Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының ЕҢбектері



жүктеу 8.29 Mb.

бет66/81
Дата12.01.2017
өлшемі8.29 Mb.
1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   ...   81

Литература 

 

1.  Технология  и  оборудование  контактной  сварки.  Под  редакцией  Орлова  Б.Д.  М.: 



Машиностроение, 1975. 

2. Кочергин К.А. Контактная сварка Л.: Машиностроение, 1987. 

3.http://www.ausferr.ru/engineering-developments/development-processes/welding.htm 

4.  Сарыбаев  Е.Е.,  Бейсенов  Б.С.  Некоторые  особенности  применения  шовной  сварки  в  прокатном 

производстве. Алматы, Вестник КазНТУ, 2012. 

5.  Сарыбаев  Е.Е.,  Бейсенов  Б.С.,  Митрофанов  Д.А.,  Елемесов  К.К.  Исследование  влияния 

параметров  шовной  сварки  на  прочностные    характеристики  и  прокатываемость  стальных  полос.- 

Алматы, Вестник КазНТУ, 2013. 



 

 

ПРОИЗВОДСТВО АЛЮМИНИЕВЫХ ПОРОШКОВ 

 

Г.Я. Мозговых, О.С. Байракова, А.А. Әмірбеков 

КазНТУ имени К.И. Сатпаева, г. Алматы, Казахстан 

 

Алюминиевая  порошковая  продукция  находит  широкое  применение  в  различных  отраслях 

народного  хозяйства.  Многообразие  областей  применения  алюминиевых  порошков  объясняется  их 

физико-химическими  свойствами:  высокой  реакционной  способностью  (активностью),  большой 

энергией сгорания, высокой скоростью горения, коррозионной стойкостью в атмосфере и др. 

Производство  алюминиевых  порошков.  Процесс  сухого  размола  осуществляют  в  герметичной 

шаровой мельнице, работающей в замкнутом цикле, в среде инертного газа (как правило, азота) с неболь-

шой  добавкой  кислорода,  который  необходим  для  образования  защитной  окисной  пленки  на  вновь 

образующейся  поверхности  алюминиевых  частиц.  Исследованиями  и  практикой  установлено,  что  при 

содержании  кислорода  в  газовой  смеси      >  8  %  возможны  загорания  или  взрыв  внутри  размольной 

системы, а при содержании кислорода в газовой смеси менее 2 % происходит интенсивное доокисление 

размолотого продукта при его выгрузке из мельницы. При этом возможны загорания пудры.   

Технологическая схема производства алюминиевой пудры представлена на рис. 1. 

 

  

 



 

1-бункер; 2-ячейка питатель; 3-шаровая мельница; 4-вентилятор; 5-дроссели мельницы; 6-дроссели байпаса;  

7-сеператор; 8-циклон; 9-полировальный барабан;  10-аспирационное  устройство; 11-байпас; 12-мигалка;  

13-рукавные фильтры 

Рис. 1. Технологическая схема производства алюминиевой пудры 

 

Полученную  при  рассеве  пульверизата  заготовку  с  добавкой  2,4-2,8  %  стеариана  загружают  в 



бункер  1,  откуда  ячейковым  питателем  2  подают  в  шаровую  мельницу  3.  диаметром  150  мм  с 

пробковым  краном,  предназначено  для  отвода  избыточного  воздуха  из  загрузочного  бункера. 

Аспирационное устройство 10, выполненное в виде стальной трубы диаметром 150 мм с пробковым 

краном, предназначено  для  отвода  избыточного  воздуха  из  загрузочного  воздуха.  Шихту  в  шаровой 

мельнице  измельчают  стальными  полированными  шарами  диаметром  16-40  мм.  Процесс  размола 

непрерывный.  Во  время  размола  в  мельнице  поддерживают  постоянное  количество  измельчаемого 



 

 

413



материала  (остаток)  путем  равномерного  питания  мельницы  и  точного  учета  загружаемого  и 

выгружаемого материала. При этом обязательно  учитывают окисление размалываемого материала и 

добавку стеариновой кислоты. Температуру в мельнице контролируют по температуре пылегазового 

потока на выходе из мельницы, где она не должна превышать 98 °С. 

Поток  пылегазовой  смеси  в  системе  создают  вентилятором  высокого  давления  4,  который 

постоянно,  по  мере  измельчения,  уносит  частицы  из  мельницы  и  транспортирует  их  по 

трубопроводам  в  сепаратор  7  и  циклоны  8.  В  сепараторе  происходит  отделение  кондиционного 

продукта  от  крупных  частиц,  которые  через  мигалку  12  и  трубопровод  возврата  направляются  в 

мельницу  на  доизмельчение.  В  циклонах  происходит  осаждение  готового  продукта  из  пылегазовой 

смеси и разделение этого продукта по маркам. В первом циклоне осаждается пудра марки ПАП-1, в 

последующих  -  марки  ПАП-2.  Дроссели  мельницы  5  и  байпаса  6  предназначены  для  регулирования 

пылегазового  потока,  идущего  через  мельницу  и  байпас.  Осажденная  в  первом  циклоне  пудра 

поступает  в  вертикальный  полировальный  барабан  9,  откуда  выгружается  в  товарную  тару.  Из 

следующих  циклонов  алюминиевая  пудра  поступает  в  другой  полировальный  барабан  9  и  после 

полировки  также  выгружается  в  товарную  тару.  Отработанный  газ  через  байпас  11  и  рукавные 

фильтры 13 сбрасывают в атмосферу. Рукавные фильтры снабжены встряхивающими механизмами; в 

качестве  фильтровальной  ткани  обычно  используют  шинельное  сукно  или  капрон.  Корпус 

вентилятора  4  обшит  внутри  листовым  алюминием  для  предупреждения  искрообразования. 

Вращение осуществляется от электродвигателя взрывобезопасного исполнения.    

 

Для подачи жидкого  (перегретого  до 70~85 °С) стеарина в мельницу в последние годы находят 



применение  насосы-дозаторы  серии  НД  63/100.  Такой  насос-дозатор  является  одноплунжерным 

горизонтальным  насосом  простого  действия.  Точка  ввода  жировой  добавки  находится  вблизи 

загрузочной горловины мельницы, где по температурным условиям затвердевание стеарина исключено.  

Содержание  активного  алюминия  определяют  газоволю-метрическим  методом,  основанным  на 

измерении  количества  водорода,  выделяющегося  при  растворении  навески  порошка  в  растворе 

щелочи.  По  количеству  выделенного  водорода  рассчитывают  содержание  активного  алюминия  по 

приведенной ниже формуле 

 

q



t

p

p

V

Al

)

273



/(

0288


.

0

*



)

(

1





                                                        (1) 

 

где  V  -  объем  выделившегося  водорода,  мл;  р-барометрическое    давление,  мм  рт.  ст.;  р  –  давление 



водяных паров, мм рт. ст.; t - температура  охлаждающей воды, °С; q - навеска, г; 0,0288 - коэффициент 

пересчета.  

По разности масс исходного порошка и активного алюминия определяют окись алюминия. В случае 

присутствия в алюминии других примесей  они должны быть  определены и их количество  учитывают в 

расчетах.  

 

Ниже приведены расчеты активности алюминиевого порошка: 



 

 

 



 

 

 



 

Результаты: Рентгенофазового полуколичественного анализа образца лаб. проблем горения  

Образец ( Al  ПА-4 ) 

 

Рентгенометрические данные образца: 



Angle 

 

d value              Intensity 



2-Theta °       

Angstrom 

Count 

18,597          



4,7671                330 

        Al(OH)

3

 

20,399            



4,3498                64 

        Al(OH)

3

 

34,572 



             2,5922                203              β(111) Al 

38,494 


             2,3367                16147          Al 

 

 

414 



40,518                     2,2245                   241         Al(OH)

3

 



44,748 

             2,0235                8274   

Al 

65,111 


             1,4314                4493   

Al 


78,253                 1,2206   

              4359   

Al 

82,422 


             1,1691                1557       

 

Al 



 

Результаты полуколичественного анализа образца: 

Al…………………….96,2 % 

Al(OH)


3

……………….3,8 % 

 

 

 



Дифрактограмма образца  (Al  ПА-4 ). 

 

В докладе приведены характеристика алюминиевых порошков и области их применения, основные 



методы получения порошков – физико-механические и физико-химические способы. В докладе подробно 

рассмотрено аппаратурно-технологическая схема производства алюминиевой пудры. Сущность процесса 

заключается  в  сухом  размоле  осуществляется  в  шаровой  мельнице  среди  инертного  газа  с  небольшой 

добавкой  кислорода.  Продукты  получения  -  алюминиевые  пудры  были  исследованы  физико-

химическими методами анализа.        

 

Литература 



 

1.  Гопиенко  В.Г.,  Осипов  Б.Р.,  Назаров  Б.П.,  Рюмин  В.М.,  Волков  И.В.  Ясаков  Н.И. 

Производства и применение алюминиевых порошков и пудр. М.: Металлургия, 1980 

2.  Рысс М.А. Произ. ферросплавов. М.: Металлургия, 1975    

3.  Гопиенко  В.Г.  Способы  производства  порошковой  продукции  из  алюминия  и  его  сплавов 

ЛДНТП: Знание, 1980   

 

 

ИЗУЧЕНИЕ СОРБЦИИ ИОНОВ МЕДИ МАКРОПОРИСТЫМ АМФОТЕРНЫМ  



КРИОГЕЛЕМ НА ОСНОВЕ МЕТАКРИЛОВОЙ КИСЛОТЫ И АЛЛИЛАМИНА 

 

Мусаев Ж.Д.,  Чопабаева Н.Н.,  Бектуров Е.А., Кудайбергенов С.Е.



 

КазНТУ имени К.И.Сатпаева, г.Алматы, Республика Казахстан 

 

Разработка  прогрессивных  сорбционных  процессов  и  технологий  для  решения  актуальных 



производственных  и  экологических  задач  неразрывно  связана  с  поиском  дешевых  и  эффективных 

сорбентов.  В  этом  плане  перспективны  полимерные  криогели  –  высокопористые  гидро-гелевые 

материалы,  формирующиеся  в  неглубоко  замороженной  реакционной  среде  (в  криоусловиях)  [1-3]. 

Образующиеся  при  этом  поликристаллы  растворителя  (например,  воды)  выполняют  функцию 

порообразователя и шаблона для формирования макропористой структуры, а собственно гелевая матрица 


 

 

415



возникает  в  остающихся  жидким  областях  системы  –  так  называемой  жидкой  микрофазе.  В  отличие  от 

гидрогелей, криогели  обладают  уникальной пористой структурой, варьируемой в широких пределах (от 

0,1  до  1000  мкм),  что  позволяет  использовать  их  в  гидрометаллургии  для  очистки  промыш-ленных 

сточных вод, сорбции и избирательного концентрирования ионов переходных, редких, редкоземельных и 

цветных  металлов;  в  водоподготовке,  биотехнологии  и  медицине  для  сорбции  и  очистки  белков  и 

лекарственных препаратов, а также решения широкого спектра природоохранных задач [4,5]. 

Цель данной работы – изучение сорбционных свойств макропористого амфотерного криогеля на 

основе метакриловой кислоты (МАК) и аллиламина (АА) по отношению к ионам меди. 

Образцы  криогелей  получены  радикальной  полимеризацией  МАК,  АА  и  акриламида  (ААм)  в 

присутствии  сшивающего  агента  N,N-метилен-бис-акриламида  (МБАА)  в  воде  при  мольном 

соотношении  мономеров  МАК:АА:ААм  =  30:30:40  (ACG-334)  при  содержании  МБАА  4  мол.%. 

Исходную  мономерную  смесь  (ИМС)  охлаждали  до  0С,  добавляли  10  мг  N,N,N’,N’-тетрамети-

лэтилендиамин и продували азотом в течение 10 мин. Далее в реакционную смесь добавляли 0,1 мл 10% 

раствора персульфата аммония и ИМС с концентрацией 9,23 масс.% разливали в сосуды цилиндрической 

формы (d=0,7см, V=0,5 мл).  Криополимеризацию проводили в криостате при –12С в течение 48 ч. После 

размораживания  криогели  промывали  дистиллированной  и  бидистиллированной  водой  в  течение  2-х 

суток с заменой воды через каждые 4 ч. Структурная формула и морфология образующегося амфотерного 

криогеля может быть представлена следующим образом: 

 

 

 



 

 

Сорбцию  проводили  в  динамических  условиях,  пропуская  1  л  раствора  нитрата  меди  с 



концентрацией 5 мг/л через образец криогеля со скоростью 3 мл/мин. Концентрацию ионов металла в 

исследуемых 

растворах 

определяли 

методом 

рентгенофлуоресцентного 

анализа 

на 


рентгенофлуоресцентном  энергодисперсионном  спектрометре  «PANalytical  Epsilon  3»  (Netherlands, 

2011). Динамическую обменную емкость (ДОЕ) определяли по ГОСТу 20255.2 – 89.  

По мере протекания раствора меди через слой сорбента наблюдается постепенное  окрашивание 

и сжатие криогеля (рис. 1). 

 


 

 

416 



   

   


 

 

 



Рис.1. Сорбция ионов меди амфотерным криогелем ACG-334 

 

Полученные  выходные  кривые  сорбции  и  десорбции  ионов  меди  макропористым  криогелем 



ACG-334  представлены  на  рис.  2,3.  Сорбционный  фронт  ионов  металла  представляет  собой 

традиционную  форму  «волны»  [6].  Резкий  рост  выходной  кривой  после  проскока  ионов  металла  в 

фильтрат  связан  с  заполнением  криогеля  ионами  меди.  Содержание  ионов  металла  в  выходном 

растворе  до  проскока  соответствует  0,023  мг/л,  что  указывает  на  практически  количественное 

извлечение  ионов  и  очистку  раствора  на  99,54%.  ДОЕ,  рассчитанная  до  появления  ионов  меди  в 

фильтрате, составляет 339 мг/л. При этом объем пропущенного раствора соответствует 67,8 объемам 

на 1 объем криогеля. Следует отметить, что при пропускании 1 л раствора с концентрацией С

Cu

=5мг/л 



выравнивания  концентраций  исходного  раствора  и  фильтрата  не  происходит.  При  остаточной 

концентрации  металла  в  фильтрате  1,22  мг/л  степень  извлечения  ионов  меди  составляет  75,6%.  Из 

всего  поглощенного  количества  металла  только  2,71%  ионов  меди  сорбируется  за  счет  физической 

адсорбции. 

 

0

200



400

600


800

1000


0

1

2



3

4

С



С

u



м

г/

л



V

Cu

, мл



 

 

Рис. 2. Выходные кривые сорбции ионов меди криогелем ACG-334 



 

 

 

417



0

2

4



6

8

0,0



0,4

0,8


1,2

1,6


2,0

C

C



u

г/



л

V

десорбента



, мл

 

Рис. 3. Выходные кривые десорбции ионов меди на криогеле ACG-334 



 

Полная десорбция ионов меди имеет место при пропускании через колонку десорбента – Трилона Б 

(рис.3)  .  До  полного  вымывания  ионов  металла  через  слой  сорбента  проходит  26  колоночных  объемов 

элюента. Наибольшая концентрация ионов металла содержится в первом элюате (1,768 г/л) и превышает 

концентрацию  в  исходном  сорбционном  растворе  более  чем  в  350  раз.  Это  свидетельствует  о  высокой 

эффективности 

концентрирования 

ионов 


меди 

макропористым 

криогелем, 

содержащем 

комплексообразующие кислотные и основные группы.  

 

Литература 

 

1  Mattiasson  B.,  Kumar  A.,  Galaev  I.Yu.  Macroporous  polymers:  Production,  Properties  and 



Biotechnological/Biomedical Application. - Eds., CRC Press, Boca Raton, 2010. - 513 p. 

2  Лозинский В.И. Криогели на основе природных и синтетических полимеров: получение, свойства 

и области применения // Успехи химии. – 2002. – № 71. – С. 559. 

3  Kudaibergenov S., Nueraje N., Khutoryanskiy V. Amphoteric Nano-, Micro- and Macrogels, Membranes 

and Thin Films. // Soft Matter. – 2012. – V.8. – P. 9302-9321. 

4  Lozinsky V.I., Galaev I.Yu., Plieva F.M., Savina I.N., Jungvid H., Mattiasson B. Polymeric cryogels as 

promising materials of biotechnological interest. // Trends Biotechnol. – 2003. – V. 21. – Р. 445. 

5  Кудайбергенов  С.Е.,  Дуйсебаев  Б.О.  Сорбция  и  десорбция  ионов  переходных  металлов 

амфотерными гидрогелями. // Сорбционные и хроматографические процессы. – 2006. – Т.6. – Выпуск 6.   

– С. 944-949. 

6  Котова  Д.Л.,  Крысанова  Т.А.,  Давыдова  Е.Г.  Влияние  темпера-туры  на  динамические 

характеристики  сорбции  пролина  и  гидро-ксипролина  Н-сульфокатионообменником  КУ-2х8  // 

Сорбционные и хроматографические процессы. – 2009. – Т.9. – Вып.2. – С. 241-246.  

 

 



ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЭЛЕКТРОНДЫҚ ГЕОКЕҢІСТІК ҚАЛЫПТАСУ ПРОЦЕСІНДЕ 

КАРТОГРАФИЯЛЫҚ БЕЙНЕ РӨЛДЕРІНІҢ ӨЗГЕРІСІ 

 

Мусаева Х.Т., Киргизбаева Д.М., 



Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ,  Алматы қ., Қазақстан Республикасы 

 

ХХ  ғ.аяғы  –ХХІ  ғ.басы  геоақпараттану  және  картографияның  бірігуінен  пайда  болған, 

геоақпаратттық  картографиялау  пәнінің  пайда  болуымен  сәйкес  келді.  Кеңістіктік  шешімдерді 

компьютерлік  дайындаудың  ерекшеліктерін  түсіну  үшін  «картографиялық  бейне»мәнін  нақтылау  және 

біртұтас  электрондық  геокеңістік  жүйесін  құру  кезеңінде  әртүрлі  типтегі  картографиялық  бейнелердің 

қажеттілігі  туды.  «Бейне»  түсінігінің  өзі  кеңістіктегі  нысан  немесе  құбылыс  жайлы  ақпаратты  адамның 

визуалды  қабылдауы  үшін  арналған  ақпараттық  өнім  ретінде  түсіндіріледі.  Компьютерлік  жүйелерде 


 

 

418 



визуализациялау процесі адамның тікелей көріп қабылдауына бағытталған (мониторларда, видеотаблода, 

планшетті  компьютерлерде  және  т.б.)  электрондық  техникалық  құрылғыларда,  бейнелердің 

қалыптасуымен сипатталады [1].   

Дәстүрлі түрде кез келген картографиялық сипаттағы бейне, шыңдықтың кеңістіктік қасиеттерін 

айқын  түрде  көрсету  және  адаммен  визуалды  қабылданатын  және  нақты  өмірдің  нысандары  және 

құбылыстарының  нысаналы  бар  қасиеттерін,  яғни  олардың  формасын,  өлшемдерін,  орналасуын, 

семантикалық  қасиеттерін  іске  асыра  алады.  Бұл  мағынада  да  электронды  түрде  көрсетілген 

(электрондық  карта)  картографиялық  бейне,  бейнелі  белгі,  масштабты,  генерализацияланған,  нақты 

проекциядағы  метрикалық  бейне,  адамның  көріп  қабылдауына  бағдарланған,  яғни  қағаз  бетіндегі 

дәстүрлі  картографиялық  бейнелердің  белгілеріне  ие  болады.  Картографиялық  бейнелер  қоғам 

дамуының  барлық  уақытында  қоршаған  ортаны  игеруден  бастап,  біртұтас  электронды  кеңістік 

қалыптасу уақытына дейін (геоақпараттық кеңістік, ГАК) маңызды функцияларды атқарған болатын 

және атқару үстінде. Әр дәуірде  (ауылшаруашылық, өнеркәсіптік және ақпараттық) картографиялық 

бейнелер  (КБ)  әр  түрлі  мәнге  ие  болды.  Қоғамның  қазіргі  даму  сатысында  картографиялық  бейне 

мәнін  анықтаудан  бұрын,  оның  ауылшаруашылық  және  индустриалды  дәуірлердегі  мәнін 

қарастырайық.  Археологиялық  деректерге  сүйенсек,  алғашқы  қауымдық  қоғам  жағдайында  да 

қарапайым  картографиялық  суреттер  болғаны  белгілі.  Алғашқы  адамдар  суреттерді  ағашта,  таста 

және  т.б.  салған,  суреттер  адамдардың  ортақ  еңбегі  жағдайынан  туындайтын  қажеттіліктерді 

қанағаттандыру  үшін  қызмет  атқарған  болатын,  яғни  көшіп  қону  жолдарын  көрсету  үшін,  аң  аулау 

жерлерін,  жерді  пайдалану  т.с.с.  Ауылшаруашылық  кезеңде  картографиялық  бейнелер  қандайда  бір 

материалда  зерттелетін  қоршаған  ортаны  тіркеуге  мүмкіндік  береді.  Жаңа  аумақтарды  зерттеу 

процесі  нәтижесінде,  карталарда  сол  аумақтар  жайлы  ақпаратты  сақтау  қажеттілігі  туындады, 

сондықтан мұндай бейнелерде бірінші орында мазмұны, ал одан кейін ғана дәлдігі болды. Мұндай КБ 

тек картаны құру және оқуға, арнайы оқытылған адамдармен ғана құрылатын болған [2].       

Шамамен  300жыл  бұрын  өнеркәсіптік  революция  етек  алған  еді.  Соған  байланысты 

экономикалық  және  әлеуметтік  жағдаймен  қатар,  картографиялық  бейнелердің  де  маңызы  өзгерді. 

Белсенді  индустрияландыру  кезеңіде  картографиялық  өнімдер  тек  жаңа  ашылған  немесе  басып 

алынған жерлерді көрсету үшін ғана емес, сондай-ақ индустриалды қоғамның әртүрлі қажеттіліктерін 

қамтамасыздандыру үшін де құрыла бастады. Енді бірінші орынға картаның мазмұнымен қатар, оның 

дәлдігі  де  шықты.  Бірақ  бұл  дәуірде  де,  ауылшаруашылық  дәуірі  сияқты,  картаны  тек 

картографиялық  арнайы  оқытылған  адам  ғана  пайдалана  алатын  болған.  Қарапайым  халыққа 

көптеген карталар қол жетерліксіз болды. 

Қазіргі  таңда  қоғам-  ақпараттық  ғасырға  аяқ  басты,  онда  экономикалық  және  әлеуметтік  даму 

негізін-  ақпарат,  нақтырақ  айтатын  болсақ-  кеңістіктік  ақпарат  құрайды.  Ақпаратқа  қол  жеткізу 

мүмкіндігінің аясы кеңейе түсті. Қазіргі инфрақұрылымның негізі ретінде, мәліметтермен алмасу жүйесі 

белсенді  даму  үстінде.  Қазіргі  таңда  компьютерлік  картографиялық  бейнелердің  рөлін  анықтау  үшін, 

олардың  қасиеттерін  және  ерекшеліктерін  қарастырып  шығайық.  Электронды  карталар  және 

картографиялық  бейнелер,  есептеуіш  техниканың  (компьютер)  белсенді  дамуы  және  таралуы  кезеңінде 

пайда  болды  және  қағаз  бетіндегі  картографиялық  бейнелер  белсенді  түрде  цифрлық  түрге  аударыла 

бастады.  Олар  әртүлі  ақпарат  тасығыштарда  (қоймаларда)  сақталып,  компьютерде  визуализацияланады 

(көрінеді). 

Электронды  КБ  мәліметтерді  көрсетудің  растрлық  немесе  векторлық  форматтарынан  тұрады 

және ол адамның көмегімен компьютерлік кеңістіктік бейнелерге айналдырылады.  

Электронды  КБ  компьютерде  қарапайым  графикалық  бейне  ретінде  «қабылданады».  Тек 

картографиялық  білімі  бар  адам  ғана,  карта  легендасының  көмегімен  графикалық  сызбалардан 

картографиялық нысандарды бөліп алып, оларды жергілікті жер нысандарымен сәйкестендіре алады. 

Дәстүрлі  және  электронды  картографиялық  бейнелер,  адамның  тікелей    кеңістіктік 

геомәліметтерге  негізделіп  өңдеу,  сараптама  және  шешімдерді  қабылдау    үшін  арналған,  нысандар 

және олардың қасиеттері жайлы барлық геоақпаратты құрайды. 

Компьютерлік  карталардың  тағы  бір  түрі-  бұл  картографиялық  бейнелерден  тұратын,  электронды 

карталардан ерекшеленетін және компьютер көмегімен визуализацияланатын, цифрлы карталар. Цифрлы 

карта жергілікті жердің геоақпараттық модельдері, кеңістіктік нысандар жайлы мәліметтерден құрылған 

және  ЖГМнен  ақпаратпен  пайдаланушының  өзара  әрекеттесуінің  диалогтық  режимін  іске  асыратын, 

геоақпараттық  бағдарламалық  қамтамасыздандыру  басқармасымен,  картографиялық  нысандарды 

құрайтын  жергілікті  жердің  геоақпараттық  моделі  және  картографиялық  бейнені  біріктіретін 

динамикалық  геоақпараттық  моделі  (аппаратты-бағдарламалық  кешен)  түрінде  көрінеді.  Цифрлы 

картографиялық  бейне  динамикалық  нысан  болғандықтан,  бірқалыпта  тұрмайды.  Ол  геоақпараттық 

жүйеде  ЖГМ  (геомәліметтер  базасы)-ге  пайдаланушының  сұранысына  жауап  беруі  кезінде,  алынған 



 

 

419



мәліметтерді  визуализациялау  нәтижесінде  қалыптасады.  Дәстүрлі  немесе  электронды  картадағы 

геомәліметтер көлемінен бірнеше есе асатын, геомәліметтердің үлкен массивтерімен жұмыс істеу кезінде, 

картографиялық  бейнеге  ЖГМнен  барлық  геоақпаратты  шығару  (визуалдау)  қажет  емес.  Цифрлы 

карталардың картографиялық бейнелері адамның тікелей қабылдауы үшін арналған, және ол өз кезегінде 

геоақпараттық  өңдеуде  және  мәліметтерді  сараптауда,  кеңістіктік  мәселелерді  шешуде,  кеңістіктік 

шешімдерді  дайындауда  және  қабылдауда  адамның  қатысуын  қамтамасыз  етеді.  Соған  байланысты, 

цифрлі  карталардың  кеңістіктік  мәліметтер  базасы  негізінде  қалыптасатын  динамикалық  КБ,  ЖГМ 

орналасқан  геомәліметтер  базасы  және  адам  арасында,  интерфейс  қызметін  атқарады.  Ақпараттық 

технологиялар  көмегімен  құрылатын  электронды  және  цифрлы  карталар,  қоғамның  қазіргі  өмірінде 

карталардың орны және рөлі жайлы көзқарастарымызды түбегейлі өзгертеді. Сонымен қатар электронды 

және цифрлы карталардың өздері әртүрлі функцияларды атқарады.  

Алғашында  электронды  картаның  картографиялық  бейнелерінің  арналуын  қарастырайық. 

Шындықты тану, бейнелеу және ақпараттарды тасымалдау процестеріне, компьютерлік әдістер және 

технологиялар  едәуір  көп  мөлшерде  енуде.  Жекелей  айтсақ,  адамның  қолымен  орындалатын 

функциялар  қатарын  автоматтандыруды  қамтамасыз  ететін,  геоақпараттық  жүйелер  және 

технологиялар  даму  үстінде.  Бұған  мысал  ретінде,  жергілікті  жер  нысандары  жайлы  кеңістіктік 

қажетті  ақпаратты  іздеу,  карта  нысандарының  ауданын  және  ұзындығын  есептеу,  сызықтық 

құрылыстарды жүргізу немесе қозғалыс маршруттарының оңтайландырылуы, құбылыс, процесс және 

т.б.  кеңістіктік  сараптамасы,  қызмет  ете  алады.  Бұл  кезде  адам,  шешілетін  мәселенің  шарттарын 

жеткізуші  және  алынған  нәтижелерді  қабылдаушы  ретінде  қатынасқа  түседі.  Ол  үшін  адам  өзіне 

ыңғайлы формада, орындалатын процестің барлық сатыларында, кеңістіктік ақпаратты алуы керек, ал 

техникалық  құрылғыларда  электронды  карталарды  іске  асыру  жолымен  алынатын  картографиялық 

бейнелер де сондай болып табылады [3].   

Дәстүрлі  карталарды  сканерлеу  жолымен  алынған,  электронды  карталардың  картографиялық 

бейнелері,  жергілікті  жердің  цифрлық  моделін  және  цифрлық  карталарын  құру  процесінде,  бастапқы 

мәліметтер  ретінде  қолданылады.  Компьютерлік  карталарды  басып  шығаруға  компьютерлік  дайындау 

және полиграфиялық тираждау процестерінде электронды карталарды негіз ретінде қолдану, электронды 

карталарды  қолданудың  кең  аясы  болып  табылады.  Техникалық  құрылғылардың,  мысалы,  ноутбук, 

планшетті  компьютер,  ұялы  телефон  немесе  GPS  навигаторлардың  видеоэкранына  шығарылған 

картографиялық  бейнемен  жергілікті  жерде  адамның  тікелей  навигация  және  бағдарлау  жүргізуі, 

электронды  карталарды  қолданудың  тағы  бір  аумағы  болып  табылады.  Және,  тағы  да,  электронды 

карталар әртүрлі ақпараттық жүйелерде (мысалы, анықтамалық-картографиялық жүйелерде, электронды 

атластарда  және  т.б.)  немесе  Ғаламторда,  жиі  ақпараттың  басқа  түрлерімен  бірге:  текстік  және 

мультимедиалық, аумақтың ауқымды көрінісі үшін қолданылады. 

Электронды  картографиялық  бейнелерді  қабылдау  спецификасы,  дәстүрлі  картографияға 

қарағанда,  айқын  көріну  және  оқылу  талаптары  арасында  кедергілерді  шешуде,  үздік  амалдарымен 

көрінеді.  Бұл  сұрақты  шешуде,  бір  картаның  орнына  картографиялық  бейне  сериясын  және 

динамикалық  генерализацияны,  шағын  видеоэкрандарда  айқын  көрінуді  және 

оқылуды 

қамтамасыздандыруға  мүмкіндік  беретін,  электронды  карталардың  семантикасы және  геометриясын 

қолданады.  Енді  цифрлы  картаның  картографиялық  бейнесінің  арналуын  қарастырайық.  Адам 

цифрлы  картаның  картографиялық  бейнесімен  жұмыс  істеу  кезінде,  пайдаланушы  және  мәліметтер 

базасы  (интерфейс)  арасында  өзара  қарым-қатынас  құралы  ретінде,  графикалық  сызбалар  базасын 

қолдану  арқылы  өңделген,  геомәліметтердің  визуализациясы  құралы  ретінде  қызмет  атқарады.  Бұл 

кезде  карта,  өзінің  бұрынғы  кеңістіктік  шешімдерді  жасау  және  сараптама  үшін  қолданылған 

геоақпараттың қоймасы және дереккөз функциясын жоғалтады, бірақ геоақпараттық модельдер және 

геомәліметтер базасының өзіне тән, презентациясының жаңа функциясына ие болады. 

ГАЖбен  интегрирленген,  цифрлық  карталар,  адамның  тұтастай  экономиканың  барлық 

салаларында,  геомәліметтермен  жұмыс  істеу  процесі  кезінде  шешімдер  қабылдайтын  барлық 

жерлерде,  кеңістіктік  мәліметтерді  іздеу,  өңдеу  және  сараптау  кезінде  басқарушы  функцияларды 

атқару  үшін  қолданылады.  Электронды  және  цифрлы  картографиялық  бейнелердің  визуализациясы 

үшін электронды жүйелердің дамуы және жаңа техникалық мүмкіндіктердің пайда болуы, кеңістіктік 

мәліметтерді басқару процесінің іске асырылуына септігін тигізеді.  

Цифрлық картографиялық бейнелерді қабылдау спецификасы, дәстүрлі картографияға қарағанда 

айқын көріну және оқылу талаптары арасында кедергілерді шешуде, үздік амалдарымен көрінеді. Бұл 

сұрақты  шешу  үшін,  бір  картаның  орнына  картографиялық  бейне  (қабат)  сериясын  және 

динамикалық  генерализацияны,  шағын  видеоэкрандарда  айқын  көрінуді  және 

оқылуды 


қамтамасыздандыруға мүмкіндік беретін ЦК семантикасы және геометриясын қолданады.  

 

 

420 



ХХғ. аяғына дейін дәстүрлі, ал одан кейін электронды карталар да глобалды, ұлттық және аумақтық 

масштабта  таралу  қиындығына  байланысты,    локальды  түрде  қолданылды.  Оларға  қарапайым  халықтың 

қол  жеткізуіне  мүмкіндігі  болмады.  Электронды  карталарға  (Ғаламтор)  қолжеткізудің  жаңа  техникалық 

мүмкіндіктерінің  және  оларды  іске  асыратын  құрылғылар,  қарапайым  халық  арасында  компьютерлік 

картографиялық  бейнелердің  түрлерінің  пайда  болуына  алып  келді.  Ғаламтор  жүйесінің  және 

глобализациялау  процесінің  жедел  дамуы,  электронды  картографиялық  бейне  және  глобалды 

геоақпараттық жүйелерді қолдану үшін жаңа мүмкіндіктерді ашады: цифрлы және электрондық карталарды 

тарату  жылдамдығын  және  масштабын  ұлғайту;    глобалды    Web-ГАЖ  құруға  алып  келетін,  Ғаламторға 

қосылған,  кез  келген  техникалық  құрылғыда  физикалық  орналасқан,  өшірілген  геомәліметтермен  жұмыс; 

геоақпараттық  бағдарламалық  құралдарды  алмай,  өшірілген  геомәліметтермен  жұмыс  істеуге  мүмкіндік 

беретін,  картографиялық  сервистерді  қолдану;  кеңістіктік  идеологияға  тірелетін,  бірыңғай  білім  жүйесіне 

текстік, дыбыстық, фото-, видео- және картографиялық ақпараттың интегрирленуі [4]. 

Соған сәйкес, жаңа техникалық мүмкіндіктердің пайда болуымен, картографиялық бейнелердің 

жаңа  түрлері  (электронды  және  цифрлы)  пайда  болды,  және  әдеттегі  дәстүрлі  карталардың 

функцияларына  электронды  картографиялық  бейнелерді  қолдану  мүмкіндігі  қосылды.  Цифрлы 

картаны  қалыптастыратын  ақпараттық  кешенді  құру  нәтижесінде,  сараптама  және  шешімдерді 

қабылдаудың  көптеген  функциялары  адамнан  компьютерге  көшті,  геоақпараттың  үлкен  көлемімен 

жұмыс  істеу  мүмкіндігі  пайда  болды.  Электронды  геокеңістік  шегінде  құрылатын  Ғаламтор 

желісіндегі  электронды  және  цифрлы  карталарды  жедел  таратуға  байланысты,  кеңістіктік 

идеологияға  негізделген,  жаңа  көзқарастың  қалыптасуы  жүреді.  Қазіргі  таңда  дүние  жүзі  глобальды 

әлеуметтік  өзгерістер,  техникалық  және  мәдени  жаңалықтар  іргесінде  тұр.  Айқын  өзгерістер 

мәдениеттің барлық қабаттарында және заманауи цивилизацияда жүруде. 

Ақпараттық  ғасырда  экономика  және  қоғамда  болып  жатқан  процестер,  картографиялық 

бейнелердің рөлін өзгертті. Қазір картаның негізгі функциясы болып, кеңістіктік бөлінген ақпаратты, 

халықтың  ақпараттық  қажеттілігін  қамтамасыздандыру  болып  табылуда.  Картографиялық  өнімдер 

арнайы  мамандандырылған  өндірістер  және  мамандардың  қолдануымен  қатар  қарапайым  халықтың 

арасында  кең  таралуда.  Картографиялық  (геоақпараттық)  сервис  және  қызметтердің  үлкен  санының 

пайда  болуына  байланысты  картографиялық  бейне  әсерімен  геоақпаратқа  қолжеткізуге  мүмкіндік 

беру  бойынша  тұтынушыларға  әртүрлі  қызмет  көрсету  мүмкін  болды.  Бірінші  рет  картографиялық 

бейнелер,  ақпараттың  жаппай  дереккөзі  болуда,  және  бізді  қоршаған  ортаның  кеңістіктік  қасиеттері 

жайлы ақпаратпен кең таратуды қамтамасыздандыруда. 

Картографияның және  картографиялық  бейнелердің  қазіргі  таңда  маңызы  зор  екені  айдай анық 

болды. Ғылым мен білімнің қай саласын алмасақ та, барлығы дерлік соңында картографиялық бейне 

шығарумен  аяқталады.  Сол  себепті  басқа  ғылымдар  жүйесімен  қатар  елімізде  картография  саласын 

барынша зерттеп, дамытуға көп көңіл бөлуіміз керек.  

 



1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   ...   81


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал