеющихся  машин  и  оборудования,  т.е.  тракторов, 
комбайнов,  рабочих  машин,  средства  механизации  животноводства,  оборудование  для 

Қазақ мемлекеттік қыздар  
педагогикалық университеті                                                                    
Хабаршы №3 (45), 2013 ж. 
 
 
105 
технического  обслуживания  и  ремонта,  и  обслуживающих  работников  с  определенной 
квалификацией,  необходимых  для  выполнения  производственных  процессов,  а  также 
производственные  помещения  для  размещения  машин  и  оборудования  животноводческие 
фермы,  комплексы  по  доработке  урожая.  По  этому  технический  потенциала  следует 
расследствать  как  составную  часть  производственного  потенциала  во  взаимосвязи  с 
основными его элементами. 
Техническим  оснащенность  сельского  хозяйства  непосредственно  определяется 
состоянием  его  технического  потенциала,  т.е.  обеспеченностью  тракторами,  комбайнами, 
рабочими  машинами,  средствами  механизации,  оборудованиями  и  производственными 
помещениями.  Наличие  и  качество  сельскохозяйственной  техники,  машин  и  оборудования 
имеют  определяющее  значение  для  роста  технического  потенциала  и  эффективности  его 
использования. 
За  последние  пять  лет  в  технической  оснащенности  сельскохозяйственных 
предприятий элементами технического потенциала по количеству и качеству не произошло 
заметных изменений. В настоящее время более 80% парка сельскохозяйственной техники в 
стране  изношен,  хотя  наблюдается  динамика  роста  абсолютного  количества  некоторых 
машин  и  оборудования,  особенно  тракторов  и  комбайнов  в  отдельные  годы,  что  видно  из 
следующей таблицы.  
 
Наличие основных видов сельскохозяйственных машин в стране (на начала года) единиц 
Виды техники 
2007 
2008 
2009 
2010 
2011 
Тракторы 
134799 
137213 
156037 
156656 
155580 
Комбайны 
зерноуборочные 
44621 
45454 
48032 
49503 
46997 
Сеялки 
90362 
90743 
91599 
90960 
77187 
Посевные 
комплексы 
1127 
1520 
1995 
2408 
2651 
Жатки 
15575 
15243 
15439 
15200 
15233 
 
Источник: Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 
Средний  возраст  более  80%  зерноуборочных  комбайнов  и  тракторов  -  13-14  лет,  при 
нормативном  сроке  эксплуатации  8-10  лет,  списанию  подлежит  71%  зерноуборочных 
комбайнов,  93%  тракторов  и  95%  сеялок,  степень  изношенности  существующего  парка 
сельскохозяйственных  техники  растет  несмотря  на  обновление  ее  отдельных  видов  [3].  В 
последние  три  года,  как  видно  из  таблицы,  происходит  уменьшение  парка  тракторов  и 
сельскохозяйственных  машин,  что  объясняется  не  только  негативными  процессами: 
постоянным выбытием техники из-за достижения сроков службы и износа, при которых она 
не  может  работать;  отсутствием  средств  на  приобретение  техники  из-за  реализации 
продукции  (зерна,  мяса,  молока)  по  низким  ценам  и  в  убыток;  но  и  положительными 
тенденциями:  внедрением  в  части  предприятий  новых  ресурсосберегающих  технологий  и 
высокопроизводительной 
техники 
– 
мощных 
тракторов, 
широкозахватных 
и 
комбинированных  машин,  что  приводит  к  снижению  парка  в  2-3  раза,  применением 
высокопроизводительной  зарубежной  техники,  особенно  зерноуборочных  комбайнов, 
созданием  полнокомплектных  машино  –  тракторных  станций,  имеющих  большой  парк 
техники  и  работающих  в  разных  регионах  страны.  Наличие  техники  и  оборудования  на 
животноводческих  фермах  также  уменьшаеться  и  ухудшается  его  качественная 
характеристика, оно не позволяет выполнять все необходимые механизированные работы в 
производственном  процессе.  Применяемая  система  машин  в  животноводстве  не 
обеспечивает  комплексную  механизацию  и  автоматизацию  не  только  крупных 
животноводческих комплексов, но и обычных ферм, имеющих небольшие размеры. Нехватка 

Казахский государственный женский 
педагогический университет                                                                              Вестник №3 (45), 2013 г. 
 
106 
средств  механизации,  неукомплектованность  в  системе  машин  и  ее  несоответствие 
поточному  производству  не  позволяют  применять  прогрессивные  методы  содержания  и 
вырашивания животных во всех категориях хозяйств, чтобы охватить их индустриальными 
формами  производства.  Для  изменения  существующей  в  сельском  хозяйстве  ситуации  в 
лучшую  сторону  необходимо  обеспечить  развитие  его  технического  потенциала  в 
направлении доведения наличия машинно ̶̶ тракторного парка и средств механизации до 
оптимальной  потребности  с  одновременным  улучшением  их  качественных  характеристик, 
позволяющей  выполнить  все  виды  работ  в  производственном  процессе  по  современным 
передовым технологиям в растениеводстве и  животноводстве для  производства потребного 
объема  сельскохозяйственной  продукции  с  минимальной  себестоимостью  и  высокой 
производительностью  труда.  Это  важно  в  свете  Послании  Президента  Н.А.Назарбаева  к 
народу Казахстана от 14  декабря 2012 г.  «Стратегия Казахстана  - 2050», где  указано, что в 
предстояшие  десятилетия  доля  продукции  сельского  хозяйства  в  ВВП  страны  должна 
увеличиться  в  5  раз  [1].  Для  этого  в  Программе  форсированного  индустриально  – 
инновационного развития страны на 2010-2014 годы, что входит в  «Стратегию Казахстан  - 
2050» как  условие его выполнения, предусмотрено выход в аграрной сфере на качественно 
новые технологии путем создания и использования новой техники, машин и оборудования, 
что  дает  возможность  полнокомплектной  поставки  технических  средств  для  законченных 
технологических  циклов  в  производстве  продукции  сельского  хозяйства  [2].  Это  позволит 
значительно 
повысить 
мобильную 
энергообеспеченность 
сельскохозяйственного 
производства  в  расчете  на  100  га  пашни  и  приблизится  к  уровню  развитых  стран  мира.  В 
настоящее время этот показатель в Казахстане составляет 165 лошадиных сил или 123 кВт на 
100 га пашни. Для сравнения  укажем, что в  Германии и Голландий это ровно 350  кВт, во 
Франции – 364 кВт , в Великобритании - 404 кВт и в США – 405 кВт. 
Развитие  технического  потенциала  определяют  следующие  группы  факторов: 
технические,  технологические,  организационные  и  экономические.  Для  повышения 
эффективности  сельскохозяйственного  производства  данные  группы  факторов  должны 
применяться в комплексе. При этом необходимо иметь ввиду, что экономическая значимость 
отдельных  технических  и  технологических  факторов  может  быть  значительно  выше 
отдельных  экономических  факторов.  Например,  внедрения  новых  технологий  с 
минимальной обработкой  почвы на базе энергонасыщенных тракторов, широкозахватных и 
комбинированных  машин,  позволяет  снизить  себестоимость  производства  продукции  и 
увеличить  прибыль  на  большие  величины,  чем  бюджетные  вливания  средств  для 
финансирования  проектов.  Технические  мероприятия  следует  рассматривать  с 
экономических позиций, т.е. исходя из влияния на экономические результаты технического 
переоснащения  сельского  хозяйства.  Соответственно  это  относится  к  технологическим  и 
организационным мероприятиям, например, технологий возделывания зерновых и кормовых 
культур:  традиционной,  с  минимальной  и  нулевой  обработками  почвы.  Экономические 
факторы,  определяющие  развитие  технического  потенциала  сельскохозяйственного 
производства,  подразделяются  на  три  группы:  экономическая  политика  государства  и 
местных  органов;  по  повышению  эффективности  сельскохозяйственного  производства; 
непосредственно экономические мероприятия по развитию технического потенциала. 
Экономическая  политика  государства  и  местных  властей  должна  быть  направлена  на 
обеспечение  продовольственной  безопасности  страны  и  удовлетворения  потребностей 
населения и промышленности продуктами питания и сырьем своих предприятий. В первую 
очередь  она  должна  создать  экономические  условия  для  эффективной  работы 
сельскохозяйственных  предприятий,  а  потом  для  непосредственного  материального 
стимулирования  по  отдельным  направлениям,  включая  выделение  финансовых  ресурсов. 
Основными  его  направлениями  являются:  создание  системы  цен,  обеспечивающей 
возмещение  затрат  предприятий  в  нормативном  размере  и  соответствующего  размера 
прибыли;  установление  квот  и  таможенных  пошлин  на  импорт  сельскохозяйственной 

Қазақ мемлекеттік қыздар  
педагогикалық университеті                                                                    
Хабаршы №3 (45), 2013 ж. 
 
 
107 
продукции  с  целью  недопущения  поставок  по  демпинговым  ценам;  обеспечение 
определенных  объемов  закупок  продукции  на  государственные  нужды,  совершенствование 
налоговой  политики;  стимулирование  собственно  сельского  хозяйства  и  самих 
производителей, а не посредников, а также экспорта продукции; создание страхования. 
К  экономическим  мерам  развития  технического  потенциала,  реализуемыми 
сельскохозяйственными 
предприятиями, 
относятся: 
совершенствования 
методов 
экономической  оценки  техники  и  технологий  и  инвестиционных  проектов;  обоснование  и 
планирование оптимальной потребности в технике; обоснование и установление источников 
финансирования - собственных и привлеченных средств; формы и методы государственной 
поддержки  инвестиций;  формирование  рынка  техники  (новой  и  поддержанной);  система 
экономических  взаимоотношений  с  заводами  —  изготовителями  техники;  сокращение 
диспаритета  цен;  улучшение  использования  фонда  амортизационных  отчислений; 
привлечение инвестиций как собственных, так и зарубежных; планирование и учет затрат на 
механизированные  работы;  экономическое  стимулирование  труда  механизаторов; 
совершенствование бухгалтерской и статистической отчетности. 
К  организационным  мерам  развития  технического  потенциала  относятся:  создание 
новых  форм  сельскохозяйственных  предприятий  (например,  холдинговых  компаний, 
объединяющих  производителей,  переработчиков  и  торговую  сферу);  совершенствование 
форм  внутри  -  и  межхозяйственного  использования  техники,  особенно  МТС,  в.т.ч. 
мобильных; улучшение материально - технического обеспечения; организации технического 
сервиса;  подготовка  кадров  механизаторов  и  инженеров;  создание  и  совершенствование 
нормативной базы. 
Сельское  хозяйство  в  связи  с  его  специфическими  особенностями  (особенно 
сезонностью производства) является очень капиталоемким сектором народного хозяйства и 
не  может  успешно  функционировать,  интенсивно  развиваться  без  высоких  темпов  и 
значительных  размеров  инвестиций.  Поэтому  одним  из  блоков  экономического  механизма 
развития технического потенциала является инвестиционная политика. Она разрабатывается 
и  реализуется  непосредственно  в  сельскохозяйственном  предприятии  и  на  всех  уровнях 
управления сельскохозяйственным производством-районном, областном и республиканском. 
Способы реализации инвестиционной политики определяются целями и задачами, стоящими 
перед  органами  власти  и  субъектами  хозяйственной  деятельности.  Стратегия 
инвестирования должна быть направлена на увеличение технического потенциала и на этой 
основе  на  рост  объемов  производства  сельскохозяйственной  продукции,  повышение 
урожайности  культур  и  продуктивности  скота,  улучшение  качества  и  снижение  потерь 
продукции и снижение себестоимости, рост прибыли. 
При  этом  привлечение  инвестиций  в  сельское  хозяйства  от  сторонних  инвесторов 
нельзя считать первостепенным направлением, так как развитие сельского хозяйства должно 
осуществляться  прежде  всего  на  основе  расширенного  воспроизводства,  т.е.  за  счет 
получения  субъектами  прибыли  от  производства  своей  продукции.  Но  финансовая 
поддержка,  оказываемая  государством  для  развития  технического  потенциала  сельского 
хозяйства  должна  осуществляется  премущественно  путем  выделения  средств  на  лизинг 
сельскохозяйственной  техники  из  республиканского  и  местных  бюджетов.  Это  дает 
возможность  хозяйствующим  субъектам  этой  отрасли  производить  сельскохозяйственную 
продукцию  с  относительно  небольшими  затратами  и  избежать  потерь,  обусловленных 
процессом  старения  средств  производства,  обновление  которых  хозяйствами  за  счет 
собственных средств происходит медленно из-за их отсутствия или недостаточности. 
 
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ 
1.Послание Президента РК Н.А.Назарбаева к народу Казахстана от 14 декабря 2012 г. 
«Стратегия Казахстана - 2050» 

Казахский государственный женский 
педагогический университет                                                                              Вестник №3 (45), 2013 г. 
 
108 
2.  Программа  форсированного  индустриально  –  инновационного  развития  страны  на 
2010-2014 годы – Астана, 2010. 
3. Справочник Министерства сельского хозяйства Республики Казахстан, 2012 г. 
 
ТҤЙІНДЕМЕ 
Мақалада  ауыл  шаруашылығының  техникалық  әлеуетіне  байланысты  мәселелер 
қарастырылады.  Осы  саланың  ӛндірісін  индустрилизациялауға  қажетті  техникалық 
әлеуетінің ӛсуі мен оны тиімді пайдаланудың жолы кӛрсетіледі. 
 
SUMMARY 
The  article  deals  with  problems  related  to  the  technical  capabilities  of  agriculture  and 
increasing its efficiency for the industrialisation of agricultural production. 
 
 
 
НЕГІЗГІ ҚҦРАЛДАРДЫ ЖАЛДАУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУ 
 
Қойшыбаева М.О. – 
аға оқытушы  
(Алматы қ., Қазақ  
мемлекеттік қыздар  
педагогикалық университеті

 
Аннотация:  Нарықтық  экономика  жағдайында  жалгерлік  қатынастар  ӛте  кең  дами 
алады. Уақытша пайдаланылмайтын ғимараттар, ӛндірістік, қойма және басқа тҧрақ жайлар, 
жабдықтар  мен  қҧрылыстар,  кӛлік  қҧралдарын  мекеме  басқа  ҧйымдарға  жалға  беру 
ақысының қолданылып жҥрген ставкалары бойынша жалға беруге қҧқылы.  
Түйін сөздер: жалдау, жалгер, ғимарат, қҧрал-жабдықтары, кӛліктер. 
Нарықтық экономика жағдайында жалгерлік қатынастар ӛте кең дами алады. 
Уақытша  пайдаланылмайтын  ғимараттар,  ӛндірістік,  қойма  және  басқа  тҧрақ  жайлар, 
жабдықтар  мен  қҧрылыстар,  кӛлік  қҧралдарын  мекеме  басқа  ҧйымдарға  жалға  беру 
ақысының қолданылып жҥрген ставкалары бойынша жалға беруге қҧқылы.  
17  –  «Жалдау»  IAS  Халықаралық  қаржы  есептілігінің  стандартына  сәйкес  жалдау  – 
жалға беруші жалгерге жалдау ақысына немесе тӛлемдер тобының орнына келісілген уақыт 
ішінде активтерді пайдалану қҧқығын беретін шарт. Осы Стандартта қабылданған жалдауды 
жіктеу  жалдауға  алынған  активке  меншік  қҧқығына  тән  тәуекел  мен  пайданы  жалгер  мен 
жалға  берушінің  қандай  дәрежеде  мойындарына  алуына  негізделеді.  Жалдау,  егер  ол 
иеленумен  қатар  жҥретін  айтарлықтай  деңгейдегі  барлық  тәуекелдер  мен  пайданы  кӛретін 
болса,  қаржылық  жалдау  ретінде  жіктеледі.  Егер  жалдау  иеленумен  қатар  жҥретін  барлық 
тәуекелдер  мен  пайданы  айтарлықтай  кӛтеруге  әкеліп  соқтырмаса,  операциялық  жалдау 
ретінде жіктеледі. 
Қаржылық  жалдау  –  актив  иеленумен  қатар  жҥретін  барлық  тәуекелдер  мен 
пайдаларды елеулі тҥрде кӛтеретін шарттар бойынша жалға беру. Қорытындысына қҧқықтық 
мәртебе берілуі де, сондай-ақ берілмеуі де мҥмкін. 
Операциялық жалдау – қаржылық жалдан ӛзгеше жал. 
Жалдауды қаржылық ретінде немесе операциялық ретінде жіктеуі шарттың нысанына 
емес, мәміленің мазмҧнына байланысты болады. 
Жалдаудың қаржылық ретінде танылуы ҥшін мынадай талаптарға жауап беруге тиісті: 

жалдау мерзімінің соңында активті иелену қҧқығы жалдаушыға кӛшеді; 

жалдаушының жалдау мерзімінің басында осы қҧқықты іске асыру кҥні; 

әділ қҧннан айтарлықтай тӛмен бағаға осы негізгі қҧралды сатып алуға; 

Қазақ мемлекеттік қыздар  
педагогикалық университеті                                                                    
Хабаршы №3 (45), 2013 ж. 
 
 
109 

қҧқығы  бар,  ал  жалдауды  қабылдаған  кҥні  бҧл  қҧқықтың  жҥзеге  асырылатыны 
туралы негізделген сенім бар

егер  меншік  қҧқығы  мҥлдем  берілмейтін  болса  да,  жалдау  мерзімі  активтің 
экономикалық қызмет кӛрсету мерзімінің елеулі бӛлігін қҧрайды; 

жалдау  қабылдаған  кҥнгі  жалдау  тӛлемдерінің  дисконттық  қҧны  ең  кем  дегенде 
жалға алынған активтің барлық әділ қҧнының елеулі ҥлесін қҧрайды; 

жалға  алынған  активтердің  тек  жалгер  ғана  оларды  елеулі  тҥрдегі  тҥрлендірусіз 
пайдалана алатын арнаулы сипаты бар. 
Жеке  немесе  қҧрамдас  тҥрінде  қаржылық  жалдау  ретінде  жалдауды  жіктеуге  себепті 
бола алатын жағдайлардың индикаторлары мыналар болып табылады: 
-
 
жалгер  жалдауды  тоқтатқан  жағдайда,  мҧнымен  байланысты  барлық  залалдар 
жалдаушыға жҥктеледі; 
-
 
таратылған  сома  әділ  қҧнының  ауытқуынан  келетін  пайда  немесе  залалдар 
жалдаушыға  тиесілі  (мысалы,  жалдау  мерзімінің  соңында  сатудан  алынатын  тҥсімдердің 
ҥлкен бӛлігіне тең жалдау ақысынан жеңілдік нысанында); 
-
 
жалдаушыға  нарықтық  деңгейден  айтарлықтай  тӛмен  жалдау  ақысына  жалдауды 
екінші кезеңге ҧзартуға мҥмкіндік беріледі. 
Жоғарыда  аталған  мысалдар  және  индикаторлар  жағдайларының  бәрінде  даусыз 
сипатқа  ие  болмайды.  Егер  басқа  белгілерді  негізге  ала  отырып,  осы  жалдаумен  қатар 
жҥретін барлық тәуекелдерді және пайданы елеулі ауыстыруға әкеліп соқтырмайтыны анық 
болса, ол операциялық жалдау ретінде жіктеледі. Мысалы, егер жалдау мерзімінің соңында 
активтің  кӛлемі  осы  уақыттағы  активтің  әділ  қҧнына  тең  болатын  белгіленбеген  тӛлемге 
айырбасталса,  немесе  шартты  жалдау  ақысы  туралы  сӛз  болып  отырғанда,  жалдаушы 
осындай  барлық  тәуекелдер  және  пайданың  елеулі  бӛлігін  ӛзіне  алмағанда,  бҧл  орын  алуы 
мҥмкін. Жалдауды жіктеу жалдауды қабылдаған кезде жасалады. Егер жалдаушы және жалға 
беруші  уақытқа  тәуелсіз  жалдауды  жаңартуды  қоспағанда,  жоғарыдағы  критерийлерге 
сәйкес  жалдауды  басқа  жіктеуге  әкеліп  соқтыратындай  тҥрде  жалдау  шартын  ӛзгертуге 
келіссе және ӛзгертілген шарттар жалдау қабылданғаннан кейін қолданысқа енгізілсе, онда 
қайта қаралатын шарт оның қолданылу мерзімі бойына жаңа шарт ретінде қаралады. Алайда, 
бағалаудағы  ӛзгерістер  (мысалы,  қызметтің  экономикалық  мерзімін  немесе  жалданған 
мҥліктің жою 
қҧнын  бағалауды  ӛзгерту)  немесе  жағдайдың  ӛзгеруі  (мысалы,  жалгердің  шартты 
орындалмауы) есепке алу мақсаттары ҥшін жалдауды қайта жіктеуге әкеліп соқтырмайды. 
Жер  учаскелерін  және  ҥйлерді  басқа  да  активтерді  жалдау  тҥріндегі  сияқты 
операциялық  немесе  қаржылық  ретінде  жіктеледі.  Алайда,  әдетте,  жер  учаскелері  ҥшін 
белгілі  бір  қызмет  мерзіміне  тән,  егер  жалдау  мерзімінің  аяғында  меншік  қҧқығын 
жалдаушыға  беру  кӛзделмесе,  иеленумен  қатар  жҥретін  барлық  тәуекелдер  мен  пайданың 
елеулі  бӛлігін  ол  ӛзіне  қабылдамайды,  және  мҧндай  жағдайда  жерді  жалдау  операциялық 
жалдау  ретінде  жіктеледі.  Есепке  алғанда  операциялық  жалдау  ретінде  кӛрсетілетін 
активтерді  иеленуге  немесе  жалдау  қҧқығында  активтерді  сатып  алуға  кіріскен  кезде 
жҥргізілетін  тӛлемдер  берілген  пайданың  тҥсу  графигіне  сәйкес  жалдау  мерзімі  бойына 
амортизацияланатын аванстық жалдау тӛлемдерін білдіреді. 
Жалдаушының  жерге  сол  сияқты  ҥйге  мҥдделері  40  –  «Жылжымайтын  мҥлікке 
инвестициялар»  IAS  Халықаралық  қаржы  есептілігінің  стандартына  сәйкес  инвестициялық 
жылжымайтын мҥлік ретінде жіктелсе, онда жерді жалдау элементінің және ҥйлерді жалдау 
элементінің  жеке  бағасы  талап  етілмейді  және  әділ  қҧн  бойынша  есеп  моделі 
пайдаланылады.  Егер  керісінше  жағдайда  осы  элементтердің  біреуін  немесе  екеуін  анық 
жіктеу  мҥмкін  болмаған  жағдай  да  ғана  осындай  бағалау  ҥшін  жан-жақты  есептеу  талап 
етіледі. 
40  –  «Жылжымайтын  мҥлікке  инвестициялар»  IAS  Халықаралық  қаржы  есептілігінің 
стандартына  сәйкес  жалдаушы  операциялық  жалдауда  ӛзінің  меншіктік  мҥддесін 

Казахский государственный женский 
педагогический университет                                                                              Вестник №3 (45), 2013 г. 
 
110 
инвестициялық  жылжымайтын  мҥлік  ретінде  жіктей  алады.  Егер  ол  осыны  дәл  осылай 
жіктесе, онда бҧл меншіктік мҥдде есепте қаржылық жалдау сияқты кӛрсетіледі, бҧдан басқа 
қабылданған  активке  сәйкес  әділ  қҧн  бойынша  есеп  моделі  қолданылады.  Қандай  да  бір 
оқиға  жалдаушының  меншіктік  мҥддесі  инвестициялық  жылжымайтын  мҥлік  ретінде 
жіктелетіндей  деңгейге  дейін  сипатын  ӛзгертсе  де,  жалдаушы  мҧндай  жалдаудың  әлі  де 
қаржылық жалдау ретінде есептеуі керек. Бҧл, мысалы, егер жалдаушы: 
-
 
оның  әділ  қҧнының  пайдалану  тәсілі  ӛзгерген  кҥнге  тең  болатын  әрі  қарай  меншік 
иесі иеленетін меншіктер санатына ӛтетін жалға алынған меншікті иеленсе; 

осы  мҥддені  иеленумен  қатар  жҥретін  барлық  тәуекелдер  және  пайданың  қомақты 
бӛлігіне  байланысты  емес  ҥшінші  тарапқа  ауыстыратын  қосалқы  жалдауды  білдіреді. 
Осындай қосалқы жалдау ҥшінші тараппен, ол тараптың мҧны операциялық жалдау тҥрінде 
қабылдай  алатынына  қарамастан,  жалдаушының  есебінде  қаржылық  жалдау  тҥрінде 
кӛрсетіледі. 
Негізгі  қҧралдарды  жалдаудың  жоғарыда  қарастырылған  негізгі  тҥрлерінен  басқа 
мынадай тҥрлері де болады. 
Мерзімінен  бұрын  тоқтату  құқығынсыз  жалдау  –  бҧл  жалдау  шарты  бойынша  тек 
мынадай жағдайларда ғана: 
-
 
қандай да бір ықтималды шамалы оқиғаның басталуы жағдайында; 
-
 
жалға берушінің рұқсатымен; 
-
 
егер жалгер сол немесе оған барабар активті сол жалға берушімен жалдау туралы 
жаңа шарт жасайтын болса
-
 
жалдауды  қабылдаған  күні  жалгердің  төлеген  қосымша  сомасы  оның  бұдан  əрі 
жалғасуына кепіл болған жағдайда, тоқтатылуы мүмкін. 
Кері  жалдаумен  жүргізілетін  сату  операциялары.  Кері  жалдаумен  жҥргізілетін  сату 
операциясы  сатушының  оны  кейіннен  кері  жалдауға  ала  отырып  активті  сатуын  білдіреді. 
Жалдау тӛлемдері мен сату бағасы, әдетте, ӛзара байланысты болады, ӛйткені, олар кешенді 
тҥрде талқыланады. Кері жалдаумен жҥргізілетін сату операцияларының тәртібі жалдаудың 
тҥріне байланысты болады. 
Егер  кері  жалдаумен  жҥргізілетін  сату  операциясы  қаржылық  жалдауға  әкеп 
соқтыратын  болса,  онда  сатудан  алынатын  пайданың  баланс  қҧнынан  кез  келген  артуы 
сатушы-жалдаушының  қаржылық  есептілігінде  табыс  ретінде  дереу  кӛрінісін  табуға  тиіс. 
Мҧның  орнына,  бҧл  арту  кейінге  қалдырылуға  тиіс  және  жалдау  мерзімі  ішінде 
амортизациялауға жатады. 
Егер  кері  жалдау  қаржылық  жалдау  болса,  мҧндай  операция  жалға  берушінің 
жалдаушыға  қаржы  қаражаттарын  беру  тәсілі  болып  табылады,  бҧл  жағдайда  актив 
қамтамасыз  ету  рӛлін  атқарады.  Осы  себеп  бойынша  сатудан  алынған  тҥсімнің  баланс 
қҧнынан артық сомасы деп есептеу дҧрыс болмайды. Оның мҧндай артуының мерзімі кейінгі 
қалдырылуға  және  жалдау  мерзімінің  ішінде  амортизациялауға  жатқызылады.  Егер  кері 
жалдаумен  жҥргізілген  сату  операциясы  жалдауға  әкеп  соқтыратын  және  шын  мәнінде 
операция  әділ  қҧн  бойынша  жҥзеге  асырылатын  болса,  онда  туындайтын  кез  келген  пайда 
немесе залал дереу танылуға тиіс. Егер сату бағасы әділ қҧннан тӛмен болса, онда кез келген 
пайда  немесе  залал,  осы  залалға  нарықтық  бағадан  тӛмен  баға  бойынша  болашақ  жалдау 
тӛлемдерімен  ӛтем  оның  жасалатын  жағдайлары  қоспағанда,  мерзімі  кейінге  қалдырылуға 
және  активті  пайдалану  кӛзделетін  кезең  ішінде  жалдау  тӛлемдеріне  тепе-тең 
амортизациялануға тиіс. Егер сату бағасы әділ қҧнынан жоғары болса, онда бҧл артық баға 
мерзімі  кейінге  қалдырылуға  және  активті  пайдалану  кӛзделетін  кезең  ішінде 
амортизациялануға тиіс. 
Егер  кері  жалдау  операциялық  жалдау,  сондай-ақ  жалдау  тӛлемдері  мен  сату  бағасы 
әділ қҧнды негізге ала отырып белгіленетін болса, онда сатудың қалыпты операциясы орын 
алады, кез келген пайда мен залал дереу танылады. 

Қазақ мемлекеттік қыздар  
педагогикалық университеті                                                                    
Хабаршы №3 (45), 2013 ж. 
 
 
111 
Операциялық  жалдау  кезінде,  егер  оның  кері  жалдаумен  жҥргізілетін  активті  сату 
операциясын жҥзеге асыру кезінде активтің әділ қҧны оның теңгерім (баланс) қҧнынан тӛмен 
болса,  онда  теңгерім  (баланс)  қҧны  мен  әділ  қҧны  арасындағы  айырмаға  тең  залал  дереу 
танылуға  тиіс.  Енді  аталған  қаржы  есептілігінің  стандартына  сәйкес  негізгі  терминдердің 
мәніне тоқталайық. 
Жалды  қабылдау  кҥні  –  бҧл  мынадай  кҥндерден:  жалдау  шартын  жасалу  кҥні  немесе 
жалдаудың  негізгі  талаптарына  қатысты  тараптардың  міндеттемелерді  қабылдау  кҥнінен 
неғҧрлым ертерек жасалатын жалдау. Атап айтқанда мына кҥнге: 

жалдау операциялық немесе қаржылық ретінде жіктелген; 

қаржылық жалдау жағдайында жалдау мерзімінің басында танылуға жататын сомалар 
анықталады
Жалдау  мерзімінің  басталу  кҥні  –  бҧл  жалға  алынған  активтердің  пайдалану 
мҥмкіндігін іске асыру қҧқығын алған кҥн болып есептеледі. Бҧл – жалдауды бастапқы тану 
кҥні  (яғни,  жалдаумен  байланысты  туындайтын  тиісті  активтердің,  міндеттемелердің, 
табыстың немесе шығыстың танылуы). 
Жалдау  мерзімі  –  жалгер  шартқа  сәйкес  активті  жалдауға  алған,  қысқартылуға 
жатпайтын кезең, сондай-ақ, бҧл кезеңдер ішінде, егер жалдау мерзімінің басында жалгердің 
осы қҧқығын іске асыруға негізді  сенімі болса, жалгердің қосымша  мынадай ақы тӛлеумен 
немесе онсыз активті одан әрі жалдауға қҧқығы бар кез келген ӛзге де кезеңдер. 
Жалдаудың ең тӛменгі тӛлемдері – жалдау мерзімі бойындағы тӛлемдер, жалға беруші 
тӛлейтін және оған ӛтелетін шартты тҥрдегі жалдау ақысын, қызмет кӛрсетулері мен салық 
тӛлемдері  бойынша  сомаларды  қоспағанда,  олар  мына  сомалармен  бірге  жалгерден  талап 
етілуі немесе сҧратып алынуы мҥмкін: 
-
 
жалгер  ҥшін:  жалгер  немесе  жалгермен  байланысты  тараптың  кепілдік  берген  кез 
келген сомаларымен; 
-
 
жалға беруші ҥшін: жалға берушіге кепілдік берген кез келген тарату қҧнымен: 
(I) жалгер; 
(II) жалгермен байланысты тарап
(III) осындай кепілдік бойынша қаржыға байланысты міндеттерді орындауға қабілетті, 
жалгерден тәуелсіз ҥшінші тараппен. 
Алайда,  егер  жалгердің  осы  қҧқықтық  іске  асыру  мҥмкін  болған  кездегі  кҥні, 
кҥткендегідей, активті әділ қҧнынан мейлінше тӛмен баға болса, бҧл орайда жалдау мерзімі 
басталғанда,  бҧл  қҧқықты  іске  асыруға,  ал  ең  тӛменгі  жалдау  тӛлемдері  мерзім  ішіндегі 
тӛленуге тиісті ең тӛменгі тӛлемдерден және осы активті сатып алу қҧқығын іске асыру ҥшін 
қажетті тӛлемнен тҧратынына негізді сенімі болады. 
Әділ құн  – келісім жасау барысында жақсы хабардар, осындай келісімді  жасауға ниет 
білдірген, бір-бірінен тәуелсіз екі жақтың активті немесе реттелген міндеттемені ауыстыруға 
болатын сома. 
Экономикалық  қызмет  мерзімі  –  бҧл  бір  немесе  одан  да  кӛп  пайдаланушылардың 
активті  экономикалық  пайдалануы  кҥтілетін  уақыт  кезеңі,  не  ҧйымның  активті 
пайдалануынан кҥтетін ӛндіріс бірліктерінің кӛлемі немесе осыған ҧқсас бірліктер. 
Пайдалы  қызмет  мерзімі  –  ҧйымның  активте  болатын  экономикалық  пайда  алуды 
кӛздейтін жалдау мерзімімен шектелмейтін жалдау мерзімінің басынан қалған, есеп кезеңі. 
Кепілдік берілген жою құны – бҧл: 

жалгер  үшін:  жалгер  немесе  онымен  байланысты  тараптың  кепілдік  берілетін 
жою  құнының  бір  бөлігі  (бұл  орайда  кепілдік  сомасы  кез  келген  жағдайда  төленуге  тиіс 
болатын ең көп сомаға тең); 

жалға  беруші  үшін:  кепілдік  бойынша  қаржы  қатынасындағы  міндеттемелерді 
орындауға  қабілетті  жалгер  немесе  жалға  берушімен  байланысы  жоқ  үшінші  тараптың 
кепілдік беретін жою құнының бір бөлігі. 

Казахский государственный женский 
педагогический университет                                                                              Вестник №3 (45), 2013 г. 
 
112 
Кепілдік берілмеген жою құны – жалға алынған активтің жою қҧнының алуына жалға 
беруші  кепілдік  бермеген  немесе  тек  жалдауға  берушімен  байланысты  тарап  қана  кепілдік 
берілген бір бӛлігі. 
Бастапқы  тікелей  шығындар  жалдау  шартын  дайындауға  және  жасауға  байланысты, 
мҧндай  шығынды  ӛндірушілердің  немесе  дилерлердің  атынан  жалға  берушілер  кӛтерген 
жағдайды қоспағанда, қосымша шығындарды білдіреді. 
Жалдауға салынатын инвестициялар: 
-
 
жалға беруші қаржылық жалдау кезінде алынатын ең аз жалдау тӛлемдерінің,  
-
 
жалға берушіге тиесілі кез келген кепілдік берілмеген жою қҧнының жиынтығы. 
Жалдауға салынатын таза инвестиция жалдау шартында қарастырылған пайыз мӛлшері 
бойынша дисконтталған жалдауға салынған жалпы инвестицияны білдіреді. 
Алынбаған қаржылай кіріс – бҧл мыналардың: 

жалдауға салынған жалпы инвестиция; 

жалдауға салынған таза инвестиция арасындағы айырманы білдіреді. 
Жалдау  туралы  шартта  тҥсінілетін  пайыз  мӛлшері  –  қолданылуы  жалдауды  қабылдау 
кҥнінде  ең  тӛмен  жалдау  тӛлемдерді  және  кепілдік  берілмеген  жою  қҧнының  жалпы 
дисконтталған  қҧны  жалданған  активтің  әділ  қҧнына  және  жалға  берушінің  ӛзіндік  тікелей 
шығындарының сомасына тең болатын жағдайды қамтамасыз ететін дисконт мӛлшері. 
Заемдық  капиталға  пайыздың  ӛсу  мӛлшері  –  жалгердің  бірдей  жалдауы  бойынша 
тӛлеуге  міндетті  болған  пайыз  мӛлшері,  немесе  осындайды  анықтау  мҥмкін  болмаса,  онда 
жалдауды  қабылдау  кҥніне  активті  сатып  алу  ҥшін  керекті  мӛлшерде  осындай  мерзімге 
немесе осындай қамтамасыз етілуге алынған заем бойынша жалгер тӛлеуге міндетті болған 
мӛлшер. 
Шартты  жалдау  ақысы  –  белгілі  бір  сома  тҥрінде  белгіленбейтін,  бірақ  ӛзгеруі 
уақыттың  ӛтуімен  байланысты  емес  фактордың  болашақ  шамасына  негізделген  жалдау 
тӛлемдерінің бір бӛлігі (мысалы, сатудың болашақ пайызы, пайдаланудың болашақ деңгейі, 
бағалардың болашақ индексі, пайыздың болашақ нарықтық мӛлшері). 
 
Каталог: journals -> 3230
journals -> Л-фараби атында ы аза лтты
journals -> Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871
journals -> Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук
journals -> Казахский национальный
journals -> Ғылыми журнал 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> Казахский национальный
journals -> №4(68)/2012 Серия филология
3230 -> Ф и з и к а әож 53. 049. 1 Физика сабақтарында
3230 -> И (Ағыл) 07 А97 шетел тілін оқытуда интерактивтік ақпараттық технологиялық

жүктеу 5.02 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   21




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет