Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының ЕҢбектері



жүктеу 8.29 Mb.
Pdf просмотр
бет63/81
Дата12.01.2017
өлшемі8.29 Mb.
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   81

 

 

 

391



Берілгені 

 

 

2-сурет 

Объекттер атрибутивті кестесі 

Объектті иерархия топтау кодымен Жергілікті жердің кеңістіктік үлгісі 

 

Іс  жүзінде  2-суретте  көрсетілген  бейне  қандай  да  бір  аумақтық  инфрақұрылымды  қызметтің 



сәтті  басқарылуы  үшін  қажетті  және  толық  ақпарат  беретін  сызба.  Әрине,  мұндай  сызба 

оңайлатылған  түрі,  бұл  сызба  үлгіні  көрсетеді,  нақтырақ  айтсақ  анықталған  қызмет,  сала,  өндіріс 

тұрғысынан алғанда жергілікті жердің сандық үлгісін береді. 

Реляционды база мәліметтерінде жергілікті жердің сандық үлгісін сақтаудың алғышарттары осы 

айтқандарымыздан  кейін  жергілікті  жердің  сандық  үлгісінің  барлық  ішкі  өзара  құрылым  мен 

компоненттерін көрсеткеннен кейін, мұндай қадамның техникалық іске асуын қалай жүзеге асыруға 

болады?  Аумақтың  кеңістіктік  үлгісі  және  атрибутивті  мәліметтерімен  байланысты  объектті 

иерархияны  қандай  жолмен  сақтауға  болады  деген  сұрақтар  туындайды.  Бұл  сұраққа  жауап  бір 

мағынада  емес.  Классикалық  жағынан  ГАЖ  кеңістіктік  және  объектті  үлгінің  сақталуына,  қосылған 

база мәліметтері – атрибутивті ақпараттың сақталуына жауапты. 

Келесі  жағдайды  қарастырып  көрелік,  мысалы  біз  өзіміздің  жұмыстарымызды  шешу  кезінде 

картадан  бас  тартайық.  Әлбетте,  бұл  қадам  шешілетін  жұмыстардың  спектрін  шектейді,  бірақ  сол 

уақытта  жұмыстың  көбін  атрибутивті  ақпарат  пен  объектті  үлгіге  сүйене  отырып  шешуге  болады. 

Көптеген өндіріс орындары мен ұйымдар өзінің күнделікті жұмысы барысында қарапайым карта мен 

ГАЖ-ды қолданбайды. Осы негізбен егер объектті үлгі – атрибутивті

 

сипаттамалар – кеңістіктік үлгі 



үштігін құру үшін не нәрсе негіз болып табылады деп сараптасақ, онда мойындағанымыз жөн, нақты 

объектті үлгі айқын немесе айқын емес кез келген жүйені функционирлеудің негізі болып табылады. 

Бірақ  мұндай  шешімге  келу  басқа  маңызды  сұрақты  туындатады.  Бастапқыда  бұл  үлгілерді 

бөлдік,  сонымен  қатар  кеңістіктік  және  атрибутивті  ақпаратты  өңдеу  мен  сақтау  құралын  бөліп 

қарастырдық.  Объекттердің  барлық  атрибутивті  сипаттары  ережесіне  сәйкес,  сол  уақытта  дәстүрлі 

түрде оларды сақтау үшін қарапайым файлдарды қолданатын геоақпараттық жүйенің ішкі кеңістіктік 

сипаттары  сияқты  реляционды  база  мәліметтерінің  кестесінде  болады.  Үлгілер  ерекше  логикамен 

ерекшеленбейді, оның анағұрлым көп сатысы ГАЖ дамуының тарихи себептерімен байланысты. Бұл 

өз  кезегінде  келесідей,  атрибутивті  мәліметтер  айналымы  әдетте  транзакция  мен  кілтке  түсіру 

механизмін  қолдайды,  яғни  көп  пайдаланылатын  қол  жетімділік,  Бұл  өз  кезегінде  атрибутивті 

мәліметтердің  айналымы  кезінде  әдетте,  яғни  көп  пайдаланылатын  қол  жетімділік  –  кілтке  түсіру 

және  транзакция  механизмінен  тұрады,  сол  кезде  кеңістіктік  сипаттамалар  үшін  мәліметтерді 

өңдеудің мейлінше аз қуатты механизмі қолданылады.  

 

 



 

3-сурет. 



 

 

392 



Бұның барлығы маңызды мәселеге әкелмеуі мүмкін емес. Біріншіден, объекттердің атрибутивті 

және  кеңістіктік  сипаттамалары  мен  тиісті  өңделуі  үшін  бағдарламалық  қамтамасыздандыруын 

қиындататыны  сөзсіз.  Екіншіден,  ГАЖ  көбінесе  бір  –  бірімен  сәйкес  келмейтін  кеңістіктік 

мәліметтерді сақтаудың мүлдем әртүрлі форматын қолданады. Үшіншіден, кеңістіктік ақпаратқа көп 

пайдаланылатын  жіберілетін  шешімділік  мәселесі  қиындайды,  яғни  жүйелі  көп  пайдаланылатын 

ГАЖ төмен бағасы үшін аңыз ретінде қалып қоюы ықтимал. 

Мәселені  шешу  үшін  кеңістіктік  жергілікті  жер  үлгісіне  кішкене  басқа  көзқараспен  қарау 

жеткілікті. Іс жүзінде кеңістіктік үлгі объекттер шекарасын құрайды. Әр объект атрибутивті сипатта 

болады. Шекара жиынтығы интерпретациясы объекттің қосымша атрибутивті сипаты сияқты болып 

көрінуі ақылға қонымды. Бұл жағдайда көрсетілген сызба (2,3-сурет)  оңай болуы мүмкін. Әр объект 

кейбір атрибутивті сипаттар жиынтығымен сипатталады, соның ішінде реляционды база мәліметтері 

кестесінде сақталатын өзінің кеңістіктік шекараларымен [4,5]. 

Осылайша,  жергілікті  жердің  сандық  үлгісі  объекттердің  атрибутивті  мәліметтері  және  үлгінің 

топологиялық  құрылымы  сияқты  толық  қамтамасыздануымен,  қарама-қайшылықсыз  және 

дұрыстығымен,  көп  қолданбалы  сақтау  орны  мен  архив  мәліметтерін  құру  мүмкіндігін  ашатын 

геоақпараттық жүйеде мәліметтерді сақтаудың жаңа қадамы болып табылады.

 

   


Әдебиет 

 

1.  Т.  Б.  Нұрпейісова,  С.  Т.  Солтабаева.  Жергілікті  жердің  сандық  топографиялық  карталарын 

құру. // ҚазҰТУ, 2009 

2.  Тикунов В. С., Геоинформатика. М.: Академия, 2005 

3.  НПО "КРЕДО-ДИАЛОГ". CREDO_TER Цифровая модель местности.  2001  

4.  С.Ю. Матвеев, В.А. Курочкин, И.С. Щвецов, С.И. Кемайкин. Цифровая модель местности и ее 

использование в современных геоинформационных системах.  

5.  Селиванов  П.Ю.  Цифровая  модель  местности  на  основе  данных  лазерной  съемки.  Вестник. 

Воронежского государственного технического университета. 2011. Т. 7. № 6. С. 202-208. 

 

 



КАДАСТРЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫ ЖҮРГІЗУДЕ ТҮСІРУЛІК ГЕОДЕЗИЯЛЫҚ  

НЕГІЗДЕУДІ ЖАСАУ 

 

Қалыбеков Т., Бердалиева Ж.Ж. 



Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Алматы қ., Қазақстан Республикасы 

 

Жер-кадастрлық жұмыстарды орындауда бастапқы геодезиялық негізді құрудың қажеттігі пайда 



болады.  Кадастрлық  түсірулерді  жұргізгенде  түсірулік  геодезиялық  негіз  мемлекеттік  геодезиялық 

тораптарға сүйенуі  керек. Мемлекеттік геодезиялық торап шаруашылық, ғылыми және қорғаныстық 

мағынасы бар мынадай мәселелерді шешуге арналады: 

?  еліміздің аумағында мемлекеттік геодезиялық координаталар жүйесін жасау және тарату, оны 

заманауи деңгейінде ұстап отыру; 

?  елімізді  картографиялауды қамтамасыз ету; 

?  жер ресурстарын және жерді пайдалануды  зерделеуді, құрылысты, табиғи рестарды барлауды 

және игеруді геодезиялық қамтамасыз ету; 

?  геодинамикалық құбылыстарды, Жердің бетін және гравитациялық өрісін зерделеу; 

?  өлшеу  құралдарын,  теңіз  және  аэроғарыштық  навигацияны,  жерлерді  аэроғарыштық 

мониторингін, табиғи және техногенді  ортаны бастапқы геодезиялық мәліметтермен қамтамасыз ету; 

?  бағдарлаудың  орналасқан  жерін  анықтайтын  жоғары  дәлдікті  техникалық  құралдарды 

метрологиялық қамтамасыз ету. 

Біздің елімізде мемлекеттік геодезиялық тораптар дәстүрлі геодезиялық әдістерде триангуляция, 

полигонометрия  және  трилатерация  тәсілдерімен  дамыған  болатын.  Геодезия  саласында  ғылым  мен 

техниканың  қарқын  дамуына  байланысты  мемлекеттік  геодезиялық  тораптарды  құруда  ғаламдық 

спутниктік  навигациялық  жүйелерді  пайдалануға  ерекше  назар  аудару  қажеттігі  туып  отыр.  Жер-

кадастрлық  жұмыстарында  жер  бетіндегі  кез  келген  нысанның  орнын  анықтау  кезінде    ғаламдық 

спутниктік навигациялық жүйелерді   пайдаланудың дәстүрлі геодезиялық әдістермен салыстырғанда 

мынадай елеулі артықшылықтары бар [1-4]:  



 

 

393



?  анықталатын  геодезиялық  торап  пункттерін,  мысалы  межелік  тіректік  пункттерді,  өзара 

көрінушілік жағдайында орналастырудың қажеттігі жойылады; 

?  анықталатын пункттер арасындағы қашықтықтар оншақты километр болуы мүмкін; 

?  бақылауларды кез келген ауа райында, күндізде және түнде де жүргізудің мүмкіндігі бар; 

?  өлшеулер мен нәтижелерді өңдеу барынша автоматтандырылған;  

?  геодезиялық  пункттердің,  жер  телімдері  шекарасының  бұрылу  нүктелерінің,  түсіру 

станцияларның,  жылжымайтын  мүлік  нысандарының  сипатты  нүктелерінің  координаталарын 

нақтылы мерзімде алудың мүмкіндігі болады.  

Қазіргі  кезде    дүние  жүзінде  екі  ғаламдық  навигациялық  спутниктік  жүйелер  жұмыс  жасайды: 

Ресейлік  ГЛОНАС  және  Америка  құрама  штатының  GPS  жүйесі.    Жер-кадастрлық  геодезиялық 

жұмыстар  практикасына  ғаламдық  навигациялық  спутниктік  жүйелерді  енгізу  арқасында  далалық 

өлшеулер процесін елеуді түрде өзгертуге, оларды орындауға кететін уақытты қысқартуға, алынатын 

нәтижелердің  дәлдігін  арттыруға  мүмкіндік  туады.  Сонымен  қатар  жер-кадастрлық  геодезиялық 

жұмыстарды  құрылыстар  салынған  және  орманданған  аумақтарда  жүргізгенде  навигациялық 

спутниктік  жүйелерді  пайдаланудың  тиімділігі  азаюы  себебінен  геодезиялық  тіректік  тораптарды 

полигонометрия, сызықтық-бұрыштық  құрылулар үріндегі және т.б.  дәстүрлі тәсілдер қолданылуы 

мүмкін.  

Ғаламдық  навигациялық  спутниктік  жүйелердің  үздіксіздік  және  жоғары  дәлдік  сапасына  қол 

жеткізу  мақсатымен    құрамында  негізгі  үш  сегмент  қызмет  атқарады:  бақылау  және  басқару, 

ғарыштық және тұтынушы. Бақылау және басқару сегменті құрамына барлық жүйе жұмысын үздіксіз 

бақылауды  және  басқаруды  қамтамасыз  ететін  жердегі  құралдар  кешені  кіреді.  Осы  сегменттің    бір 

құрамдас бөлігіне Жер бетінде біркелкі  орналасқан ғарыштық геодезиялық торап жатады. Ғаламдық 

навигациялық  спутниктік  жүйелердің  ғарыштық  сегменті  өзіне  белгілі  орбиталарда    Жердің 

айналасында  айналатын    навигациялық  жасанды  Жер  серіктерін,  «шоқжұлдыздарды"  енгізеді. 

Тұтынушы  сегментінің  негізгі  шешетін  мәселесіне  қабылдау    аппаратурасының    жасанды  Жер 

серіктерінен сигналдарды қабылдау және алғашқы өңдеу жатады.   

Ғаламдық  навигациялық  спутниктік  жүйелерін  пайдаланып  Ресейде  мемлекеттік  геодезиялық 

тораптарды дамыту өзіне дәлдігі әртүрлі кластағы геодезиялық құрылуларды енгізуді көздеп отыр: 

?  іргелі астрономиялық-геодезиялық торап (ІАГТ); 

?  жоғары дәлдікті геодезиялық торап (ЖДГТ); 

?  1 кластық спутниктік геодезиялық торап (СГТ-1); 

?  астрономиялық-геодезиялық торап (АГТ) және геодезиялық жиілендіру тораптары (ГЖТ). 

Мемлекеттік 

геодезиялық 

тораптардың 

құрылымындағы 

жоғарғы 

деңгейіне 

іргелі 

астрономиялық-геодезиялық  торап  (ІАГТ)  жатады.  Ол  елдің  барлық  аумағына  жалпыжерлік 



геоцентрлік координаталар жүйесін таратудың бастапқы негізі болады. Осы координаталар жүйесінде 

ІАГТ  пункттерінің  орындарын  анықтауда  ғарыштық  геодезияның  әдістері  пайдаланылады,  соның 

арқасында  олардың  өзара  орындарының  жоғары  дәлдігі  қамтамасыз  етіледі.  ІАГТ  пункттері  ел 

аумағында біркелкі бір-бірінен 800-1000 км қашықтықта орналасқан жүйе болып саналады, олардың 

кеңістіктегі  орындары  жалпыжерлік  геоцентрлік  координаталар  жүйесінде  мүмкіндігінше  жоғары 

дәлдікпен анықталады. Сонда пункттердің өзара орындарының орташа квадраттық қателігі планда 2 

см және биіктікте 3 см аспауы қажет. 

ЖДГТ  пункттер  жүйесі  дәлдігі  бойынша  бірегейлік  бір-бірінен  150-300  км  қашықтықта 

орналасқан  кеңістіктегі  геодезиялық  құрылулар  болып  саналады.  ЖДГТ  пункттерінің  орындары 

ғарыштық геодезияның салыстырмалы әдістерімен орташа квадраттық қателігі планда 10-18 мм және 

биіктікте  15-25  мм  аспайтын  дәлдікпен  анықталады.  ЖДГТ  негізгі  атқаратын  міндеті  елдің  барлық 

аумағына  жалпыжерлік  геоцентрлік  координаталар  жүйесін  тарату,  оның  геодезиялық  референцтік 

координаталар жүйесімен КЖ-95 байланысын қамтамасыз ету және геодезиялық пландық пен биіктік 

негіздерді біріктіру болып саналады. 

1  кластық  спутниктік  геодезиялық  тораптары  пункттерінің  бастапқы  негізі  ретінде    ІАГТ  және  

ЖДГТ  жақын орналасқан пункттері саналады. СГТ-1 пункттері ең алдымен елдің экономикасы дамыған 

аумақтарда  құрылады,    ал  пункттер  арасындағы  қашықтық  25-35  км  құрайды.  СГТ-1  пункттерінің 

орындары да ғарыштық геодезияның салыстырмалы әдістерімен орташа квадраттық қателігі планда 10-12 

мм және биіктікте 15-18 мм аспайтын дәлдікпен анықталады. 

Жоғарыда көрсетілген тораптардың кластары бір-бірімен қатаң түрде байланысқан: ІАГТ жүйесі 

ЖДГТ жүйесінің дамуына негіз болады, ал ЖДГТ жүйесі – СГТ-1 үшін. 

Ел  аумағында  астрономиялық-геодезиялық  тораптардың  1  және  2  класы  мен    геодезиялық 

жиілендіру  тораптарының  3  және  4  кластарын  дәстүрлі  астрономиялық-геодезиялық  және 


 

 

394 



геодезиялық  әдістермен,  сонымен  қатар  спутниктік  технологияларды  пайдаланып  жасаудың 

мүмкіндіктері  бар.  АГТ  қабырғаларының  орташа  ұзындығы  әдетте  12  км  болады.  Астрономиялық-

геодезиялық  тораптар  елдің  барлық  аумағына  геодезиялық  референцтік  координаталар  жүйесін 

беруге  және  жалпыжерлік  геоцентрлік  координаталар  пункттерін  практикаға  қажетті  тығыздықпен 

таратуға мүмкіндік туғызады. 

Геодезиялық  жиілендіру  торабының  3  және  4  кластарындағы  пункт-тердің  пландағы  орнын 

анықтауда  бастапқы  негіз  ретінде    АГТ  және  СГТ-1  пункттері  қызмет  етеді.  ГЖТ  3  класындағы 

қабырғалардың  орташа  үзындығы  6  км  құрайды,  ал  4  класында  –  3  км.  АГТ  және  ГЖТ  іргелес 

пункттерінің өзара орындарының дәлдігі 5 см аспайтын орташа квадраттық қателікпен сипатталады. 

Мемлекеттік  жер  кадастрын  жүргізу  үшін  арнайы геодезиялық  торапты  құру  қажет  болады,  ол 

тіректік  межелік  торап  деп  аталады.    Тіректік  межелік  торап  (ТМТ)  арнайы  геодезиялық  торап 

қызметін атқарады және ол мынадай жұмыстарды жүргізуге арналған: 

?  жер кадастры жұмыстары жүргізілетін аумақта бірыңғай координаталық  негізді  жасау; 

?   кадастрлық  аумақта  жылжымайтын  мүлік  кадастрын  және  жерлердің  мемлекеттік  тізілімін 

жүргізу; 

?   жерді  иеленудің  және  жерді  пайдаланудың  тиімді  жүйесін  қалыптастыру,  жер  телімдерін 

межелеу мақсатымен жерге орналастыру; 

?  мемлекеттік жер  кадастрын жерлердің көлемі, сапасы және  орналасқан орны, олардың құны,   

пайдаланылу  кезіндегі  төлемі  және  тиімді  жер  пайдалануды  экономикалық  ынталандыру    туралы 

мәліметтермен қамтамасыз ету;  

?  табиғи  ландшафтарды  сақтау,  топырақтың  құнарлығын  қалпына  келтіру  және  жоғарылату, 

жерлерді эрозиядан қорғау және т.б. жөніндегі шаралар жүйесін әзірлеу; 

?  әртүрлі мақсатта пайдаланылатын жерлерді тізімге алу; 

?  мемлекеттік  жер  кадастрының,  жерге  орналастырудың  және  жерлердің  мемлекеттік 

мониторинг мәселелерін шешу.  

Тіректік  межелік  тораптардың  ТМТ  1  және  ТМТ  2    кластары  құрылады,  олардың  өзара  іргелес 

орналасқан пункттерінің орташа квадраттық қателіктері  5 және 10 см сәйкес болады.  ТМТ 1 пункттері 

көбінесе  қалаларда  қала  аумағының  шекарасын,  жер  телімдерінің  шекарасын,  сонымен  қатар  азаматтар 

мен  заңды  тұлғалардың  меншігіндегі  жылжымайтын  мүлік  ретінде  болатын  ғимараттар  мен  үйлердің 

орналасқан  жерін  анықтау  үшін  құрылады.    ТМТ  2  пункттері  басқа  елді  мекендерде,  жоғарыда 

көрсетілген  мақсаттарды  шешуге  және  ауылшаруашылық  жерлерін  геодезиялық  қамтамасыз  етуге, 

жерлердің мониторингін және тізімге алынуын жүршізуге арналады. Сонда пункттердің тығыздығы 1 км

мынадан  кем  болмауы  қажет:  қала  ішінде  –  4  пункттен,  басқа  елді  мекендерде  –  2  пункттен. 



Ауылшаруашылық  және  басқа  мақсаттағы  жерлердегі  пункттер  орналасуы  техникалық  жобаның 

мәліметтері бойынша жасалынады. Ауылдық елді мекендерде, бау бақша серіктестіктері жерлерінде және 

т.с.с. бір елді мекенде 4 пункттен кем болмауы керек.            

Тіректік межелік торапты құру мынадай тәртіппен жүргізіледі: 

?  жоспарлау, рекогносцировка және техникалық жобалау; 

?  ТМТ пункттері центрін орнату және белгілерді қою; 

?  геодезиялық өлшеулерді жүргізу; 

?  далалық есептеулер  және қлшеулер сапасын тексеру; 

?  өлшеулер нәтижелерін математикалық өңдеу; 

?  ТМТ пункттері координаталарының каталогын жасау және техникалық есепнаманы жазу. 

Техникалық  жобалау  кезінде  тіректік  межелік  тораптарын  құрудың  ең  сенімді  және  үнемді 

әдістері қарастырылады, олар тиісті есептеулермен негізделеді.  

Тіректік межелік тораптар пункттері жергілікті жерде план және биіктік бойынша ұзақ мерзімде 

сақталуы  мен  беріктігі  қамтамасыз  етілетін  болып  бекітіледі.  Жобалау  кезінде  межелік  тораптар 

пунктінің құрылмалық центрлері,   дайындау технологиялары, орнату тереңдігі және оның пішіні мен 

сыртқы  безендірілуі  қарастырылады.  Тіректік  межелік  торап  пункттерінің  тікбұрышты  пландық 

координаталары  0,01 м, ал пункт биіктігі 0,1 м дейін дөңгелектеніп жазылады.  

Кадастрлық  геодезиялық  түсірулерді  жүргізген  аумақтағы  тіректік  межелік  торап  пункттерінің 

тығыздығы  әдетте  жер  телімдерін  межелеуге,  жылжымайтын  мүлік  нысандарын  түсіруге,  жерлерді 

тізімге  алуға  және  т.б.  жеткіліксіз  болады.  Сондықтан    ТМТ  жиілендіру  мақсатымен,  межелік 

белгілердің,  жылжымайтын  мүлік  нысанының  сипатты  нүктелерінің  орнын  жазықтықтағы 

тікбұрышты  координаталарын  анықтау  үшін  геодезиялық  негіз  ретінде  пайдаланылатын  межелік 

түсірулік торапты (МТТ) құру қажеттігі туады.  МТТ құрғанда геодезиялық жұмыстарды жүргізудің 


 

 

395



әртүрлі  тәсілдері  пайдаланылады:  полигонометриялық  және  теодолиттік  жүрістер,  тура  және  кері 

бұрыштық қиылыстырулар, ұзындық қиылыстыру және сәулелік тәсіл. 

Елді  мекен  жерлерінде  межелік  түсірулік  тораптарды  құрғанда  пункт  центрлерін  қабырғалық 

белгілермен бекітуге және оларды құрылыстанған аумақтағы ТМТ пункттеріне байланыстыруға тура 

келеді.  Қабырғалық  белгілер  ғимараттар  мен  жайлардың  қабырғасында  жер  бетінен  0,3-1,2  м 

биіктікте  орналастырылады.  Қабырғалық  белгілерді  ғиараттар  қабырғасына  біреулеп  немесе  бір 

бірінен  10-20  м  қашықтықта  жұптап  орнатады  да,  пункттер  арасындағы  қашықтықты  болат 

рулеткамен 1 мм аспайтын қателікпен өлшейді.  

Сөйтіп,  кадастрлық  жұмыстарды  жүргізуде  ғаламдық  навигациялық  спутниктік  жүйелерді 

пайдаланып  іргелі  астрономиялық-геодезиялық  торапты,  жоғары  дәлдікті  геодезиялық  торапты,  1 

кластық  спутниктік  геодезиялық  торапты,  астрономиялық-геодезиялық  торапты  және  геодезиялық 

жиілендіру тораптарын құру нәтижесінде   түсірулік геодезиялық негіздеулер жасалынады да кадастрлық 

түсірулерді тиімді орындауға жағдай жасалынады. 

       


Әдебиет 

 

1.  Генике 

А.А, 

Побединский 



Г.Г. 

Глобальные 

спутниковые 

системы 


определения 

местоположения и их применение в геодезии.-М.: Картгеоцентр, 2004. -355 с. 

2.  Неумывакин  Ю.К.,  Перский  М.И.  Земельно-кадастровые  геодезические  работы.-М.:  КолосС, 

2005.-184 с. 

3.  Қалыбеков Т. Геодезия мен топография негіздері. Алматы: Ана тілі, 1993. -184 б. 

4.  Поклад Г.Г., Гриднев С.П. Геодезия. –М.: Академический проспект, 2007.-592 с. 

 

 

ЦИКЛДЫ АҒЫМДЫ ТЕХНОЛОГИЯНЫ КАРЬЕРЛЕРГЕ ЕНГІЗУ  



НӘТИЖЕСІН АНАЛИЗДЕУ 

 

Кожабекова Л.Е

Қ.И Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Алматы қ., Қазақстан Республикасы 

 

Сыйымдылығы  12-15м



3

  болатын  экскаватор  кешеніндегі  жылжымалы  теміржол  транспортының 

барлық  түрі  жоғарғы  өнімділікті  қамтамасыз  етпейді.  Ол  оның  карьердің  транспорттар  жүйесіндегі 

рөлін төмендетеді. Соған байланысты 75% тау-кен массасы дүние жүзінің мемлекеттерінде, сонымен 

қатар  Қазақстан  мен  Ресейде  автомобильді  транспортпен  тасымалданады.  Самосвалдардың  жүк 

көтергіштігі  ірі  карьерлерде  120  т-ға  жетеді.  Соңғы  жылдары  электронды  басқарылатын  дизельді 

двигательдің  есебінен  және  салқындату  жүйесін  орталықтан  ажыратылған  «БелАЗ»  самосвалының 

сапасын  жоғарылатады.  Жүккөтергіштігі  120-220  т  болатын  самосвалдардың  гарантиялық 

ресурстары 600 мың. км жетті. 

Нарықта  әлемнің  алдыңғы  қатарлы  фирмалары  шығарған  Komatsu,  Caterpillar,  Unit  Rig,  Terex, 

Euclid және т.б жүккөтергіштігі 360 т-ға дейін жететін автосамосвалдардың саны көбейе бастады.  

Автотранспорт қолдану арқылы терең карьерлерде ЦАТ-ға ауыса бастады. Олардың тиімділігін 

алдыңғы  қатарлы  тау-кен  өнеркәсібінің  тәжірибесі  көрсетті.  ЦАТ-ны  қолдану  өндірістің  үлкен 

концентрациясына, тау-кен транспортының көрсеткіштерін жоғарылатуға, кәсіпорын жұмысының толық 

тиімділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.  

ЦАТ  Кривбасса,  Полтавский,  Качканарский,  Ковдорский,  Оленегорский  карьерлерінде,  тау-кен 

байыту  камбинаттарында  және    Навоийский  ГМК-да  кеңінен  қолданыла  бастады  [1].  Соңғы 

уақыттарда  ЦАТ  «Восточный»  және  «Талдинский»  көмір  разрездерінде  аршу  жұмыстарына 

енгізілуде. 

Терең  карьерлерде  ЦАТ-ның  эксплуатация  тәжірибесі  көптеген  ұнтақтағыш  конвейерлі 

кешендер жобасының 50-60% құрайтын толық емес тиеуде жұмыс істейтінін көрсетеді. [2].  

Ұсақталған  жартасты  жыныстарды  конвейермен  көтеретін  ЦАТ  қолдану  өндірістің  тау-кен 

техникалық  жағдайының  үнемі  нашарлауына  байланысты  терең  кен  карьерлерінде,  сонымен  қатар 

жақын  болашақта  көмір  разрездерінде  де  тасымалдау  мәселесін  шешудің  негізгі  бағыты  ретінде 

қарастырыла береді. 

Екібастұз  бассейнінің  түрлі  тау-кен-геологиялық  және  тау-кен-техникалық  өндіру  жағдайы, 

бірнеше  көмір  қабаттырының  үлкен  қалыңдығы  (30-180  м),  олардың  жазық,  еңкіш  және  тік 


 

 

396 



орналасуы,  көмір  қабаттарының  жер  бетінен  белгілі  бір  тереңдікке  дейін  дамуы  (200-700  м  дейін) 

түрлі ашу сұлбаларын, өндіру жүйесін және техникалық кешендерді қолдануды алдын-ала анықтады. 

Мемлекеттің  индустриалды-инновациалы  дамуы  арқылы  миллиардтаған  инвестициялық 

жобалар  бассейннің  көмір  разрездерінде  тау-кен  жұмыстарын  төмендету  арқылы  көмір  өнімі 

өндірісін  көбейтуге  бағытталған.  Мысалы,  «Восточный»  разрезі  жағдайында  өндіру  фронтының 

ұзындығы  өндіру  тереңдігіне  байланысты  біршама  қысқарады,  ашу  кемерінің  ұзындығы  артады, 

сәйкесінше ашу коэффициенті артады. 

Тау-кен жұмыстарының тереңдігі 200 м-ден асқанда көмір өндірудің ағымды технологиясы мен 

бос жыныс өңдеудің циклды технологиясы сай келмейді. Ол разрездің тек бір флангасын қазуда ашу 

горизонтының  биіктігі  135-150  м  болғанда  төменгі  горизонттарда  теміржол  жолдарын  жүргізудің 

қиындығымен  байланысты.  Ашу  жұмыстарының  тереңдігі  150  м-ге  (гоp.+50,0  м)  жеткенде  төменгі 

кемерді (гор.+30,0 м және төмен) теміржол транспортымен ашу тиімсіз болады. 

Сондықтан, «Восточный» разрезінде ашу жұмыстарында ЦАТ енгізіледі. Ол төменгі горизонтқа 

өткенде құрама автомобильді конвейерлі транспортқа ауысады. 2010 жылы жоғарғы жақта қосымша 

конвейер  үйіндісін  және  жүк  тиеу  пунктер  монтажымен  және  көтермелі,  магистралды,  үйінділік 

конвейер  жүйесін  ұйымдастырудың  ЦА  ашу  кешенінің  (ЦААК)  бірінші  линиясы  қолданысқа  беру 

жұмыстары аяқталды. 

Солармен бірге: 

-   Карьер  алаңының  сол  шекарасында  экскаваторлы-автомобильді  кешендердің  ашу  кемерін 

өңдеудің интенсивті тәсіліне негізделген; 

-   ЦАТ-ны толық енгізу кезеңінде ашу аймағының концентрационды горизонтын ұйымдастыру 

мүмкіндігі орнатылды; 

-   Экскаваторлы-автомобильді  кешеннің  эксплуатация  аймағындағы  ашу  жұмыстарының 

режимін оңтайландыру. 

Разрездің қуаттылығын жылына 25 млн.т көмірге  көбейту разрездің солтүстік бөлігіндегі көмір 

қорын өндіруге еліктіру есебінен разрездің бойлық ұзындығын көбейту үшін қарастырылған. 

2010  жылы  көмір  өндіру    20,1  млн.  т-ға жетті,    бос  жыныстың  көлемі  27,2  млн.  м

3

  болды.  Жол 



теміржол транспортының дамуының транспорттық сұлбасының құрылымының күрделілігі және тау-

кен  жұмыстарының  төмендеуімен  бос  жыныстың  көп  көлемінің  қазып  алу  қиындығы  «Восточный» 

разрезінің    жылына  25  млн.т  игерілуге  қажет  жобалық  қуаттылығын  игеру  мерзімін  тежеп  отыр. 

Сондықтан  біріншіден  Екібастұз  бассейнінде  ашу  жұмыстарында  ЦАТ-ны  енгізудің  ірі 

инвестициялық программасы іске аса бастады. 

Көмір  қабаттары  еңіс  орналасқан  кенорындарда  көмірді  ағымды  өндіруде  тау-кен  жұмыстарын 

жүргізудің тиімділігі жоғары. Тау-кен жұмыстарының 01.01.11 жылғы жағдайы бойынша қазылатын 

қабатқа  қатысты  тереңдігі  200  м-ден  350  м-ге  дейінгі  ашу  аймағының  түрлі  жағдайындағы  тау-кен 

жұмыстарының жоспарлық даму схемасының «Восточный» разрезінің зерттеу объектісі үшін тау-кен 

геометриялық анализдің нәтижелері 1 және 2 кестелерінде көрсетілген.  

 

1 кесте 


«Восточный» разрезінің жұмыс бортының мүмкін жағдайына қатысты бос  

жыныстың көлемі және көмір қоры 

 

 

 



 

 

 



 

 

397



2 кесте 

Жұмыс бортының талап етілген жағдайына қатысты бос  

жыныстың көлемі және көмір қоры 

 

 



 

Бос  жыныстың  қажетті  көлемін  орындау  бойынша  үнемі  қиындықтарға  байланысты  және 

компанияның  энергетикалық  көмірге  қажеттігі  артуына  байланысты  «Восточный»  разрезінде  аршу 

жұмыстарына  тау-кен  транспорт  сұлбасының  реконструкциясына  айтарлықтай  инвестиция  салу 

шешімін қабылдады. 2010 жылы  «Восточный» разрезінде ағымды технологиямен көмірді интенсивті 

өндіруді  бос  жынысқа  сәйкес  жүргізу  үшін  бос  жынысты  циклды  ағымды  технологиямен  ашудың 

түсіру реттеу жұмыстары аяқталды. 

Жұмыс алаңының енін ұлғайту нәтижесінде биік кемерлерді тәуелсіз өндіру үшін жұмыс бортында 

автосъезд  құру  қажеттілігі  болмайды,  блок-панельдерді  көлденең  кірмемен  өндіру  тау-кен  капиталды 

жұмыстардың  көлемін  айтарлықтай  төмендетеді,  блок-панельдердің  ені  70м  болса  минимум  4,7есе. 

Көлденең кірмелерді қолдану автосамосвалдардың көп жүгін тасымалдауына қауіпсіз жағдай тудырады, 

олардың уақытына автожолдардағы жылдамдығын арттырады, экскаватордың жүк тиеуге бару сұлбасын 

жеңілдетеді,  аралық  кемер  мен  кемер  арасында  тек  сақтандыру  бермаларын  ғана  қалдыруға  мүмкіндік 

береді. 


Аршылған өнімді автотранспортпен разрез шетіне тасымалдау үшін әрбір 30 м сайын транспорт 

бермаларын қалдырады. +50 м горизонтта разрездің екі флангасынан да ЦААК ұсақтағыш жүк тиеу 

пунктары  орналасқан.  Жоғарғы  және  төменгі  аралық  кемерлердің  жұмыс  горизонттарындағы 

жүктасымалдау  байланысы  ұсақтағыш  жүк  тиеу  пунктары  тасмалдау  алаңымен  бірге  сәйкесінше 

транспорт  бермалары  және  тұрақты  автосъезд  жүйелері  арқылы  іске  асады.  Жоғарғы  аралық 

кемерлерді  өндіру  кезінде  карьер  алаңының  әр  флангасында  транспорт  бермаларымен  байланысты 

болу үшін уақытша автосъездер салынады.  

«Восточный»  разрезінің  тау-кен  техникалық  жағдайына  қарай  (қабаттың  горизонталь 

қалыңдығы  600  м,  құлау  бұрышы  19  градус)  көмірдің  жылдық  өнімділігі  25  млн.т аршу  аймағының 

жылжу жылдамдығы жылына 60 м-ден аз болмауы керек. 

Кемер  биіктігі  30  м  ЭКГ-15  экскаваторымен  өндіргенде  разрездің  екі  флангасынан  олардың 

фронт  жұмысының  жылжу  жылдамдығы  жылына  64  м  болады.  Бұл  жағдайда  теміржолмен  тасып 

шығаратын  биіктігі  15м  бес  жоғары  ашу  кемерін  бір  уақытта  жеті  ЭКГ-12,5  экскаваторымен  өңдеу 

қажет. Экскаватор теміржол кешені кезінде аршу кемерінің жылжуының есептік жылдамдығы 70 м-ге 

жетеді,  ол  ашу  аймағының  дамуын  қамтамасыз  етеді  және  разрездің  көмір  бойынша  жобалық 

қуатына жетуге мүмкіндік береді. 

Биік кемерлерді экскаватор-автомобиль кешенімен көлденең кірмемен жұмыс алаңының деңгейінің 

өзгеруімен  және  разрез  шетіндегі  уақытша  автосъездер  құрылысы  ашу  аймағының  төменгі  бөлігін 

қабаттап  қазудан  құрылған  интенсивті  тәсілі  «Восточный»  разрезіне  циклды  ағымды  технологияны 

енгізудің тиімділігін арттырады. 

Осыны енгізу нәтижесінде: 

-   ашу  аймағының  қиябет  бұрышы  жоғарылауы  нәтижесінде  жоба-лық  сұлбамен  салыстырғанда 

тау-кен жұмыстарының режимі жақсарады; 

-   автосъезд құру үшін қажет тау-кен капиталдық жұмыстардың көлемі бірнеше есе төмендейді, 

оларды жұмыс бортында жүргізу қажеттілігі болмайды; 

-   карьер  алаңының  екі  флангасынан  да  ашу  аймағының  биіктігі  бойынша  екі  аралық  кемер 

блоктарын жеке автомобиль экскаватор кешенімен тәуелсіз өндіру іске асады. 


 

 

398 



Блоктарды өндіруде экскаватор автомобиль кешенімен  екі аралық кемерлі сұлбаларда көлденең 

кірмелерді  қолдану  жүк  көп  тиелген  автосамосвалдардың  тасмалдауына  қауіпсіз  жағдай  жасайды. 

Олардың  уақытша  автожолдарда  жүру  жылдамдығын  арттырады,  экскаватордың  жүк  тиеуге  бару 

сұлбасын  жеңілдетеді,  кемерлер  мен  аралық  кемерлер  арасында  сақтандыру  бермаларын  қалдыруға 

мүмкіндік береді.  

 



жүктеу 8.29 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   81




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет