Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының ЕҢбектері



жүктеу 8.29 Mb.

бет20/81
Дата12.01.2017
өлшемі8.29 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   81

Литература 

 

1.   А.В. Миловский. Минералогия и петрография. М.: Недра, 1984 



2.   А.Г. Бетехтин. Курс минералогии. М.: Недра, 1989 

3.   Петрографический словарь, М. "Недра", 1981 

4. 

 Практическое руководство по минералогии. Автор, Смольянинов Н.А. Издательство, Недра, 



2-е издание. Год, 1972.

 

5.  Штефан Л.В. Лекции по минералогии. Часть 1. Теоретические основы минералогии. 



Мн.БГУ, 

2008. 151.

 

 

 



ОСНОВНЫЕ ПОЛОЖЕНИЯ И ЗНАЧЕНИЕ ГЕОТЕКТОНИЧЕСКОЙ КОНЦЕПЦИИ 

«ТЕКТОНИКИ ЛИТОСФЕРНЫХ ПЛИТ» 

 

Сеитова А.Б., Сеитов Н.С. 

 КазНТУ имени К.И.Сатпаева, г.Алматы, Республика Казахстан 

 

Термин  «геосинклиналь»  впервые  был  предложен  американским  ученым  Д.Дана  (Дэна)  в  1873 

году. Однако основные идеи этого понятия впервые появились в геологической литературе начиная с 

30-ых  годов  XIX  столетия,  которые  впоследствии  оформились  в  цельную  «геосинклинальную 

концепцию». 

Имеются 


три 

причины, 

показывающие 

несостоятельность 

«Концепции 

геосинклиналей»  в  качестве    парадигмы    в  геологии,  это:  1)  «Концепция  геосинклиналей»  причину 

возникновения,  развития  и  становления    геосинклиналей    пытается  объяснить  только  с  помощью 

вертикально  направленных    тектонических  движений,    тогда  как  на  сегодня  становится  ясным 

ведущая  роль  горизонтальных  движений;  2)  причины  возникновения  и  механизм  формирования 

вертикальных движений, на которых возлагаются основные надежды сторонников геосинклинальной 

концепции,  так  и  по  сей  день  не  выяснен;  3)  «Учение  о  геосинклиналях»  так  и  не  смогло 

вразумительно  объяснить  причину  возникновения    складчатости,    широко  развитой  в  пределах  

геосинклиналей. Для смятия в складки субгоризонтально лежащих слов горных пород и «собирания 

их  в  системы  изгибов»  даже  с  позиции  простой  логики  необходимо  тектоническое  напряжение, 

направленное  горизонтально  (боковое  сжатие,  или  стресс),  а  не  вертикально.  «Учение  о 

геосинклиналях»,  к  великому  сожалению,  практически  не  признавало  роль  таких  горизонтальных 

движений.  Это  и  является  в  принципе  основным  недостатком  геосинклинальной  концепции  в 

геотектонике.  Главной  причиной  отодвигания  на  второй  план  "Учения  о  геосин-клиналях", 

игравшего  роль  главной    парадигмы    в  геологии  в  течение  целого  века,  явилось  возникновение  в 

середине  XX  века  новой  парадигмы,  имя  которой  "Тектоника  литосферных  плит",  или  "Новая 

глобальная  тектоника".  Возрождению  идеи  дрейфа  континентов  в  виде  ТЛП  способствовали 

результаты  исследований,  проведенных  в  1940-1960гг.  Важное  значение  имели  исследования, 

касающиеся  геологичес-кого  и  геоморфологического  строения  дна  Мирового  океана,  а  также 

палеомагнитных  особенностей  горных  пород.  Согласно  концепции  ТЛП,  литосферный  слой  Земли 

расчленен  на  пятнадцать  литосферных    плит:  семь  из  которых  крупные,  восемь-микроплиты. 

Считается что, каждая из этих плит дрейфует в латеральном направлении. Скорость перемещения-от 

нескольких мм до 15-18см в год (рис.1.1).  

 


 

110 


 

 

Рисунок 1.1 Литосферные плиты Земли. Среди малых плит и микроплит:  



Х – Хуан-де Фука; Ко-Кокос; К-Карибская ;А – Аравийская;  

Кт – Китайская; И – Индокитайская; О- Охотская; Ф –Филиппинская 

 

Концепция  ТЛП  объединяет  четыре  основных  положения:1)  дрейф  континентов;  2)  спрединг 



океанического  дна;  3)  субдукцию  океанической  литосферы  под  континентальную;  4)  коллизию 

(столкновение континентов) 

1) Дрейф континентов - всепланетарный геологический процесс, определяемый перемещением 

целых  континентов  или  их  крупных  частей  в  латеральном  направлении.  Движущей  силой  дрейфа 

континентов, то в предполагается ведущая роль конвекционных потоков в астеносфере, состоящей из 

частично расплавленных веществ и предрасположенных,  поэтому к течению.  

2)  Спрединг  -  геологический  процесс,  определяемый  перемеще-нием  в  горизонтальном 

направлении в сторону континентов океанической литосферы, «созданной» за счет продуктов плавления 

астеносферных  веществ  в  ареале  океанических  веществ.  Таким  образом,  выясняется,  что  в 

горизонтальной  плоскости  перемещаются  не  только  континенты,  но  и  дно  океанов.  Считается  что 

процесс  спрединга  включает  в  себя  сложные  геологический  явления:  а)наличие  протягивающихся  по 

середине  океанических бассейнов Срединно-океанических  хребтов (рис.1.2); б) поскольку  океанические 

рифты  являются  разрывами,  данная  кровельная  часть  астеносферы  претерпевает  декомпрессионное 

плавление,  что  приводит  к  образованию  «новой  порции»  океанической  литосферы;  в)каждая 

образованная «порция»  вынуждена «растечься» в противоложенные от рифта стороны  

 

 



 

Рисунок 1.3.Схема расположения на дне Мирового океана,срединно океанических хребтов 



 

111 


 

 

Рисунок 3.2. Вариации в магматическом и структурном проявлении низкоскоростного  



спрединга на профилях через осевую часть срединно-океанского хребта Центральной Атлантики,  

по Дж. Карсону и др. (1987). Профили расположены в порядке убывания роли базальтового вулканизма и 

нарастания относительной роли разрывных структур растяжения. Превышение вертикального масштаба  

в три раза. Привязка профилей к полигонам глубоководного геологического картирования:  

I – МАRК1; II – FAMOUS;  III – ТАG; IV – МАRК5; V – МАRК4; VI – АМАR; VII – МАRК3. 

(Рисунок взят из учебника В.Е.Хаина и М.Г.Ломизе «Геотектоника с основами геодинамики». Москва, 2005) 

 

3)  Субдукция  (рис.1.3)-  процесс  пододвигания  океанической  литосферы  под  континент;  когда 



передний край спредингующей  океанической литосферы достигает «находящегося в относительном 

покое»  континента,  то  дно  океана  вынуждено  «утопать»    под  континент  Коллизия-процесс 

столкновения  континентальных  блоков  литосферы  в  результате  их  противоположенного  дрейфа. 

Этот процесс сопровождается интенсивным складкообразованием и разрывом горных пород. 

 

 

 



Рисунок 1.3. Принципиальный разрез активной континентальной окраины,  

показывающий сущность процесса субдукции 



 

112 


Образованная в центральной части океанического бассейна океаническая литосфера, вовлекаясь 

в процесс спрединга, перемещается в сторону континента; если континент перемещается (дрейфует) в 

противоположном  к  спредингу  направлении  или  же  он  «стоит  на  месте»,  то  произойдет  процесс 

субдукции,  т.е.  относительно  маломощная  (тонкая)  океаническая  литосфера  пододвигается  под 

мощную  (толстую)  континентальную  литосферу;  так  образуется  специфическая  «зона  Бенооффа-

Заварицкого-Вадати», включающая в себе «глубоководных желобов», «островных дуг» и «окраинных 

морей» (последние структуры отражены на левой половине рисунка) 

4)  Коллизия-процесс  столкновения  континентальных  блоков  литосферы  в  результате  их 

противоположенного  дрейфа.  Этот  процесс  сопровождается  интенсивным  складкообразованием  и 

разрывом горных пород. 

С  позиции  концепции  ТЛП  заложение,  развитие  и  становление  складчатых  структур 

континентов осуществляется в результате проявления следующих процессов: 1) Рифтогенная стадия; 

2)  Океаническая  стадия;  3)  Островодужная  стадия;  4)  Коллизионная  стадия;      5)  Платформенная 

стадия.   

 Ныне  в  целом  доказана  правдивость  идей  геотектонической  концепции Тектоники литосферных 

плит (ТЛП), поэтому эта концепция  является  в  настоящее  время  главной    парадигмой    геологической 

науки.  А  это  значит,  что  тектоническую  природу  заложения,  развития  и  становления  былых 

подвижных структур в качестве нынешней складчатой структуры уместно объяснить с позиции ТЛП. 

Другими  словами,  складчатые  структуры  континентов,  претерпевающие  ныне  платформенный  этап 

своего развития, сформированы не в результате первичного прогибания и последующего поднятия, а 

– первоначального разрыва и последующего «спаивания» континентов или их крупных частей. 

 

Литература 

 

1.  Геотектоника и геодинамика / Н. Сеитов, Т.Н. Жаркинбеков. Алматы-2012; 

2.  В.Е. Хаина, М.Г. Ломизе «Геотектоника с основами геодинамики». Москва, 2005 

3.  Сеитов Н. Основы формационного анализа. ИГН им. К.И. Сатпаева АН РК, 1995. 

 

 

Қ.И. СӘТБАЕВ МЕНЕДЖЕР 



 

Сүлейменова М.Ж. 

Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Алматы қ., Қазақстан Республикасы 

 

Қ.И.  Сәтбаевтың  еңбек  жолының  алғашкы  қадамынан  бастап  оның  жоғары  инженер-геолог, 



мықты  менеджер  ретінде  біліктілігі  жоғары  кәсіби  маман  екендігі  толық  байқалды.  Жоғары  оқу 

орнында  алған  терең  білім  оған  кен  орньн  дұрыс  бағдарлап,  нақты  жағдайы  мен  оның  келешегін 

бағалауға көмектесті. 

Өмірінің  жезқазғандық  кезеңі  Қ.И.  Сәтбаевтың  көрнекті  ұйымдастырушылық  қабілетін  толық 

қырынан  байқатты.  Әсіресе  нақты  қойған  мақсатқа  жету  үшін  Қ.И.  Сәтбаев  жасаған  қадамдардың 

нақты  өзгешелігі  көңіл  аударуға  тұрарлық:  егер  ол  қойылған  мақсаттардың  мемлекеттік 

маңыздылығын  терең  сезінгенде  ол  үшін  ешқандай  кедергі  болмайтын.  Ол  ең  жоғары  мемлекеттік 

билік  басындағылардың  қабылдауына  қол  жеткізіп,  Сәтбаев  келтірген  уәжді  дәлелдер  әдетте  оң 

шешім қабылдауға ықпал ететін. 

Жезқазган туралы 1927 жылы алғаш жазылып 1928 жылы жарияланған "Қарсақпай аймағы және 

оның  келешегі"  атты  еңбегінің    өзінде-ақ  мәселені  кеңінен  коюымен,  өлке  тарихын  терең  білуімен, 

түпкілікті халық өміріне талдау жасауымен, Қазақстан түсті металлургиясының тұңғышы – Қарсақпай 

комбинатының  кұрылысымен  байланысты  жарқын  өзгерістердің  болашағын  түсіне  білуімен  таң 

қалдырды. 

Басқа  емес  К.И.  Сәтбаевты  ғана  өз  кезінің  –  елді  индустрияландыру  кезеңінің  батыры  деп  атауға 

болады.  Өнеркәсіптік  орындардың,  индустриялдық  жүйенің  құрылуымен  ол  Қазақстанның  болашақ 

гүлденуін  –  темір  жолдың  салынуы,  халықтың  білімі  мен  мәдениетінің  көтерілуі,  жан-жақты 

жабдықталған  қала  құрылымы  т.  б.  салыну  үмітімен  жалғастырды.  Геологияда  ол  индустрияланған 

болашақ республиканың іргетасын көрді. 

Мұның  қатарында  шебер-ұйымдастырушылық,  яғни  білікті  менеджерлік  қасиеті  бар  еді.  Томск 

технология  институтының  тамаша  мектебі,  косымша  ез  еркімен  алған  сабақтар  Қ.И.Сәтбаевтың 

жоспарын құрып, жүзеге асатын берік білім ірге тасының көзі болатын. 



 

113 


Тікелей  терең  геологиялық  білімнің  арқасында  жас  инженер-геолог  Солтүстік  Родезияның 

әлемдегі ең ірі кен орнына тектес кеніштің табиғатын аша алды, әр турлі фактілерді жинақтап, тұтас 

картинаны көзге  елестетті. 30-шы жылдары жазған бір  еңбегінде Жезқазғандағы мыс корын бағалай 

отырып, Қ.И. Сәтбаев былай деп жазды:  "Мыс қоры жағынан Жезказғанның мүмкіндігі шексіз, оны 

Орталык Африка мыс кенштерімен, атап айтқанда, қазіргі  кездегі  әлемдегі  ең  ірі Мыс кеніші болып 

табылатын  Солтүстік  Родезиямен  теңестіруге  болады»,  одан  әрі  "Жезқазғанды  толық  өнеркәсіптік 

игеру  қажеттілігі  Одақтың  халық  шаруашылығының  кезек  күттірмес  ірі  міндеті  болып  табылады»  – 

деп жазды. 

Жыл  бойы  бұрғылау  жүргізуді  ұйымдастыру  үшін  жегілікті  халықтан  бұрғылаушы  дайындау 

керек  болды.  Техник-геологтар  қажет  еді.  Кендерді  сынайтын  химиялық  зертхана,  қосалқы 

шеберхана, тағы көптеген нәрселер қажет болды. 

Қаныш  Имантайұлы  үлкен  жігерімен  еңбек  етті.  Оның  жанынан  пікірлес  достары,  ұжым 

жиналды.  Батыл  шешімдер  қабылдады:  кешегі  көшпенділер  Ленинградқ  бұрғылаушылар  оқуына 

жіберілді.  Киіз  үйді  бұрғылау  қондырғысына  пайдаланды.  Қарсақпайда  геолог-коллекторлардың 

курсы  ұйымдастырылды,  микрофото  және  басқа  зератханалар  құру  үшін  Мәскеу  мамандары 

шақырылды. 

Ақыры  іс  оңынан  жүріп,  Геолкомның  болжауына  қарағанда  Жезқазғанның  қоры  көп  есе 

ұлғайған уақытта қаржыландыру толық тоқтатылып, Сәтбаев ұжымының жұмысы әлсіреп қалды. Бұл 

1933  жылдың  басы  еді.  Дегенмен  Ұлы  ғалым  жұмыстың  орайын  келтіріп,  осы  тығырықтардан  да 

алып  шықты.  Осылайша  Қ.И.  Сәтбаев  батыл  шешімдер  қабылдай  отырып,  жезқазған  мысын  өндіру 

жұмысын тоқтатпады. 

1934  жылдың  аяғында  35  жастағы  жас  инженер-геолог,  алыс  шалғайдан  шыққан  қазақ,  бұл  ірі 

жоспардың  жүзеге  асырылу  жолын  тапты:  қараша  айында  КСРО  Ғылым  академиясының  Үлкен 

Жезқазған жөніндегі сессиясы болды, онда Сәтбаев пен оның жақтастары Жезқазған проблемаларын 

жан-жақты  көрсеткен  баяндамалар  жасады.  Сессия  Сәтбаев  идеясын  қолдады.  Сол  жылдың 

желтоқсанында  ол  Кеңес  Одағы  өнеркәсібінің  бас  басшысы  Серго  Орджонокидзенің  қабылдауына 

қол  жеткізді.  Сәтбаев  жезқазғанда  геологиялық  барлау  жұмыстарын  жалғастыру  қажеттігін  және 

алып металлургия комбинатын салу керектігіне Орджонокидзені сендіре білді. 

Жезқазған  тағдыры  шешілді,  бір  адамның  қажыр-қайраты  мен  қуат-күші  жақында  ғана  үмітсіз 

дүниені мүмкіндікке айналдырды. 

Алайда  өмір  жаңа  қиындықтарын  ұсынды:  серго  Орджонокидзе  қайтыс  болып,  жаңа 

проблемалар  туындады,  тек  1938  жылдың  ақпан  айында  Қаныш  Имантайұлы  КСРО  Ауыр 

өнеркәсібінің  Халық  Комиссары  Л.М.Кагановичтің  қабылдауында  болған  кезде  ғана  Жезқазған 

проблемасы түпкілікті шешілді, Үлкен Жезқазған комбинатын жобалау басталды.  

Одан әрі Қаныш Имантайұлы Кеңес Одағындағы ірі мыс, кеніш ерін (жезқазған, Қоңырат, Алмалық, 

Дегтярка, Блява) тізе келіп, ондағы мыс қорын көрсетіп, кендегі металл құрамын жазды. Осы кеніштердің 

көрсеткіштерін  салыстырып  байқағанда  тек  екі  кеніш  –Жезқазған  мен  Алмалық  қана  алып  мыс 

комбинатына  қол  жеткізе  алады.  Қ.И.  Сәтбаев  бірте-бірте  Жезқазғанның  талассыз  артықшылығын 

дәлелдейді: 

1. Мыс мөлшерінің жоғары болуының арқасында (Алмалықтан екі есе) 1 тонна мыс алу үшін екі 

есе кем руда қорытылады 

2. Жер қойнауында кеннің терең емес өабаттарда жатуы 

3.  Жезқазған  қоры  анықтамалығының  жоғары  дәрежелігі  (90%  керн  шығатын  980 ұңғыма 

Алмалықтағы 50% керн шығатын 200ұңғыманы салыстырғанда). 

4.  қарсақпай  комбинаты  игерген  жеті  жылдық  жұмыс  бойынша  жезқазған  кенінен  мыстың  көп 

алынуы (94% флотация немесе 93% металлургиялық жағдайда). 

5.  Жезқазғанда  (Қарсақпайда)  жергілікті  халықтан  дайындалған  жоғары  білікті  мамандардың 

көптігі. 

6.  Бұрыңғы  жылдарда  Қ.И.  Сәтбаев  барлаған  Жезқазғанда  қосымша  кендердің  (флюс,  отқа 

төзімді заттар, отын) бар болуы. 

7. Кеңгір өзеніне плотина құрылысын саоу арқылы сумен жабдықтау мәселесінің шешілуі. 

1939  жылы  Қ.И.  Сәтбаев  Үлкен  Жезқазған  комбинатын  жобалау  мен  құрылысын  бастаудың 

барлық  бөлшектерін    қадағалап  отырды.  1939  жылғы  «қазақстанның  халық  шаруашылығы» 

жуналының  №2  санындағы  «Үлкен  жезқазғанды  құру  алдында»  деген  мақаласында  Қ.И.  Сәтбаев 

Үлкен Жезқазған комбинатын тұрғызушылар алдындағы кездесетін барлық жұмыс кезеңдерін жазды. 

Ол  ұсынған  кең  құлашты  жұмыс  жоспары  құрылыс  бөлшектерін  терең  білетіндігін  айғақтады. 

Сәтбаев бірде-бір бөлшекті көзден таса етпейді. 


 

114 


1939  жыл  Жаңа  Жезқазған  комбинаты  үшін  жұмыстардың    бастапқы  өрістеген  жылы  болуы 

керек. 1939 жылы өрістейтін негізгі жұмыстар төмендегідей болуға тиіс: 

1.  Кеңгір  өзеніне  бөген  салуды  аяқтау,  комбинат  құрылысына,  халқына,  қалаға  су  құбырын  тарту, 

Кеңгір  өзенінен  жезқазған  кенішіне,  қалаға  су  апару.  жезқазғанға  су  апару  кеңейіп  жатқан  кеніштің 

энергетикалық шаруашылығының қажеттілігін жабу үшін керек. 

2. Жезқазғанда Жезқазған және Қарсақпай комбинаттары үшін кен базаларын дайындау жөнінде тау-

кен күрделі жұмыстарды өрістету қажет.  

3.Кеңгір  мен  жезқазғанда  құрылысшыларды  орналастыру  үшін  уақытша  тұрғын үй  құрылысын 

бітіру. 

4.Комбинаттың  өндірістік  алаңында негізгі  ЖЭО-ның  алғашқы  секциясы  ретінде  уақытша  қуат 

бекетін  салып  бітіру.  Оның  лектр  қуаты  Жезқазғанға,  қаланың  құрылыс  алаңына  және  кеніштерге 

беріледі. Кеніштегі қуат бекеті резервте болады. 

5. Комбинаттың барлық қосалқы кәсіпорындарының (құрылыс материалдарының, карьерларын, 

кірпіш, бетон, ағаш және басқа зауыттарын, жөндеу шеберханаларын) ұйымдастыру жұмыстарын аяқтау. 

6.  Ішкі  құрылыстық  және  ішкі  өндірістік  көлікті  (карьерге,  қосалқы  шаруашылыққа,  құрылыс 

алаңдарына,  бөгенге,  күрделі  шахталардың  жыныс  қонысына  рельсті  жолды  тарту,  кеніш  пен 

комбинат арасына тас жол төсеу. 

7.  Екі  қалашықты  да  саябақ  пен  парктің  алаңдарын  жобалау  және  оларды  көгалдандыру 

жұмыстарын бастау. 

8. Жезқазған комбинатының қала маңындағы шаруашылықты ұйымдастыру. 

9. Қияқты көмір кенішіне дейін темір жол салу жөніндегі іздестіруді аяқтау. 

10.  Екі  әлеуметтік  қалашықтың,  ЖЭО-ның  жөндеу  зауытының,  байыту  фабрикасының  және 

басқа да жезқазған комбинатының негізгі цехтарының құрылысын бастау. 

Жақын  арадағы  8-10  жыл  ішінде  геологиялық  барлау  жұмыстары  жоғары  қарқында  жүргізілуі 

тиіс, өйткені жезқазған кенішінің толық қорын анықтап біту қажет.  

Қазақ  ғылымына  қосқан  ғалымдардың  қызметін  қорытындылай  келе  республикалық  қазақ 

Ғылым  Академиясының  ашылу  сәтіндегі  республика  ғылымына  сипаттама  бере  отырып,  Қ.И. 

Сәтбаев қазақстан ғыымы алдында тұрған міндеттерге көңіл аударды, Қазақ КСР Ғылым академиясы 

шын мәніндегі республика ғылымының штабына айналуы керектігін юаса көрсетті. 

Қ.И.  Сәтбаевтың  айтуынша,  ғалымдардың  басты  міндеті  ғылым  мен  өндіріс  арасындағы 

байланысты  өрістету:  «Ғылыми  жұмыстардың  тақырыптарын  халық  шаруашылығының  негізгі 

міндеттері  жасалымына  ұштастыру  арқылы,  бізі  ғылымды  өндіріспен  одан  әрі  байланыстыруды 

ұлғайта аламыз»,-деді Қаныш Имантайұлы. Біздің өндірісіміз бен ауыл шаруашылығымызды көтеру 

ең ақырында кабинеттерде, зертханаларда да шешілмек емес. 

Одан  әрі  Қ.И.  Сәтбаев  аспирантура  мен  докторантура  бағытындағы  жұмыстарды  күшейту 

қажеттігіне  тоқталды.  «Аспирантураның  міндеті-кандидаттық  минимум  тапсыру  және  диссертация 

қорғаумен  шектелмейді»-дейді  Қаныш  Имантайұлы.  Бұл  ең  алдымен  білікті  және  ерік-жігері  күшті 

ғалымдарды  дауындау,  зерттеушіге  тән  икем  мен  білік  дағдыларын  қалыптастырған,  өз  Отанына 

шексіз  берілген  және  сонымен  бірге  жоғары  мәдениетті  адамға  лайық  барлық  жақсы  қасиеттерді 

жинаған  адамдарды  әзірлеу.  Бұл  дегеніміз,  өз  ғылымы  саласындағы  терең  білімдарлық,  ғылым  мен 

өмір  мәселелері  жөніндегі  кең  хабардарлық,  жоғары  дәрежедегі  ішкі  мәдениет  және  байсалдылық, 

дандайсу мен өркөкіректіктен аулақ болу. 

Қ.И.  Сәтбаев  Қазақстан  ғалымдарының  алдында  тұрған  маңызды  міндеттердің  бірі  «КСРО 

Ғылым  академиясы  мен  бауырлас  республикалардың  ғылыми  мекемелерімен  арадағы  байланысты 

жан-жақты  күшейту  мен  нығайту»  деп  білді.  «Бұл  арқылы  біз  жұмыстың  сапасын  арттырып,  әрі 

тікелей тиімділікке қол жеткіземіз»,-деді Қаныш Имантайұлы . 

Ұлы  ғалымның  ұйымдастырушылық  қабілеті  мен  ерік-жігері  адамды  таң  қалдырады.  Қазіргі 

кезде менеджерік мамандықтар бойынша көптеген мамандар даярланып, кәсібіи маман ретінде түрлі 

салада қызмет жасап жүр. Осы аталмыш мамандықтың аспектілері ұлы ғалымның бойынан табылуы, 

ғалымның  біліктілігі  мен  ұйымдастырушылық  қабілетінің  асқақ  болғандығын  көрсетеді.  Осыншама 

адами  қасиеттер  ұлы  тұлғаның  бойынан  табылып,  халқы  үшін  қызмет  жасаған  ғалым  халқының 

қошеметіне әлі күнге дейін бөленуде. Қаныш ағамыздың қазақ ғылымы мен мәдениетіне қосқан үлесі 

өте зор. Сондықтан жас болашақ ұрпаққа ұлы ғалымның ұлағатты ғұмырын дәріптей  отырып, оның 

бойындағы асыл қасиеттерді жастардың бойына сіңіріп, жастарды отансүйгіштікке тәрбиелеген жөн 

деп білемін. 

 

 



 

115 


Әдебиет 

 

1. М.М. Бәкенов «Сәтбаевтану» оқу құралы, ҚазҰТУ баспа орталығы 2011 

2.  Т.М.  Әлжанов,  М.Қ.  Сәтбаева  «Қаныш  Сәтбаев  Қазақ  елінің  тұлғасы».Алматы  «Ғылым»  

ғылыми баспа орталығы, 2002 

3.  Г.О.  Батырбеков.  Наследие  академика  К.И.Сатпаева  по  Общественным  наукам.  Алматы 

Ғылым баспасы, 1997 ж 

4. Қаныш Сәтбаев. Қазақстан менің Отаным. Алматы Ғылым баспасы 1999 

 

 



ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ  

ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭКОНОМИКАЛЫҚ ПОТЕНЦИАЛЫНЫҢ ДАМУЫ  

МЕН ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІ 

 

Сүлейменова М.Ж. 

Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ,  Алматы қ, Қазақстан Республикасы  

 

Қазақстан  территориясындағы  жер  бедері  алуан  түрлі.  Геоморфология  ғыымы  жер  бедер 

пшіндерінің  құрылымын,  өлшемдерін  (морфометриясын),  жаралуын  (морфогениясын),  жасын  және 

түзілу  тарихы  мен  қазіргі  динамикасын  зерттей  отыра,  түрлі  еркшеліктері  арқылы  аудандастыруды 

жүзеге  асырады.  Қарастырылып  отырған  аумақ  таулы-жазықты  аудандар  жүйесіне  жатады.  Шығыс 

Қазақстан облысы Қазақстанның шығыс бөлігін түгел қамтиды. 

Шығыс  Қазақстан  облысы  батыстан  (Сарыарқаның  қиыр  шығыс  шетінен)  шығысқа  қарай 

(республиканың  шығыс  шекарасына  дейін),  солтүстіктен  (Ертісмаңы    даласы  мен  Алтай  алды 

өңірінен)  оңтүстікке  қарай  (Балхаш-Алакөл  ойысына  ұласады),  Ертіс  өңірінің  жағасы  алабын  ала 

жайласқан. Алтай сілемдерін, ауыл шаруашылық өндірісіне тиімді, құнарлы Ертіс және  Алтай алды 

өңірлерін  қамтиды.  Территориясынан  гидроэнергия  қорына  аса  бай  –Ертіс  өзені  өтеді  және  облыс 

республикасының солтүстік Орталығы және Оңтүстік Қазақстан аудандармен шектеседі. Облыс жері 

негізінен  таулы  келеді.  Ертістің  оң  жағын  түгел  Батыс  Алтай  сілемдері  қамтиды;  бұл  таулы  өңір 

Нарын аңғары арқылы Кенді Алтай және Оңтүстік Алтай жотасы массивтеріне ажырайды. 

Алтай  таулы  аймақтарының  геологиялық-геоморфологиялық  ерекшеліктерін  өздеріне  тән 

амплитудалары үлкен әртүрлі бағытты соңғы альпілік, әсіресе неотектоникалық қозғалыстар, шығару 

мен  шаю  ылдамдығының  үлкендігімен  белгілі  теригендік  материалдар  мен  өте  қалың  континенттік 

түзілімдер анықтайды. Тауды едер ұзақ уақыт бойы контиенттік жағдайда қалыптасқан. Мезазой-ерте 

кайназой уақытында қалыптасқан бастапқы беті тегістелген жазық болған.  

Аймақты  геоморфологиялық  адандастыру  бойынша  Оңтүстік-шығыс  қазақстан  тектоникалық 

таулары,  тау  аралық  және  тау  бөктерлік  ойпаңдар  деп  бөлеміз.  Бұл  аймаққа  Кенді  Алтай,  Оңтүстік 

Алтай мен Тарбағатай таулары, Сауыр жотасының батыс бөлігі, Жоңғар Алатауы, сонымен қатар тау 

аралық Зайсан, Балқаш-Алакөл, Іле, Алай ойпаңдары мен тау аралық ойпаңдар іреді. Таулы өңірлер 

мен  тау  аралық  ойпаңдар  тек  өздеріне  ғана  тән  тектоникалық  және  геоморфологиялық 

ерекшеліктерімен сипатталады.  

Тарбағатай  жотасы  ендік  бағытта  180  км  –ге  созылады.  Батыс  Тарбағатайда  терең  тілімденген 

және  сайлы  орта  таулы  (2000-2900  м),  аласа  таулы  (1000-1200  м),  тау  бөктерлік  адырлы  бедер 

пішіндері  дамыған.  Жотаның  үсті  жазықтығымен  сипатталады.    Бұл  көне  тегістелу  беті  ағашында 

баяу құжбан қозғалысқа келіп, неоектоникалық этапта қарқынды қозғалысқа келіп, қатпарлы-құжбан 

қозғалыстардың  жылдамдығы  мен  амплитудасы  арта  түскен.  Осындай  әртүрлі  бағыттағы 

тектоникалық  қозғалыстар  нәтижесінде  таулы  аймақ  бедері  қалыптаса  бастаған.  Ертіс  өзені 

алаптарында сарыбай горизонтына анық бөлінген.  Орлы төбе периляциялық аллювий сәйкес келеді. 

Оның  құрамы  моллюск  және  остракод  бақалшықтары  бар  леес  тәрізді  саздақтар.  Осы  уақыттың 

криогендік горизонты Ертіс өзенінің сол ағалық 2-ші жайылма үстілік қималарында жақсы берілген. 

Ертістің  сол  жағын  белесті  Қалба  жотасы  Сарыарқаның  төбелі  жазық  шығыс  жиегі  алып  жатыр. 

Облыс  территориясының  оңтүстік-шығыс  бөлігінде  Тарбағатай  (2992  м)  және  Сауыр  жоталары 

орналасқан. Таулы өлкелерде мұздықтар шоғыры көп кездеседі.  

Кенді Алтайдың рельефі алуан түрлі болып келеді. Жоталардың шығыс бөлігі қатты тілімденген. 

Батысқа  қарай  таулар  аласарады  да,  формалары  жұмырланып,  беткейлері  көбейе  түседі.  Кей 

жерлерде  төбесі  тегістелген  үстірттер  де  кездеседі.  Батыс  Алтайдың  жер  қойнауынан  көптеген 

әртүрлі пайдалы қазбалар ашылды. Сондықтан да Батыс Алтайды «Кенді Алтай» деп атайды. 


 

116 


Қалба жотасы –Алтай тауларының Ертіс өзенінен батысқа қарай созылған жалғасы болып есептелінеді. 

Батысында жота бірте-бірте аласырап, қазақтың ұсақ шоқысымен ұласады (бұрыңғы Семей облысы). 

Қазақстан  Алтайы  тақта  тас,  құм  тас,  туф,  гранит  сияқты  алуан  түрлі  шөгінді  және  магмалық 

жыныстардан түзілген. Шығыс Қазақстан облысының көп бөлігін Алтай тау жүйесінің және Оңтүстік 

Алтай  жоталары  (Сарымсақты,  Нарын,  Үлбі,  Күршім)  алып  жатыр.  Шығыс  Қазақстанның  табиғат 

жағдайлары  барынша  алуан  түрлі,  өйткені  оның  шағын  территориясы  ұсақ  төбелі  жазықтар  мен 

биіктігі  орташа  тауларда  ғана  емес,  сондай-ақ  тау  арасындағы  көлемді  қазаншұңқырларды, 

айтарлықтай  кең  өзен  аңғарларын  және  тіпті  кей  жерлерін  мәңгі  қар  мен  мұздықтар  басқан  биік 

тауларды  да  қамтиды.  Сондықтан  жер  бедері  мен  климатының,  топырақ  пен  өсімдік  зоналарының 

барынша  алуан  түрлілігі  бұл  облыс  табиғатына  ерекше,  қайталанбас  әсемдік  береді.  Қиыр 

солтүстігінде  Қатын  жотасы  (бұл  облыстың  ең  биік  жері-мұзтау    биіктігі  4506  м),  оңтүстігін 

тарбағатай,  Сауыр  жотасы,  Бұқтырма  бөгенінің  батысын  Қалбы  жотасы  қамтиды.  Облыстың 

оңтүстігін  алып  жатқан  Зайсан  қазаншұңқыры  біршама  жазық  келеді.  Жер  қойнауы  пайдалы 

қазбаларға, әсіресе құрамында негізгі компоненттер қорғасын, мырыш, мыстан, басқа көптеген түсті 

металдар  кездесіп  полиметалдарға  бай.  Алтайда  өзен  мен  көлдер  көп.  өзен  аңғарлары  және  көл 

жағалары  орман  мен  шалғынға  бай,  олар  тау  беткейлерін  өрмелеп  жоғары  көтеріле  береді.  Бұл  – 

Алтайдың туристер жиі аралап тұратын ең көрікті  жерінің бірі. Сауыр- Тарбағатай көршілес жатқан 

жоталармен  бірге  біртұтас  тау  жүйесін  құрайды.  Сауыр-Тарбағатайдың  солтүстігінде  Зайсан 

қазаншұңқыры, ал оңтүстігінде Алакөл қазаншұңқыры жатыр. 

Қазіргі  таңда  елімізде  экономикалық  даму  процесі  қарқынды  жүруде.  Ірі  өнеркәсіп  салалары  шет 

елдік компаниялармен бірігіп жұмыс жасап, жаңа технологияларды меңгеруде. Жаңа технология-лардың 

өнеркәсіп салаларының жұмысын жеңілдеткенмен техногендік ластану қатар жүруде. Шығыс Қазақстан 

облысы  Қазақстандағы  экономикасы  жан-жақты  дамыған  өңірлердің  бірі.  Аймақтың  экономикалық 

потенциалы  ең  алдымен  физикалық-географиялық  орналасуына,  сонымен  қатар  өнеркәсіптің 

салаларының  дамуын  көрсетеді.  Шығыс  Қазақстан  облысы  республикамыздың  солтүстік-шығысында 

орналасып, Алтай тауларының оңтүстік-батыс бөлігімен шектеседі. Бұдан аймақтың салалық бағытының, 

яғни  металлургия  мен  тау-кен  өндірісінің  дамуын  байқауға  болады.  Облыс  территориясымен  ең  үлкен 

өзен – Ертіс және бірнеше ұсақ өзендер ағып өтеді. Таудан келетін ағысы қатты өзендер гидроэнергетика 

саласының  дамуына  үлкен  әсерін  тигізеді.  Шығыс  Қазақстан  облысы  табиғи  байлықтарға  өте  бай 

болғандықтан жеңіл және тамақ өнеркәсібінің дамуына өте қолайлы /1/. 

Металлургияның  негізі  болып  –  еліміздегі  жер  қойнауынан  табылып жатқан  түсті  металл  қоры 

болып  табылады.  Шығыс  Қазақстан  облысы  осындай  металдарға  өте  бай.  Атап  айтсақ  қорғасын, 

мырыштың негізгі  бөлігін  және  титан,  кадмий,  күміс,  галлий,  индий,  теллур  сияқты  сирек  металдар 

өнімінің  біразын  осы  облыс  береді.  Сондықтан  да  түсті  металлургияның  даму  орталығы  осы  жер 

болып  саналады.  Оның  құрамына  мыс  өндірісі,  қалайы  өндірісі,  алюминий  өндірісі  жатады.  Шығыс 

Қазақстан  облысы  рафинадталған  мыс  шығаруда алдыңғы  қатарда.  Мыс рудасының  мол  қоры  кенді 

Алтайда  орналасқан.  Тау-кен  металлургиялық  кешеннің  негізі    ең  алдымен  минералды  шикізат  кен 

орындарының қорына байланысты. 

Қазіргі Шығыс Қазақстан облысының экономикасында жақсы дамыған ауыр өнеркәсіп өркендеп 

келе  жатқан  аграрлық-өнеркәсіптік  кешенімен  ұштасқан.  Өнеркәсібінің  басты  саласы-түсті 

металлургия;  ірі  кәсіпорындары-Өскемен  қорғасын-мырыш  комбинаты,  Өскемен  титан-магний 

комбинаты,  Риддер  полиметалл  комбинаты,  Зырян  қорғасын  комбинаты,  Ертіс  полиметалл 

комбинаты,  Белгор  кен  байыту  (Ақсубұлақта)  және  Шығыс  Қазақстан  мыс-химия  (Усть-Таловкада) 

комбинаттары.  Түсті  металлургия  комплексін  құрайтын  кен  орындары  мен  кәсіпорындар  Кенді 

Алтайда,  Ертіс  аңғарында,  Оңтүстік  Алтайда  және  Қалба  тауында  шоғырланған.  Қорғасын  –мырыш 

өнеркәсібі  және  титан  магний  секілді  энергияны  көп  қажет  ететін  түсті  металдар  өндірісі-осындағы 

өнеркәсіптің  маманданушы  салалары  болып  табылады.  Облыс  түсті  металлургиясы  өзінің  толық 

металлругиялық  циклділігімен  сипатталады.  Рудалық  шикізатты  кешенді  игеру  облыстың  түсті 

металлургиясының ең басты мақсаты болып саналады. Түсті металлургия өнеркәсібі қалдықтарының 

негізінде  облыста  (Өскемен,  Риддер,  Ертіс  комбинаттарында)  күкіртқышқылы,  калий  тыңайтқышы, 

бояу  өндірістері  қалыптасуда.  Облыс  өнеркәсібінің  бұлайша  мамандануы  оның  жер  қойнауындағы 

көп компонентті түсті металдарға ғана емес сонымен қатар, тиісті энергетика базасының болуына да 

байланысты. Ертіс пен оның оң жақ салаларына арзан электр энергиясын өндіретін бірқатар су электр 

станциялары салынған. Олардың ішіндегі ең қуаттылары –Бұқтырма, Шүлбі және Өскемен су электр 

станциялары. Бұған қоса, бірқатар қалаларда жылу электр станциялары жұмыс істейді, олар су электр 

станциялармен бірге Алтай энергетика жүйесін құрайды /3/. 



 

117 


Облыстағы  орасан  зор  электр  энергиясының  басты  тұтынушысы  полиметалл  өнеркәсібі.  Бұл 

өнеркәсіптің  кенді  өндіруден  бастап,  қорғасын,  мырыш,  мыс,  кадмий,  басқа  да  сирек  кездесетін 

металдар  өндірісіне  дейінгі  және  металдарды  қорыту  кезінде  бөлініп  шығатын  күкіртті  газдарды 

пайдалану есебінен газдарды кәдеге жарату арқылы күкіртқышқылын шығаруға дейінгі барлық өңдеу 

сатылары  бар.  Негізінен  тау-кен  жабдықтарын,  электр  станциялары  үшін  конденсаторлар  мен 

аспаптар  шығаратын  машина  жасау  саласы  да  түсті  металлургиямен  тығыз  байланысты.  өндірістің 

энергияны  көп  қажет  ететін  салаларында  Березняковтан  жеткізілетін  шикізатпен  титан  мен  магний 

қорытылады. 

Соғыстан  кейінгі  жылдары  Өскемен  өнеркәсіп  торабының  қалыптасуы  Кенді  Алтайда  көп 

салалы түсті металлургияның дамуына байланысты, өйткені мұнда ірі қорғасын-мырыш және титан-

магний комбинаттары салынған /4/. Бұл жерге полиметалл концентраттары мен Зыряннан, ал титан-

магний  шикізаты  Оралдан  әкелінеді.  Өскемен  өнеркәсіп  торабында,  сондай-ақ  машина  жасау,  ағаш 

өңдеу, тамақ және жеңіл өнеркәсіп орындары бар. 

Риддер және Зырян өнеркәсіп торабтары Кенді  Алтайдың кішігірім өнеркәсіп торабтары болып 

саналады. Риддер өнеркәсіп торабында түсті металлургияның толық өндірістік циклі жұмыс  істейді, 

ал  Зырян  өнеркәсіп  торабында-полиметалл  кендерінің  концентраттары  ғана  шығарылып,  одан  соң 

металл  қорыту  үшін  Өскемен  қорғасын-мырыш  комбинатына  жөнелтіледі.  Екі  өнеркәсіп  торабында 

да жеңіл және тамақ өнеркәсіп орындары бар. 

Машина  жасау  және  жөндеу  өнеркәсібі  негізінен  облыстың  өз  мұқтажын  өтеуге  ғана 

бағытталған, бұл салада тау-кен өндірісі жабдықтарын, кеме, машиналар, электротехникалық бұйымдар 

шығару  басым.  Ірі  кәсіпорындары-Семей  кеме  жөндеу-жасау  кәсіпорындары,  Өскемен  конденсатор 

зауыты, Өскемен электротехникалық бұйымдар зауыты, Өскемен темір-бетон, ірі панельді үй құрлыс 

зауыттары Республиканың осы саладағы ірі кәсіпорындар қатарына жатады /5/. 

Орман  және  ағаш  өңдеу  өнеркәсібінің  үлес  салмағы  Республиканың  өзге  облыстарына 

қарағанда,  Шығыс  Қазақстанның  өнеркәсіптік  кешенінде  әлде  қайда  жоғары.бұл  облыс  орман  қоры 

мен ағаш дайындау жөнінен Қазақстанда монополиялық орын алып отыр деуге болады. Үлбі өзенінің 

аңғарында  ағаш  даындау  айтарлықтай  көлемде  жүргізілсе,  Бұқтырма,  Нарын,  Күршім  өзендерінің 

аңғарында  және  Бедағаш  даласындағы  қарағай  орманында  шамалы  мөлшерде  жүргізіледі.  Ағаш 

сүрегін  өңдеу  үшін  Өскемен,  Риддер,  Зырян,  Шемонайха  мен  Семейде  ағаш  өңдейтін  комбинаттар 

салынған. Олар тақтайлар, ғимараттардың ағаш фабрикасы жұмыс істейді. /6/. Әңгіме болып отырған 

аймақтағы  өнеркәсіп  тораптарын  тиімді  пайдалану  ел  экономикасы  үшін  маңызы  өте  зор.  Алайда 

қоршаған ортаны да ұмытпаған жөн. 

Бүгінгі  таңда  республикамыздың  көп  жерлері  сияқты  Шығыс  Қазақстан  облысы  экологиялық 

қауіпті  аймаққа  айналған.  Ең  алдымен  осы  аймақта  болған  Семей  ядролық  сынақ  аймағы  жайында 

тоқталып кетейік. Қалдықтардың қайнар көзі ретінде, Қазақстан территориясының Семей полигонында, 

40  жылдан  астам  жүргізілген  ядролық  жарылыстардың  әсерінен,  сонымен  бірге,  республикамызда 

қызмет  ететін  уранды  байыту,  мұнайгаз,  мұнайды  қайта  өндеу  өнеркәсіптердің  шоғырлауынан 

туындаған мәселе. Атап өтсек, Семей полигонында орташа және жоғары белсенділігі 12,8 млн. Ки, 5,8 

млн. тонна, ал уран кендерін байыту, өндіру, таукен өнеркәсіптерінің салдарынан, орташа белсенділігі 

57,6 Ки, 1,17 млн. тонна радиациялық қалдықтар орналасқан./8/. Мұнда 40 жылдан астам уақыт ішінде 

500-  ден  астам  жер  асты  және  жер  бетінде  түрлі  жарылыстар  болып  улы  заттар  қоршаған  ортаға 

таралған. Сөйтіп ауа, су, жер қабаттары радиацияланған. 

Өнеркәсіп  қалдықтары  көлемі  мен  зияндылығы  жөнінен  өте  күрделі  әрі  қауіпті  болып  келеді. 

Қоршаған ортаға ең зиянды қалдықтарды түсті металлургия кәсіпорындары бөледі.  Бұдан басқа бұл 

облыста жоғарыда баяндалған ірі өндіріс орындары жылына ауаға 300-350 мың тонна зиянды заттар 

шығарады.  Үлкенді  –кішілі  өзен  көлдерге  330  млн.  текше  метрге  жуық  сарқынды  су  құйылды. 

Олардың  11,5  %-і  мүлде  тазартылмайды.  Қазір  облыста  бір  млрд.  тоннадан  астам  әртүрлі  зиянды 

қатты қалдықтар жинақталған. /8/. Бұл облыстың әр тұрғынына 1 мың тоннадан улы зат келеді деген 

сөз.  Облыстың  өнеркәсіпті  орталықтарындағы  ауаның,  судың  көп  құрамды  элементтермен 

зияндағаны  сонша  олар  ең  шырқау  шегіне  жеткен.  Өңірдің  тұрғындарының  жартысы  сапасы  ішуге 

келмейтін  суды  пайдаланады.  Өнеркәсіпті  орталықтардың  маңындағы  жерлер  ауыр  металдармен 

ластанған,  онда  ешқандай  ауыл  шаруашылық  дақылдарын  өсіруге  болмайды.  Әсіресе,  Өскемен, 

Лениногор, Зырян, Серебрянск және Глубокое сияқты өнеркәсіпті аудандарда өмір сүрудің өзі қауіпті 

болып отыр /7/. Кенді Алтайда қалыптасқан мұндай ауыр жағдай экологтардан асқан жауаптылықпен 

жұмыс істеуді талап етеді. 

 



1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   81


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал