Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының ЕҢбектері



жүктеу 8.29 Mb.

бет62/81
Дата12.01.2017
өлшемі8.29 Mb.
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   81

Қорытынды.  Қазіргі  заманғы  электронды  аспаптарды  қолдану  қарапайым  аспаптарға  

қарағанда  жұмысты  қысқа  мерзімде  жоғарға  дәлдікпен  орындауды  қамтамасыз  етеді.  Қарапайым 

оптикалық  аспаптарды  қолданғанда  уақыт  көп  жұмсалып  өндірісті  бірнеше  уақытқа  тоқтатуды  қажет 

етеді және де лазерлік сканерлерді пайдалану, кенорындарын жерастында игергенде маркшейдерлік және 

үңгілеу жұмыстарын жүргізген кездегі едәуір мөлшердегі артықшылыққа ие болады. 

 

Әдебиет 

 

1. Нурпеисова М.Б. Кыргизбаева Г.М.  Методические указания по наблюдению за деформациями 

бортов карьеров и оценки устойчивости. -Алматы, КазНТУ, 2003.-33 с. 

2.  Нурпеисова  М.Б.,Касымканова  Х.М.    и  др.  Совершенствование  способов  инструментальных 

наблюдений на рудниках //Материалы XVI1 межд.научн.конф. «Деформирование и разрушение горных 

пород и выработок».-Крым,Алушта, Таврический национальный университет, 2007.- С.235-238. 

3. Нурпеисова М .Б. Геомеханика  рудных месторождений Казахстана. –Алматы: КазНТУ, 2012.- 320 с 

 

 



ЭЛЕКТРОМАГНИНАЯ СИТСТЕМА  МЕХАНИЗМОВ УДАРНОГО ДЕЙСТВИЯ 

 

Кругликов А.П., Ахамбаев Р.С., Исагалиев Б.С. 



КазНТУ  имени К.И. Сатпаева, г. Алматы, Республика Казахстан 

 

Повышение  эффективности  производства    продукции  горнодобывающих  предприятий  с 

одновременным снижением давления на окружающую среду являются важнейшими проблемами для 


 

 

384 



большинства горнодобывающих предприятий. Опыт разработки скальных горных пород при ведении 

горных работ показывает, что даже при применении прогрессивных способов ведения буровзрывных 

работ  не  удается  полностью  исключить  выход  крупной  фракции  (негабаритов).  Процент  выхода 

негабаритов от взорванной массы в зависимости от горно-геологических  условий может изменяться 

от  2...3  до  15...20  процентов.  Попадание  негабаритного  куска  в  приемную  щель  головной  дробилки 

сопряжено 

с 

остановкой 



всей 

технологи-ческой 

цепочки 

предприятия. 

Загромождение 

негабаритными  кусками  рабочей  площадки  при  ведении  добычных  или  вскрышных  работ  ведет  к 

снижению эффективности ведения горных работ. 

Дробление негабаритов до требуемых размеров может  осуществляться либо с помощью взрыва 

(шпуровым  способом  или  накладными  зарядами),  либо  не  взрывными  способами,  большинство 

которых  основано  на  механическом  разрушении  под  действием  локальных  концентрированных 

напряжений,  превышающих  сопротивление  внутренних  связей  в  породе.  К  настоящему  времени 

производителями 

предлагается 

множество 

типов 

ударных 


механизмов, 

основанных 

на 

преобразовании  различных  видов  энергии  (от  гравитационной  до  энергии  химических  процессов)  в 



механическую  энергию.  В  силу  ряда  причин,  в  основном  экономических,  к  настоящему  времени 

наиболее 

распространенным 

является 

механический 

способ 


разрушения 

негабаритов 

с 

использованием  гидравлических  и  гидропневматических  молотов.  Однако  гидромолоты  -  изделия 



высокотехнологичные  и  требуют  высокой  культуры  производства  в  процессе  изготовления  и 

строгого  соблюдения  технологического  регламента  при  их  эксплуатации.  Кроме  этого,  при 

применении гидромолотов в качестве базовой машины используются гидроэкскаваторы, что ведет  к 

увеличению стоимости процесса  дробления негабаритов.  

Альтернативой  гидравлическим  и  гидропневматическим  ударникам  могут  быть  устройства 

ударного  действия  с  электромагнитными  системами..  Эти  механизмы  позволяют  создавать 

механические импульсные нагрузки с энергией единичного  удара от 0,5...2 до 30 кДж и частотой от 

400...600  до  2...4  ударов  в  минуту.  Принцип  их  работы  основан  на  преобразовании  электрической 

энергии,  аккумулируемой  конденсаторной  батареей,  в  механическую  энергию  подвижного  якоря-

ударника. Они имеют более простую конструкцию и меньшую массу и стоимость. 

В  работе  рассматриваются  электромагнитные  системы,  используемые  в  механизмах  ударного 

действия. 

Упрощенная  принципиальная  схема  электромагнитной  системы  на  не  полностью  управляемых 

тиристорах  приведена  на  рисунке  1.  Схема  содержит  два  электромагнита  ЭМ,  обеспечивающих 

передвижение  рабочего  органа  (ударника)  в  прямом  и  обратном  направлении,  два  ключаТ1,Т2 

(тиристоры),  два  узла  принудительной  коммутации  УПК  и  систему  управления.  Такие  схемы 

применяются до настоящего времени (в ИГД на установке ударного действия).  

Электромагнитные  системы  с  обычными  тиристорами  имеют  множество  недостатков:  низкая 

надежность  работы  ключевых  элементов  с  принудительной  коммутацией,  дополнительные  потери  в 

этих узлах. 

 

 

Рисунок 1. Электромагнитная система с принудительной коммутацией тиристоров 



 

 

 

385



В  системах  с  управляемыми    выпрямителями    (рис.2)  упрощается  проблема  реализации 

электромагнитной  энергии,  запасаемой    в  катушках.  В  интервалах  коммутации  схемы  переводятся  в 

инверторный режим: электромагнитная энергия возвращается в питающую сеть 

 

 



Рисунок 2 Электромагнитная система с управляемыми выпрямителями. 

 

Эта  система  имеет  также    существенные  недостатки:  Сложность  схемы,  большие  габариты 



сложность наладки и эксплуатации. 

Большой прогресс, достигнутый в области силовой преобразователь-ной техники, когда были созданы 

полевые  тиристоры,  биполярные  тиристоры  с  изолированным  затвором  (IGBT),  двух  операционные 

управляемые  тиристоры  (GTO)  и  их  разновидности.  позволил  разрабатывать  более  совершенные 

электромагнитные  системы.  На  кафедре  Э  и  АТК  разработано  несколько  вариантов  электромагнитных 

систем  на  полностью  управляемых  элементах.  Принципиальная  схема  электромагнитной  системы  с  

использованием полевых транзисторов в качестве ключей приведена на рис. 3. 

 

Рисунок 3 Электромагнитная система на полевых транзисторах 



 

Высокие  регулировочные  свойства  полевых  транзисторов  позволили  в  более  полной  мере  решить 

технологические  требования  рабочего  механизма,  уменьшить  расход  энергии  и  повысить  надежность 

работы. 


Изготовлен  опытный  образец  электромагнитной  системы  на  полевых  транзисторах.  Система 

управления  ключами  приведена  на  рис  4.  В  установке  в  качестве  электромагнитов  использованы 

электромагнитные системы пускателей. а в качестве датчиков положения использован двухпозиционный 

переключатель с фиксированным положением в средней точке. 

 


 

 

386 



 

 

Рисунок 4 Схема системы управления 



 

В  процессе  экспериментальных  исследований  установлено:  система  работает  надежно,  по 

сравнению с предыдущими схема  эта система имеет более высокий КПД, малые габариты. 

 

Литература 



 

1.    Кутузов  Б.Н.  Проблемы  взрывного  разрушения  скальных  пород  в  горной  промышленности  // 

Горный журнал. - 1997. - № 10. С. 31-33.  

2.  Ряшенцев  Н.П.,  Тимошенко  Е.М.,  Фролов  А.В.  Теория,  расчет  и  конструирование 

электромагнитных машин ударного действия. Новосибирск, Наука, 1970 г., 258с.  

3.  Электромагнитные  силовые  импульсные  системы.  Сборник  научных  трудов  ИГД  СО  АН 

СССР под ред. Ряшенцева Н.П. Новосибирск, 1982 г., 183. с.  

 

 



ӨНДІРІС ҒИМАРАТТАРЫНЫҢ АУАСЫНДАҒЫ ЗИЯНДЫ ГАЗДАР 

 

Кунтубаев Д. 

Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Алматы қ., Қазақстан Республикасы 

 

1.1 Терминдер мен анықтамалар 



 

Зиянды  заттар  дегеніміз,  қауіпсіздік  талаптары  бұзылған  жағдайда,  адам  ағзасымен  жанасу 

кезінде, бүгінгі немесе келешек ұрпақтар өмірі мерзімінде, жұмыс үрдісінде қазіргі заман әдістерімен 

анықталатын  өндірістік  жарақаттарды,  кәсіптік  аурулар  мен    денсаулықтың  нашарлауын  туғызатын 

заттар (МЕСТ 12.1.007-76).  

Адам  ағзасына  демалу  мүшелері  арқылы,  асқазан-ішек  тракті  мен  тері  арқылы  сіңіп,  оның 

тіршілігіне, іс-әрекетіне зиян келтіретін зиянды заттар – улы немесе уытты заттар деп аталады. 

Жұмыс  аймағы  деп,  жұмысшылардың  тұрақты  немесе  уақытша  орны  бар,  еден  немесе  алаң 

деңгейінен биіктігі екі метр кеңістікті атаймыз (МЕСТ 12.1.005 - 88). 

Жұмыс аймағының ауасында болатын зиянды заттардың шектік шоғырлану мүмкіндігі (ШШМ) 

– күнделікті жұмыста сегіз  сағат ішінде, не басқа мерзімде, аптасында қырық бір сағаттан кем  емес, 

барлық  жұмыс  өтілі  ішінде,  бүгінгі  және  келешек  ұрпақтың  денсаулығына  зиян  келтіре  алмайтын 

шоғырлану (МЕСТ 12.1.005 – 88). 

 

1.2 Улы заттардың ағзаға әсер етуі 

 

Өндірістің  көптеген  салаларында  технологиялық  үрдістер  жүргізілген  кезде  жұмыс  аймағы 



ауасында әр түрлі зиянды газдар мен булар бөлінеді. Мысалы, тау-кен саласында – көміртегі тотығы, 

 

 

387



азот тотықтары, метан, альдегиттер, т.б.; металлургия өнеркәсібінде – күкірт газы, көміртегі тотығы, 

азот  тотықтары,  улы  металлдардың  аэрозольды  тотықтары,  т.б.;  мұнайгаз  өндірісінде  –  шикі  мұнай 

мен  оның  фракцияларының  булары;  машинажасау  саласында  –  майлар  мен  қышқылдар  тұмандары, 

аммиак,  ерітінділер  булары,  т.б.;  радиоэлектрондық  және  аспап  жасау  салаларында  –  металлдардың 

тотықтары, ерітінділердің булары, және т.б..  

Жұмысты нашар ұйымдастыру және сәйкес алдын-алу шараларының жоқ болуы, мұндай зиянды 

газдар  мен  булардың  барлығы  кәсіби  улануға  шалдықтырады,  олар  өткір  және  созылмалы  болып 

бөлінеді. Олардың біріншісі қысқа мерзім ішінде үлкен мөлшерлі улардың әсерінен пайда болады, ал 

екіншісі ұзақ мерзім ішінде төмен мөлшерлі улармен тұрақты улануға әкеліп соғады. 

 

Улану  нәтижесі  көптеген  факторларға  байланысты:  өнеркәсіп  уларының  уытты  түрі  мен 



(физика-химиялық  қасиеттері)  шоғырлығы  ұзақ  уақыт  ағзаға  әсер  ету  және  өнеркәсіпте  болатын 

улардың  ену  жолы;  адам  ағзасының  күйі  мен  өзгешелігі;  қоршаған  ортаның  метеорологиялық 

жағдайларына байланысты. 

Жоғары  сезімталдық  қасиеттері  көбінесе  балалар  мен  жасөспірімдерде,  сонымен  қатар  ауырып 

шыққан  адамдарда  айқын  байқалады.  Адам  денесінің  температурасы  неғұрлым  жоғары  болса, 

соғұрлым удың әрекеті тез сезіледі. Семіру мен ісінуден азап шегетін адамдар да улы заттардың әсер 

етуіне көп ұшырайды. 

Ауаның  температурасы,  ылғалдылығы  мен  барометрлік  ауа  қысымы  зиянды  газдар  мен 

булардың  әсерін  күшейтеді,  не  азайтады.  Ауа  температурасы  жоғарылаған  сайын  тері  тамырлары 

кеңейеді, тердің шығуы көбейеді, демалу жиіленеді және қан айналымы күшейе түседі, нәтижесінде 

улардың  ағзаға  сіңуі  жылдамдайды.  Сондай-ақ  улы  заттардың  булану  жылдамдығы  мен  улылығы 

күшейе  түседі,  ал  мұндай  жағдай  ауаның  олармен  ластануын  қамтамасыз  етеді.  Көптеген  зиянды 

заттармен жұмыс істеген кезде  улану қаупі жылдың ыстық мезгілдерінде, ал қорғасынмен істегенде 

жылдың  суық  айларында  жоғарылайды.  Ауаның  ылғалдылығы  кейбір  заттардың  улылығын 

күшейтеді (тұз қышқылының, фтордың, сутегінің, т.б.). 

Өнеркәсіптік  улар  адам  ағзасына  үш  жолмен  сіңеді:  тыныс-алу  мүшелері,  асқазан-ішек  тракті 

және  тері  арқылы.  Дем  алғанда  ағзаға  ауамен  түскен  улы  заттар  дем  алу  жолдарының  шырышты 

қабығымен және өкпе альвеолаларының үлкен бетімен (130 м

2

 жуық) тез сіңеді және сол жақтан қан-



тамырлары  арқылы  бүкіл  ағзаға  тарайды.  Уланудың  көптеген  түрі  (95  %  дейін)  осы  ең  қауіпті 

жолдармен  жүзеге  асырылады.  Ас  қорыту  тракті  арқылы  зиянды  заттар  ағзаға  ластанған  ас  пен  су 

арқылы түсуі мүмкін. Мұнда тек асқазанда (суда, майларда және асқазан сөлінде) еритін, асқазан мен 

ішек-қарын  қабырғалары  арқылы  сіңетін  және  қанға  түсетін  улар  ғана  қауіпті.  Бұл  улану  жолының 

токсикалық  мәні,  дем  алу  органы  арқылы  улануға  қарағанда  әлдеқайда  төмен,  өйткені  улы  заттар 

қанға  бауыр  арқылы  түсіп,  онда  біршама  залалсыздандырылады.  Тері  арқылы  ағза  ішіне  тек  кейбір 

сұйықтар  мен  май  органдарында  еритін  улар  ғана  түседі.  Сонда  да  улану  қаупі  асқорыту  улануына 

қарағанда жоғары болады, өйткені улы заттар бауырға бармай тікелей үлкен қан айналымына түседі. 

 

1.3. Улы заттардың ағзаға әсер ету дәрежесі мен сипаттамасы бойынша жіктелуі 

 

МЕСТ 12.0.003 – 74. "Қауіпті жене зиянды өндірістік фокторларды жіктеу". Топтау бойынша зиянды 



заттардың адам ағзасына әсер етуі жағынан алты топқа бөлінеді (1-кесте). 

 

1 – кесте. Зиянды заттардың ағзаға әсер ету жағынан жіктелуі 



 

Ішкі топ 

Факторлар мен зат атаулары 

 

Улану белгілері 



Жалпы токсикалық (иісті көмірсутегілер, олардың амидті 

және нитритті туындылары – бензол, толуолдар, ксиол, 

анилин, т.б.; сынап пен фосфор-органикалық қосындылар; 

хлорланған көмірсутегілер-дихлорэтан, т.б.) 

 

Жүйке жүйесінің бұзылуы, 



бұлшық ет сіңірлерінің сіресуі, 

сал (паралич). 

 



Қоздырғыш заттар  (қышқылдар мен сілтілер, хлор, 



фтор, күкірт пен азотты қосулар-фосген, аммиак, күкірт 

пен азот тотықтары, күкіртсутегі, т.б.). 

 

Демалу мүшелері, тері, көздің 



шылау қабықтарының 

қабынуы. 

 


 

 

388 



1 - кестенің жалғасы 

 



Сенсибилизациялаушы заттар (сынаптың кейбір 

қоспалары, платина, альдегидтер, т. б.). 

Бұл заттарға жоғарғы 

сезімталдық, тері өзгерістері, 

қан аурулары, астматикалық 

құбылыстар.  

Канцерогенді (полициклді иісті көмір-сутегілер 



бензопирендер, бензантрацендер; таскөмір мен мұнайды 

қайта өңдеу өнімдері; иісті аминдер, асбест шаңы, т.б.). 

 

Қатерлі ісіктердің пайда 



болуы. 

Мутогенді (этиленамин, уретан, органи-калық тотықтар, 



иприт, этилен тотығы, формальдегид, гидроксидаман). 

Ағзаның генетикалық 

аппараты және соматикалық 

жасушалардың зақымдалуы. 

 



Репродуктивті (қайта өндіру) функцияға әсер етуші 



(бензол мен оның туындылары, күкірткөміртегі, 

хлоропрен, қорғасын, сүрме, марганец, улы химикаттар, 

никотин, этиленамин, сынап қоспалары, т.б.). 

Ұрпақтың пайда болу 

функцияларының төмендеуі. 

 

МЕСТ  12.1.007-76  "Зиянды  заттар.  Жіктеу  және  жалпы  қауіпсіздік  талаптарына"  сай  адам 



ағзасына әсер ету дәрежесі жағынан  қауіптілік 4 класқа бөлінеді: 

1.  Өте қауіпті заттар (бензопирендер, сынап, қорғасын, озон, фосген,гексохлоран, гидразин, хлор 

екі тотығы, бромды метил, никель карбонилі, т.б.); 

2.  Қауіптілігі  жоғары  заттар  (азот  тотықтары,  бензол,  йод,  марганец,  жез,  хлор,  күкіртсутегі, 

ащы сілтілер, күкірт және тұз қышқылдары, кобальт пен оның тотығы, т.б.); 

3.  Қауіптілігі орташа заттар (ацетон, ксилол, күкірт ангидриді, метил спирті, фенол, толуол); 

4.  Қауіптілігі төмен заттар (аммиак, жанармай, сода, скипидар, этил спирті, көміртегі тотығы, т.б.). 

Адам  ағзасына  ену  жолдары  арқылы  зиянды  заттардың  тигізетін  әсері,  мөлшерлері  мен 

көрсеткіштеріне байланысты қауіптілік класы анықталады (2-кесте). Қауіптілік класын анықтау мәні 

ең жоғары қауіптілік класына сәйкес болатын көрсеткіш бойынша жүргізіледі. 

 

2-кесте. Зиянды заттардың қауіптілік класын анықтау көрсеткіштері мен олардың нормалары 



 

Көрсеткіш атаулары 

Қауіптілік тобы үшін мөлшерлер 

 





Жұмыс аймағы ауасындағы 

зиянды заттың шектік шоғырлану 

мүмкіндігі (ШШМ), мг/м

3

 



0,1 кем 

0,1-1,0 


1,1-10,0 

10,0 астам 

Асқазанға енгізгендегі орташа 

өлім мөлшері, мг/м

3

 

15 кем 



15-150 

151-5000 

5000 астам 

Теріге жаққандағы орташа өлім 

мөлшері, мг/м

3

 



100 кем 

100-500 


501-2500 

2500 астам 

Ауадағы орташа өлім 

шоғырлануы, мг/м

500 кем 


500-5000 

5001-50000 

50000 астам 

Ингаляциялы улану мүмкіндігінің 

коэффициенті (ИУМК) 

300 астам 

300-30 

29-3 


3 кем 

Ауыр әсер ету аймағы, м 

6 кем 

6,0-18,0 



18,1-54,0 

54 астам 

Созылмалы әрекет ету аймағы, м 

10 астам 

10-5,0 

4,9-2,5 


2,5 кем 

 

1.5. Кәсіби улануларды алдын-алу шаралары 

 

Кәсіби уланулар алдын-алудың негізгі шараларына мыналар жатады: 



1.  Өндірістің  алғышарттық  технологиясын  қолдану  (жабық  цикл,  автоматтандыру  мен  жалпы 

механизация,  қашықтықтан  басқару,  өндіріс  үрдістерінің  үзілмеуі,  операцияларды  автоматты 

бақылау), ол адамның зиянды заттармен жанасуын шетке шығарады. 


 

 

389



2.  Дұрыс  технологиялық  процестерде  ШШМ-нен  асатын  зиянды  заттардың  мөлшерінің 

бөлінуіне жол бермейтін жабдықтар мен коммуникацияларды таңдау. 

3.  Өндіріс алаңдарын, ғимараттарды, мәдени орындарды және жабдықтарды ұтымды жобалау. 

4.  Зиянды заттарды қайта өңдейтін, технологиялық тастамалардан тазартатын және оларды кері 

қайтаратын, өндіріс шығындарын залалсыздандыратын арнайы жүйелерді қолдану.  

5.  Бастапқы  өнімдерде  зиянды  заттарды  шектеу  және  өте  зиянды  заттарды,  қауіптілігі  аз 

заттарға ауыстыру. 

6.  Жұмыс аймағы ауасының күйін бақылау мен қорғау құралдарын пайдалану.  

7.  Жұмысшыларға  қауіпсіздік  техникасы  мен  бірінші  медициналық  көмек  көрсету  туралы 

нұсқау беру және үйрету. 

8.  Мерзімді және алдын ала дәрігерлік тексеруден өткізу. 

9.  Санитарлы-техникалық  жабдықтар  мен  құрылымдарды  дұрыс  жобалау  және  оларды 

пайдалану (жылыту, желдету, орлау, т.б.). 

 

Әдебиет 



  

1.www.google.kz 

2.УМК «Безопасность жизнедеятельности и охрана труда» 

3.www.wikipedia.kz 

 

 

ЗАМАНАУИ ГЕОАҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕДЕ ЖЕРГІЛІКТІ  ЖЕРДІҢ  



САНДЫҚ ҮЛГІСІН ҚҰРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ 

 

Күмісханова Б. Б., Шакиров Ж

Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Алматы қ., Қазақстан Республикасы 

 

Бұл  мақалада  замануи  геоақпараттық  жүйеде  сандық  карталарды  өңдеу  және  сақтау 



технологиясы  қарастырылады.  Картографиялық  ақпаратпен  қамтылып  күрделі  ақпараттық  жүйені 

құруда бар қадамдарды қолданумен байланысты мәселелері талқыланады.  

Сонымен  қатар  топологиялық,  объектті  және  атрибутивті  ақпараттың  бірігуіне  негізделген 

сандық  картаны  құруға  жаңа  қадам  және  де  осындай  жолмен  реляционды  база  мәліметтерінде 

алынған жергілікті жердің сандық үлгісін сақтау мәліметтері ұсынылады. 

Қазіргі  таңда  бағдарламалық  қамтамасыздандыру  үрдісі  өзінің  дамуы  барысында  жаңа  сатыға 

толығымен көтерілуде. Егер біз бұрын бағдадарламаларға немесе бағдарламалық кешенге қандай да 

бір  нақты,  шектелген  тапсырмалар  жиынтығына  қатысты  жұмыстарды  шешу  құралы  деп  қарасақ, 

қазір  оны  салалық  жұмыстардың  жеткілікті  кең  спектрін  шешу  үшін  қызмет  ететін  күрделі 

бағдарламалы-ақпараттық кешеннің бөлігі ретіндегі бағдарламалық құрал деп бағалауға болады. Бұл 

эволюцияның  мысалы  офистік  қосымша  болып  табылады.  Егер  бұрын  «электронды  офис»  арнайы 

база мәліметтерін енгізу, кесте, мәнді сапалы безендіру мен құрудағы жеке құрал ретінде болса, онда 

қазір ол өзіне кестені басқару және басқа да көптеген ақпараттық алмасу құралының дамуын, өнімнің 

бір  бірімен  интегрир-ленген  жиынтығын  қосатын  маңызды  іс  жүргізу  автоматизациясы  үшін 

арналған  кешен.  Сәйкесінше  жобалауды  жүргізу,  сәйкес  құжатпен  жұмыс  істеу  үшін  барлық 

бағдарламалық кешеннің әсер ететіні тәжірибе жүзінде белгілі [1]. 

Біз  бұл  процеспен  мүлдем  басқаша  жаңа  көзқарасты  қалыптас-тырамыз.  Мысалы  үшін  құжат 

түсінігін алып қарайық. Қазіргі уақытта құжат мүмкін қағаз жүзінде мүлдем жоқ, бірақ ол жазылған, 

барлық  келісім  рұқсаттарын  алады,  ұйым  бөлімшелерінің  барлық  қажеттілігін  қамтамасыз  етеді. 

Құжат  айналымының  жаңа  қадамын  жүзеге  асыру  «құжат»  түсінігін  жаңа  құрылымдармен 

толықтырусыз мүмкін емес.  

Осындай  трансформациялар  күрделі  аумақтық  инфрақұрылымды  басқаруды  жеңілдетуге 

арналған геоинформатикаға  соқтыға  алмады,  әйтсе  де  бастапқыда  ГАЖ  (геоақпараттық  жүйе)  карта 

актуализациясы  мен  құру  құралы  ретінде  пайда  болған.  Әрине,  электронды  құрал  картаны  шығару 

үшін  арналған,  сонымен  қатар  классикалық  пластикті  қалам,  қылқаламды  ығыстырып  тастады. 

Біршама  уақыттан  кейін  ГАЖ  бен  МББЖ  (мәліметтер  базасын  басқару  жүйесі)  арасында  «көпірше» 

құрылып,  ГАЖ-ды  әр  текті  нысандар  мінездемесінің  кеңістіктік  және  атрибутивті  интеграциясы 

құралы  ретінде  бағалап  бастады.  Проекцияны  қолдану,  тақырыптық  картаны  құру,  соңында  пайда 



 

 

390 



болған топологияны қолдау құралы, бұл процестердің барлығы үшін ГАЖ маңызды болып табылады 

және адам өмірін қамтамасыз етуді қиындатпайтын бірегей басқару жүйесі [2]. 

Эволюция  қадамы  мен  ГАЖ  құрылымы  идеологиясына  қарамастан,  электронды  карта  түсінігі 

неге  екені  белгісіз  әлсіз  трансформирленген  болып  шықты.  Карта  қандай  да  бір  қабат  бойынша 

біріктірілген  объекттер  жиынтығы,  база  мәліметтерінің  бірігуімен  қатар  объекттер  атрибутигінде 

өзгеріссіз, жеткілікті ұзақ мерзімде қалады. Сол кезде нақ сол сандық картаның құрылымы көптеген 

мәселелерді туғызады. 

Объекттердің  жиынтығы  түрінде  картаны  классикалық  түрде  ұсыну  картографиялық 

мәліметтермен  көрсетілген  аумақ  үлгісінің  топологиялық  бүтіндігінің  бұзылуына  әсер  етеді. 

Объекттердің  қалай  болғанда  да  жалпы  шекарасы  болады,  әрине,  қандай  болмасын  әсер  еткен 

объектілердің  өзгеруінен  «көрші»  объекттің  модификациясын  жүргізу  қажет,  олай    болмаса  ол 

толықтай  карта  модификациясы  мен  құру  процедурасын  толығымен  қиындатады.  Көп  жағдайда 

картаны  редакциялау  қателіктері  топологиялық  құрылымның  күрделі  ақауларын  туғызады.  Әрине, 

егер тек пластиктегі картографиялық негіз немесе  қағазға шығарылған түрін қарастырған кезде ғана 

топологияда  туындайтын  қателіктер  болмас  еді,  бірақ  замануи  ГАЖ  өлшеулер  құралы,  кеңістіктік 

және  топологиялық  сапатама  құралының  даму  болып  табылса,  онда  осындай  типтегі  кез  келген 

қателіктер  функционирленген  ГАЖ-дың  ішкі  жүйелер  жиыны  қателіктеріне  әкеп  соғады.  Бұл 

жағдайда  картаны  редакциялаутопология  қабатын  редакциялауға  әкеледі.  Топология  қабатын  үнемі 

«доғалы-торап»  деп  атайды,  ал  іс  барысында  әр  объектке  осы  доғалы-торап  үлгісінде  объекттің 

«құрастыру» ережесі бектілген. Бірақ мұндай қадам өкінішке орай, осы  уақытқа дейін геоақпараттық 

жүйеде іске асырылмағн күйде қалатынын айта кеткен жөн [3]. 

Басқа  замануи  сандық  картаны  құрудың  қызықты  аспекті  объектілер  туралы  атрибутивті 

ақпаратты  сақтаумен  байланысты.  Әрине,  аумақтық  инфрақұрылымды  басқару  жүйесіне  енгізілген 

атрибутивті ақпарат кеңітіктікке қарағанда үнемі сұранысқа ие. Мұнда атрибутивті ақпарат негізінде 

құрылған әртүрлі форманы, есеп, құрылатын ақпарат тізімін ескере кету керек. Барлық басқарылатын 

тапсырмалар  қалай  болғанда  нақты  МББЖ-не  сүйенеді.  Осы  себептен  атрибутивті  ақпарат  ереже 

бойынша  база  мәліметтерін  қарқынды  қолданумен  жинақталған.  Ал  кеңістіктік  ақпаратпен  байланыс 

картаның әр объектісінің көрсеткіштерін тағайындауы арқылы іске асырылады. 

Сандық  картография  үлгісі  аясындағы  жалпы  қабылданған  бірнеше  сын-пікірлерге  қарай  отырып 

келесідей  қорытынды  шығаруға  болады.  Кез  келген  қызмет  немесе  сала  бірінші  кезекте  қандай  да  бір 

біріккен  я  болмаса  топтасқан  және  бірлескен  объекттермен  (атрибутивті  және  кеңістіктік  сипаттамалар 

енгізілетін)  жұмыс  істейді.  Объекттің  кеңістіктік  орналасуы  жергілікті  жердің  доғалы-торап  үлгісінен 

алынған, оның топтасқан шекарасы тұрғысынан көрінуі керек. Әр нақты белгілі бір мақсатты шешу үшін, 

жергілікті  жердің  объектті  және  кеңістіктік  үлгісіне  сандық  картаның  болуы  қажет.  Жергілікті  жердің 

объектті  үлгісі  объекттерді  кодтау  әдісінің  жүргізетін  иерархия  түрінде  болуы  мүмкін.  Әрине, 

иерархияның – көп байланысты графасының жалпы формасы жайында да айтуға болар еді, бірақ барлығы 

адамзат  ойлауын  шектеп,  тек  ақпаратты  манипулирлеуді  қиындатады  және  объекттердің  иерархиялық 

сандық  код  айналымының  құрылуының  мүмкіндігін  шектейді.  Сонымен  қатар,  салалық  классификатор 

тәжірибесінде  қолданылуы  бірқалыпты.  Жергілікті  жердің  объектті  үлгісі  объекттердің  кеңістікте 

орналасуын  анықтайтын  кеңістіктік  үлгімен  тығыз  байланыста  болуы  керек.  Бұл  тополого-объектті 

сандық картаны келесі түрде көрсетуге болады (1-сурет). 

 

 



 

1-сурет. 

Объектті иерархия топтау кодымен Жергілікті жердің кеңістіктік үлгісі 

 

Бірақ  объекттердің  атрибутивті  сипатын  көрсетпедік.  Дегенмен  нақты  солар  салалық 



спецификаға  әкеледі.  Реляционды  база  мәліметтерінің  қарапайым  кестесінің  келесі  сызбаға  енуі 

мүмкін мүлдем пайдасыз және қисынды

 

(2-сурет). 




1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   81


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал