Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының ЕҢбектері



жүктеу 8.29 Mb.

бет19/81
Дата12.01.2017
өлшемі8.29 Mb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   81

Батыс  Қазақстанда  марганец  рудасының  шығуы  бірнеше  аудандарға  тән.  Маңғыстауда 

(Маңғышлақ  кенорны),  Самар  ауданында  (Қосетек,  Қарғалы,  Велиховское,  Вулкан  ),  Эбетинск- 

Анастась  (Санасап  ІІ,  Анастась),  Бершоғыр  (Шуылдақ  №1,  №3,  №4,  ),  Бақай  (  Көкпекті,Үлетті, 

Северное, Қарағандысай ), Қулыкөл және Қоңыртөбе. Өндірістік обьектілер алі бағаланбаған.  

Маңғыстау  ауданында  палеоген  түзілімдерімен  сабақталған  жұтаң  жоғарыфосфоритті  шөгінді 

марганец  кенденуі  тарлаған.  Мұғалжарда  көбінесе  стратифорымды  марганец  кенбілімдері  төменгі-

ортаңғы  ордовик  және  төменгі  силур  формацияларындағы  кремний-  вулканогенді  тау-жыныстарымен 

байланысты. Сонымен қатар стратифорымды кенорындар девон формациясының кремнийлі- карбонатты 

және  докембрий  формациясының  кремний-  тақтатасты  таужыныстарымен  байланысты.  Көпттеген 

кенорындар мору қыртысымен байланысты.  



1. Шөгінді кенорындар мен кенбілінімдер: Маңғышлық кенорны мен Қоңыртөбе кенблінімі.   

2. Стратиформды кенблінімдер.  

А)  Кремний-  вулканогенді  формациясындағы  кенблінімдер:  Шуылдақ  №1,  №3,  №4,  Қосетек, 

Қарғалы.  



B) Кремний- карбонатты формациясындағы стратифорымды кенблінімдер: Велихов. 

C) Кремний- тақтатас формациясындағы стратиформды кенблінімдер: Санасап ІІ. 

3.  Мору  қыртысындағы  кенорындар  мен  кенблінімдер:  Көкпекті,  Үлетті,  Анастась,  Северное, 

Оңтүстік Қулыкөл, Вулкан, Санасап І. 



Солтүстік  Қазақстанда  Есіл  маңы  ауданы  марганец  рудасына  қаныққан.  Мұнда  50-ден  астам 

кенорны  мен  кенблінімдер  белгілі.  Көбінесе  құрылымды-  формациясында    Қалмақұл  белдемінде 

жинақталған. Марганец рудасына төменгі ордовик, кумай свитасындағы қызыл түсті және жасыл- сұр түсті 

кремнийлі-  аргилиттер,  крмнийлі-  сазды-  тақтатастар  линзалы  яшмалар,  кремнийлі  таужыныстар  және 

құмтастар мен  туфтар қат- қабаттарнда қаныққан. Ені 20-30 км жолақ түрінде оңтүстік- батыстан солтүстік- 

шығысқа 160- 180 км- ге созылып жатыр. Көптеген марганец рудалары қалыңдығы 250- 280 м қызыл түсті 

сазды-  кремнийлі-  тақтатастармен  сабақтасқан.  Ашылған  кенорындар  ұсақ  кенорындар  санатына  кіреді

Негізігі  масса  стратифорымды  типке  жатады:  (Жақсы,  Тасоба,  Батпакөл,  Жінжен,  Айбас  ).  Мору 

қытысы  кенорындары:  Ақмола,  Көкшетау  облысындағы  (Жыланды,  Қара-  Адыр,  Шандық,  Марынов, 

Ковилен, Новочеркас, Селетинск, Белағаш, Жақсы, Дубров, Қоңырсу, Маяджал, Парчев, Акшеку, Жаксы- 

Әлімбет, Қарасу т.б.).  

Қазақстан кен байлықтарының қоры мен әр алуандығы жағынан жер шарындағы бай аймақтардың 

бірі.  Минералдық  шикізат  қорлары  Қазақстанның  ұлттық  экономикасының  тұрақты  дамуы  мен 

қауіпсіздігінің маңызды кепілі. Қуатты минералдық шикізат базасының қазіргі жай- күйі республиканың 

шетелдердің  кен  қазбаларына  тәуелділігін  толық  арылтып,  Қазақстанның  дүниежүзілік  рынокка 

минералдық  шикізат  қорлары  мен  мен  оның  өнделген  өнімдерін  шығаруға  мүмкіндік  береді. 

Маңыздылық  жағынан  екінші  санаттағы  қаржы  түсімін  қамтамасыз  ететін  әрі  Қазақстанның 

индустриялық  бет-  бейнесінің  негізі  болып  табылатын  маңызды  кен  байлықтарының  бірі  марганец 

рудалары.  Қазақстан  марганец  рудасының  қоры  бойынша  әлемде  үшінші  орынды  иеленеді,  ТМД 

бойынша  екінші,  ал  оны  өндіру  бойынша  әлемде  11-  ші  орында.  Марганецті  рудаға  қаныққан  аймақ 

Орталық  Қазақстанның  Атасу  кенді  аймағында  шоғырланған.  Бірақ  біраз  кенорындар  толық 

зерттелмеген. Қазақстан бойынша тіркелген 300 марганецті объектілері-нің ішінде кремний- карбонатты 

түзілімдердегі    псиломелан-  пиролюзит  карбонатты  рудалардың,  кызыл  түсті  конгломерат-  құмтас 

түзілім-деріндегі  браунит-  гаусманитті  рудалардың  маңызы  зор  болып  табылады.  Марганец 

кенорындарын зерттеу бастапқы сатыда тұр, дегенімен ол үлкен перспективалы дамуды қажет етеді.  


 

102 


Әдебиет 

 

1. Байбатша Ә.Б. Пайдалы қазбалар.Оқулық.-Астана: Фолиант, 2008, 220 б. 

2. М.М. Бакенов, Қ.Т. Отарбаев Пайдалы қазбалардың геологиясы: Оқу құралы. -Алматы: ҚазҰТУ. 

2002. 41б-79 б. 

3.Смирнов В.И. Геология полезных ископаемых. 4-е изд., перераб. и доп.- М.,Недра,1982,669с.   

4.Месторождения  марганца  Казахстана.  Справочник  под  редакцией  А.А.  Абдулина,  Х.А. 

Беспаева  Э.С.  Воцалевского,  С.Ж.  Даукеева,  Л.А.  Мирошниченко,  Алматы,  Информационно-

аналитический центр геологии, экологии и природных ресурсов Республики Казакстан,1996-1997. 

 

 

ҒИБРАТТЫ ТАНЫМДЫҚ ӨМІРДІҢ ҮЛГІСІ БОЛҒАН  



ҚАНЫШ СӘТБАЕВ 

 

Садықова Г. 

Қ.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ,  Алматы қ, Қазақстан Республикасы  

 

Мына  өмірде  адамның  ақылды  болып  жетілуіне  жаратылысынан  біткен  қасиетіне  қосымша  екі 



нәрсе себепкер,  ол – тәжірбие және білім. Тәжірбие - өмірден көргенініңмен  басыңнан кешіргенінді 

көкірегіңе түйіп, содан өмірлік ақыл алу болса, білім тек ғана іздену, оқу арқылы келетін дүние екен. 

Әкенің  қанымен  ананың  сүтімен  берілген  ақылдылық  пен  байсалдылықты  тәжірбие  мен  білім 

толықтырған  кезде,  солардан  нағыз    парасатты  азаматтар  шығады  екен.  Осындай  өмірі  ғибратты 

танымның  үлгісі  болатын  ғасыр  саңлағы  атанған,  геолог,  біртуар  академик  Қазақстан  ғылымының 

негізін салған, тұңғыш Қазақ Академиясының шаңырағын көтерген және  оның президенті  -  Қаныш 

Имантайұлы Сәтбаев. 

«Доңыз жылында, яки, жаңа есеппен 1899 жылы, наурыз айында, яки, марттың 30- жұлдызында 

жаратқан  ием  Имантай  деген  пендесіне  ұл  берді.  Нәрестенің  есімен  Ғабдұл-Ғани  қойдық.  Құдай 

тағалам бергеннен жазбасын. Аллаху әкбар. Әумин! Имантай ақсақал бұл сөздерді жай қағазға емес, 

Құран кітабы мұқабасының астар бетіне жазып қойғанында мән бар: ол кезде қыр-сахарасында жаңа 

туған баласының туған күнін бір жерге түртіп қою қалыпта жоқ, әрі  киелі  кітапқа жазылған сөз сол 

киелі  кітаппен  бірге  сақталып,  бірге  жасамақ.  Жарықтық  әулие  кісі  екен,  анығында  солай  болып 

шықты да қойды. Имекеңнің сол ықтияттылығының арқасында бүгін біз болашақ ұлы ғалымның нақ 

қай  күні  туғаның  нақтылы  біліп  отырмыз»  [1].  Бұл    Қаныш  Сәтбаевтың  әкесінің  ерекше  атап  айтар 

көрегенділігі деуге болады. 

Құран  -  мұсылман  баласының  киелі  кітабы.  Сол  киелі  кітаптың  бір  шетіне  мұқияттап  араб 

әрпімен  Ғабдұл-Ғани    деп  жазылғанының  өзінде  әкенің  ізгі  тілек  сыры  бары  анық.  Арабшадан 

аударғанда «Ғабдұл» сөзі «құдайдың құлы», ал «Ғани» сөзі  бай, дәулетті деген мағынасы бар. 

Сонымен Ғабдұл-Ғанидың Қаныш аталуында не сыр бар екен?! Жалпы бүгінгі күнде қара сөздің 

майталманы    Абай  Құнанбаев  атамыздың  шын  есімі  Ибраһим,    ғалым  Шоқан  Уәлихановтың  шын 

есімі  Мұхаммед-Қанапия,  үш  жүздің  басын  қосқан  Абылайханның    азан  шақырып  қойған  аты 

Әбілмансұр,  ел  бастаған  Қабанбай  батырдың  шын  есімі    Ерасыл  екенін  олардың  өмір  тарихынан 

бейхабар кісілер біле бермейді да.  

Барлық халық Құдайдан бала тілейді екен. Соның ішінде қазақ ғана баламен бірге сана тілейді екен. 

О, Құдайым бала бер,  

Бала берсең сана бер,  

Егер олай болмаса,  

Ретін тапта ала бер. -  деген жолдар содан қалса керек.  

Әрине  мағынасы  ащылау,  ащы  да  болса  –  шындық.  Қазақ  өте  балажан  халық.  Әрбір  баласын 

ерекше еркелетіп,  тілі жаманның тілінен, көзі жаманның көзінен сақта деп, кейде еркелетіп басқаша 

атаған.  Содан  уақыт  өте  бере  алғашқы  атына  мүлдем  келіңкірімейтін  жаңа  ат  қалыптасып  кетеді. 

Міне,  Имантай  ақсақалдың  сүт  кенжесі  Ғабдұл-Ғанидың  Қаныш  аталып  кеткені  Ғани  есімінен 

келгенін біреу біліп, біреу білмеуі әбден мүмкін.  

Тарих беттерін парақтасақ Қаныш әкесі Имантайдың елу алты жасында көрген баласы. Имантай 

ақсақал  бес  уақыт  намазын  қаза  қылмаған,  ақылы  кемел,  ел  жұртқа  қадірлі,  сауатты  қария  болған. 

«Ол  заман  ауанын  аңдап,  күнілгері  болжап  отырған,  енді  бұрынғы  қара  күш,  қара  сойылдың  уағы 

өтіп,  дәм  тағдырын  уез  бастықтарының  кеңсесінде  қалам  мен  қағаз  шешетінін  білді.  Содан  да  өз 

тағдырына шүкіршілік  ететін бәйбішесі Нұрым бір қыз тауып берді, одан бала болмаған соң немере 


 

103 


інісі Әбсаламды асырап алды, оны үйлендіріп жеке отау қылып шығарды. Ойлап қарасаң, бір ұл, бір 

қыз – тірі болса аздық етпес те Бірақ ақсақал өз кіндігінен ұл жоқтығына назаланатын.... Сөйтіп жасы 

елуге келгенде тоқал алды. Алланың мейіріне шек бар ма- міне екінші ұл келді» [2]. Қаныштың анасы  

Әлима    екі  жасқа  толар  толмас  дүниеден  өтеді.  Әлима  Имантайдың  щаңырағында  алты  жыл  өмір 

сүріп, үш бала өмірге әкелген. Ғазиза деген қыз, Бөкеш және Қаныш – екі ұл. Әлима да сөздің қадір-

қасиетін  ұғынған,  суырып  салма  өнері  бар  адам  болған  екен.  Осындай  жайдары  мінезіне  қанық  

қыздай жесір қалған Әлиманы тоқалдыққа қалаған Нұрым бәйбіше екен. Сондағы Нұрым бәйбішенің 

зар тілегі Имантай шаңырағының абыройы биіктетіп, ер-азаматы көп болсын деген ниетінде.  Нұрым 

бәйбіше  мен  Әлиманың  арасы  апалы  –  сіңлідей  жақындықта  болған.  Осылай  өмірге  келу  сәтінен 

бастап, өмірінің соныңа дейінгі   Қаныш ағаның өмір жолымен таныса отырып,  бойына сіңген текті 

тәрбиенің  әріден бастау алатынына көз жеткізесіз.    

Қаныш алғашқы сауатын  молдадан ашқан, Алланың бірлігіне, Мұхамедтің әулиелігіне күмәнсіз 

шын беріліп, Иманшартты мүдірместен айтатын болған.  

Қаныш  Сәтбаевтың  елі  үшін  аянбай  еңбек  етіп,  ұлтының  абыройын  өзінің  мұқтажынан  биік 

қойған  азаматтығы  ерекше  айтылады.  Жазушы  Қадыр  Мырза-Әлі    «Біздің  ұрпақ,  келешектегі 

қазақтар  қандай  болу  керек?»  атты  мақаласында  «...Қазақ  интеллигенциясы  көптің  қатарында 

шетелдерге  шығып  келетін  болды.  Соның  бірі  –  Қаныш  Сәтбаев.  Ол  алдымен  өзін  жақсы  білетін 

Англияға сапар шегеді. Бұл сапарында академик ағамызды Англияның королевасы өзі қабылдайды – 

Сәтбаев  мырза,  аса  сымбатты  азамат  екенсіз,  Қазақтың  бәрі  Сіздей  сымбатты  ма?  –  деп  сұрайды.  – 

Ықыласыңызға рахмет! Сіз таң қалып тұрған пендеңіз сол қазақ деген халықтың ең бір можантопай 

қарапайым  ұлы  ғана!»  [3]  -    деп  жауап  берген  Қаныш  ағаның  кішіпейілділігін    жазып  қалдырыпты. 

Профессор Шәмшиден Абдраман ағай Қаныш Сәтбаев ағамен кездескен сәтін бір-ақ  рет көрген жас 

маманның  есімін  бірден  есінде  сақтап,  келесі  бір  кездесу  сәтінде  «Қалың  қалай,  Шәке?»    деп  жылы 

сөйлесуін  Қаныш  аға  даналығы  мен  үшін  даралайтын  бас  белгідей  күні  бүгінге  дейін  тамсандырып 

келуі  осыдан деп  «Қаныш ағаның ұлағаттылық арқалаған бір  сөзі» [4] атты мақаласында  ол  кісінің 

қарапайымдылығын ұлылыққа балайды. Ал «Қаныштың бір есімі - Данышпан» [5] атты мақаласында 

Қаныш  Сәтбаевтың    туған  өлкесі  Жезқазған  өңіріне  жиі  сапарда  болғандығын  және  халық  атап 

кеткен данышпан есімінің бекер қойылмағанын ерекше атап көрсетеді.  

Ол өзі өмір бойы шұғылданған геология ғылымы өз алдына, педагогика, әдебиет, өнер саласына 

шын  жанашырлық  танытып,  осы  салаларда  айтарлықтай  мұра  қалдырған.  Жалпы,  академик 

Қ.Сәтбаевтың тегінен сіңген парасаттылық қасиеті қашанда рухани тәлім тәрбиенің көзі  болмақ. Ол 

әрқашанда  саналы адам дәріптейтін ғибратты ұлы тұлға болып қала береді.          

            

Әдебиет 

 

1. Букетов Е.А. Жас Қаныш. Деректі хикаят. Алматы: Қазақстан баспасы 1999. 3-бет   

2. Сонда. 9-бет 

3. Қадыр Мырза-Әлі. Әдеби өмір шежіресі. Ан-Арыс баспасы. 2012. 198-бет 

4.  Ш.  Абдраман.  Ақжан  Машанидің  105  жылдығына  арналған  республикалық  Ғылыми-

практикалық конференциясы материалдары. ҚазҰТУ ақпараттық-баспа орталығы.2012. 93-бет 

5. Сонда. 133-бет 

 

 



ШЫҒЫС-МҰҒАЛЖАР СІЛТІЛІ МАССИВТЕРІНДЕГІ СИРЕК  

ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ ГЕОХИМИЯСЫ 

 

Сапарбаев Ш.Қ.,  Бекботаев А.Т. 

Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Алматы қ., Қазақстан Республикасы 

 

Қазақстанда  сілтілі  магматизммен  байланысты  маңызды  сирек  металды  кенді  аудандардың  бірі 



ол  Мұғалжар  антиклинориі  мен  Ырғыз  синклинориін  шектейтін  Шығыс  Мұғалжар  субмеридианды 

терең  жарылымды  белдемінде  орналасқан.  Бұл  интрузиялардың  қалыптасуы  тік  бағытты 

тектоникалық қозғалыстар мен кешорогендік сатыда жүрген. Гранитті интрузиялар Ақбұлақсай және 

Тоқбура массивтерін құрайды.   

Сілтілі  таужыныстар  2  топқа  бөлінеді.  Олардың  біреуіне,    акцессор  минералдары  бойынша 

Тоқбура  граниттеріне  жақын  келетін  натрилі  сиениттер  кіреді,  келесі  бір  тобына  –  Ақбұлақсайдың 

граниттерімен комагмалық сілтілі және нефелинді сиениттер жатады.  


 

104 


Сирекметалды  минералдардың  көп  түрі  нефелинді  сиениттерде  болғанымен  олардың  жоғары 

мөлшері сиенит-порфирлерге тән. 



Ниобий.    Зерттелінген  массивтерен  ниобийдің  мөлшері  бойынша  2  топ  бөлінеді:  Тоқбура 

гранитті  массиві  және  Қопыссай  мен  Үймола  натрийлі-сиениттерінің  интрузиялары;  2)  Ақбұлақсай 

гранитті массиві және Қарасыр мен Борсықсай сілтілі таужыныстар массиві.  

Ақбұлақсай  массивінің  граниттерінде  ниобий  мөлшері  кларкынан  бірнеше  есе  жоғары.  Ниобий 

әсіресе  Қарасыр  мен  Борсықбай  сілтілі  массивтеріне  тән.  Бұл  массивтердің  әртүрлі  интрузиялық 

фазаларының таужыныстарында оның мөлшері әртүрлі (1-сурет)

 

0,04


0,08

0,12


0,16

0,20


0,24

0,28


0,63

SiO

2

%

Nb

2

O

5

%

54                 56                58                 60                62                 64    

            66                 68 

II

III



I

 

 

1-сурет.  Сілтілі интрузив таужыныстарындағы кремний мен ниобий мөлшері. 

 I-бірінші фазаның биотитті және амфиболды сиениттері; II-екінші фазаның нефелинді сиениттері;  

III-үшінші фазаның сиенит-аплиттері мен  сиенит-порфирлері. 

 

Мұнда ниобий мөлшері В.И. Герасимовскийдің пікіріне сәйкес ерте фазаның таужыныстарынан кеш 



фазаныкіне  қарай  айтарлықтай  көбеюі  байқалады.  Ниобий  мөлшері  сондай-ақ  постмагмалық 

процестермен  де  байланысты  өзгереді.  Бірінші  фазадағы  таужыныстардың  альбиттенуі  ниобийдің 

мөлшерінің  көбеюіне  әкелмейді  (2-сурет).  Нефелинді  сиениттердің  қарқынды  альбиттенуінің 

жоғарылауымен  бірге  ниобий  мөлшері  де  тез  өседі:  “n”  (

100%)=91-де  альбиттенбеген 

түрлестеріне  қарағанда,  ниобий  7  есе  жоғары.  Содалиттену  мен  канкриниттену  таужыныстарда 

ниобийдің тез азаюына әкеледі.  

  

 55           60           65            70           75           80            85           90   



         95

0,63


0,33

0,13


0,10

0,08


0,06

0,04


0,02

Nb

2

O

5

%

100%, n

IV

V



VI

VII


 

2-сурет. Альбитизация дәрежесі бойынша интрузивті таужыныстардағы ниобий мөлшерінің өзгерісі.  

I-аляскитті граниттер; II-мусковитті граниттер; III-натрийлі сиениттер; IV-биотит-амфиболды сиениттер;  

V-нефелинді сиениттер; VI-сиенит-порфирлер; VII-мусковиттенген сиенит-аплиттер. 

 

Тантал зерттелген массивтерге тән емес. Микролиттің жеке түйірлері тек эгиринді сиениттерде 

ғана кездеседі. Спектрлік талдауларың нәтижесі бойынша Ta:Nb қатынасы 1:10-нан аз.  



 

105 


Цирконий. Оның негізгі бөлігі цирконмен байланысты. Ниобий, титан, сирек жерлік элементтер 

минералдары мен таужыныстүзуші фемалық минералдарда цирконийдің мөлшері 0,5%-дан аспайды.  

Борсықбай мен Қарасыр массивтерінің сілтілі таужыныстарында цирконийдің мөлшері әр түрлі 

(3-сурет).  

 

0,08



0,16

0,24


SiO

2

%

ZrO

2

%

54                 56                58                 60                62                 64    

            66                  68 

I

II



III

0,32


0,63

 

 

3-сурет.  Сілтілі интрузив таужыныстарындағы кремний мен цирконий мөлшері.  

I-бірінші фазаның биотитті және амфиболды сиениттері; II-екінші фазаның нефелинді сиениттері;  

III-үшінші фазаның сиенит-аплиттері мен сиенит-порфирлері 

 

Бірінші  фазалық  таужыныстардың  альбиттену  кезінде  цирконийдің  кірігуі  байқалады,  екінші 



фазасында  кірігу  оның  бастапқа  сатысында  байқалмайды,  “n”  82-ден  асқанда  цирконийдің  елеулі 

жиналуы жүреді (4сурет).  

 

0,08


0,04

ZrO


2

%

%, n



IV

V

VI



VII

0,12


0,16

0,20


0,24

0,28


0,36

0,63


58

66

74



82

90

98



 

 

4-сурет. Альбитизация дәрежесі бойынша интрузивті таужыныстардағы цирконий мөлшерінің өзгерісі.  

I-аляскитті граниттер;II-мусковитті граниттер;III-натрийлі сиениттер; IV-биотит-амфиболдысиениттер;  

V-нефелинді-сиениттер; VI-сиенит-порфирлер;    VII-мусковиттенген сиенит-аплиттер. 

 

Үшінші фазалық таужыныстардың альбиттенуі “n”=94 кезіндегі цирконийдің мөлшері өзгермеген 



сиенит-порфирлермен салыстырғанда 8 есеге дейін азаяды. 

Бұл  деректер  А.А.  Беустің  цирконийдің  таралуы  магмалық  және  постмагмалық  сатыда  көп 

жағынан ниобийдің таралуына ұқсас деген қорытындыларын дәлелдейді.  

Гафний  Тоқбура  мен  Ақбұлақсай  массивтерінің  граниттерінде  кездеспейді.  Оның  мөлшері 

сілтілі  таужыныстарда  кең  ауқымда  ауытқып  отырады,  кейде  оның  кларкынан  ондаған  есе  жоғары 

болады. Гафнийдің мөлшері ерте фазалық таужыныстардан кеш фазалыға қарай көтеріледі. 

 Сирек  жерлік  элементтер  жеке  минералдар  түзеді  және  изоморфты  қоспалар  түрінде 

қатысады.  Граниттер  мен  натрийлі  сиениттерде  сирек  жерлік  элементтердің  мөлшері  жүзден  бір 

пайыздан  аспайды.  Олардың  жоғары  мөлшері  сілтілі  интрузияларға  тән  және  алғашқыдан  аяққы 

фазаға  қарай  жоғарылап  отырады.  Нефелинді  сиениттерде  альбиттену  кезінде  сирек  жерлік 

элементтер  көбейе  түседі,  бірақ  альбиттенумен  бірге  иттрийлі  топ  элементтері  өскен  жеке 

аумақтарында, олардың жалпы мөлшері біраз төмендейді (5-сурет).  



 

106 


55

6 0


6 5

70

7 5



80

85

90



95

100


0,0 5

0,10


0,15

0,2 0


TR

2

O

3

%

%,

n



 

 

5-сурет.  Альбитизация дәрежесіне байланысты интрузивті таужыныстардағы сирекжер мөлшерінің өзгерісі.  



I-аляскитті граниттер; II-мусковитті граниттер; III-натрийлі сиениттер;  V-нефелинді сиениттер; 

 

Мұғалжардың  соңғыгерциндік  сілтілі  және  қышқыл  интрузия-ларының  магмалық  және 



постмагмалық  кезеңдеріндегі  сирек  элемент-тердің  таралуын  қарастырғаннан  мынадай  қорытынды 

шығаруға болады: 

1)  зерттелген  таужыныстардың  арасынан  сирекметалды  кенденудің  сипаты  бойынша  екі  қатар 

ажыратылады. Олардың біреуіне жоғары мөлшерлі сирек элементті сілтілі және нефелинді сиениттер мен 

аляскиттер, екіншісіне кларктан – төмен мөлшерлі натрийлі сиениттер мен мусковитті граниттер жатады; 

2)  сілтілі  таужыныстарда  сирек  элементтердің  мөлшері  ерте  фазаның  соңғысына  қарай  өседі.  Ол 

магманың  заңдылықпен  жіктеліп,  сирек  элементтердің  магмалық  процестің  соңына  қарай  жиналуын 

көрсетеді; 

3)  ерте  фазадағы  таужыныстардың  альбиттенуі  сирек  элементтердің  жиналуына,  ал  аяққы  фазада 

олардың күрт азаюына әкеп соғады; 

4)  сирек  элементтердің  біршамасы  интрузиялардың  қалыптасу  процесі  кезінде  сыйыстырушы 

таужыныстарға  қарай  шыққан,  алайда  оның  практикалық  мәнді  шоғырлануы  түпнегіз  таужыныстарда 

ғана байқалады; 

5)  сирекметалды  минералдану  негізінен  интрузияның  соңғы  фазасына  сиенит-порфирлерге,  әсіресе 

олардың постмагмалық өзгерістерге ұшырамаған түрлестеріне тән. 

 

Әдебиет 

 

1.   Беус  А.А.,  Северов  Р.А.,  Ситнин  А.А.,  Субботин  К.Д.  Альбитизированные  и 

грейзенизированные граниты (апограниты). Тр.ИМГРЭ. М.,1962. 

2.  Виноградов  А.П.  Средние  содержания  химических  элементов  в  главных  типах  изверженных 

горных пород земной коры. “Геохимия”, 1962, №7 

3.  Гаррис  М.А.  Главнейшие  возрастные  комплексы  магматических  и  метоморфических  пород 

Южного Урала по данным К-Аг метода. Тр. 1-го Уральского петрографическогосовещания, т. I, 1961. 

4.  Герасимовский  В.И.  Характерные  черты  геохимии  нефелиновых  сиенитов.  Тр.  1-го  Уральского 

петрографического-совещания, т. III, 1963. 

5.   Нұрлыбаев  А.Н.  ,  Бекботаев  А.Т.  Некоторые  геохимические  и  генетические  особенности 

редкоэлементного  оруденения  щелочных  интрузий  Мугоджар.  Труды  ИГН  АН  КазССР,  т.25. 

Алматы, 1968. 

 

 

СКАРНЫ И ИХ МИНЕРАЛЫ 



 

Сарсенбаева А.Н. 

КазНТУ имени К.И.Сатпаева, г. Алматы, Республика Казахстан 

 

Скарны 

– 

контактово-метасоматические 



породы, 

возникающие 

при 

воздействии 



высокотемпературных  флюидов  или  растворов  в  зоне  взаимодействия  алюмосиликатных  магм  и 

пород  с  карбонатными  породами,  в  том  числе  и  на  удалении  от  контакта  в  любой  стороне  от  него. 

Скарны сложены реакционными минералами, в которых участвуют компоненты замещаемых пород и 

растворов. В общем виде это силикаты кальция, магния, железа и марганца. Слово скарн происходит 

от шведского skarn (буквально – грязь, отбросы). 


 

107 


Скарны  образуются  на  контакте  силикатных  интрузивных  пород,  чаще  всего  кислого  состава  – 

гранитов, гранодиоритов и др., и карбонатных вмещающих пород – известняков или доломитов. Согласно 

современным представлениям (Д. С. Коржинский), в зоне контакта под воздействием гидротермальных и 

пневматолито-гидротермальных растворов  образуются  своеобразные реакционные породы,  отделяющие 

силикатные  магматические  образования  от  карбонатных  осадочных.  При  этом  происходит  изменение  и 

карбонатных и силикатных пород. 

По  минералогическому  и  химическому  составу  выделяют  два  типа  скарнов:  известковые  и 

магнезиальные. Известковые скарны образуются в зоне контакта силикатных пород с известняками, 

магнезиальные – с доломитами. 

Среди скарнов выделяются следующие типы:  

1)  по  глубинности    образования  –  скарны  безволластонитовой  (алданской)  фации,  

волластонитовой фации, периклазовой фации и геленит-монтичеллитовой фации.  

2) по времени образования – скарны магматического этапа и постмагматического этапа.  

3) по характеру процесса – инфильтрационные и диффузионные. 

4) по положению относительно контакта карбонатной и алюмосиликатной сред – 

экзоскарны

 и–

эндоскарны



5) по характеру замещаемых пород – магнезиальные (по доломитам и магнезитам), известковые 

(по известнякам), известковые апомагнезиальные (по магнезиальным скарнам), апоалюмосиликатные 

(по метаморфогенным алюмосиликатным породам) и 

автореакционные

.  


Существует два механизма образования скарнов:    

1)  диффузионный; 

2) инфильтрационный. 

Диффузия через поровые растворы протекает довольно медленно, поэтому инфильтрацион-ный 

способ  гораздо  масштабнее  диффузионного.  Инфильтрация  –  одностороннее  движение  инертных 

компонентов.  В  зависимости  от  состава  вмещающих  карбонатных  толщ  образуются  скарны  двух 

типов  –  магнезиальные  и  известковые.  Магнезиальные  скарны  образуются  на  контакте  доломитов, 

доломитовых мраморов [CaMg(CO

3

)

2



] с интрузией. Минералы, богатые магнием и двойных соли Са и 

Mg – форстерит  Fo–Mg

2

[SiO


4

], флогопит  Phl–KMg

3

[AlSi


3

O

10



](OH,F)

2

, шпинель Sp–MgAl



2

O

4



, диопсид 

 Di –CaMg[Si

2

O

6



], энстатит  En –Mg

2

[Si



2

O

6



]  

Известковые  (известковистые)  скарны  образуются  на  контакте  с  мраморизованными 

известняками и мраморами. Волластонит  Voll –Ca

3

[Si



3

O

9



], гроссуляр-андрадит Gross-Andr–Ca

3

Al



2

[SiO


4

]

3



 

Ca



3

Fe

2



[SiO

4

]



3

диопсид-геденбергит 



Di-Hed–CaMg[Si

2

O



6



CaFe[Si

2

O



6

],   везувиан  

V–

Ca

10



(Mg,Fe)

2

Al



4

[SiO


4

][Si


2

O

7



]

2

(OH,F)



4

, эпидот Ep-Ca

2

FeAl


2

[SiO


4

][Si


2

O

7



]О(OH).  

Температура скарнообразования различна: для магнезиальных – 850–650

о

С, известковых – 800–



400

о

С. Непосредственно  у контакта при максимальном прогреве температура может подниматься до 



1000

о

С.  Формы  скарновых  тел  весьма  разнообразны  –  пластовые  залежи,  линзы,  гнезда,  столбы, 



жилы, тела сложной формы. 

Размеры тел относительно небольшие, но иногда встречаются тела длиною до 2,5 км и мощностью 

до  200  м.  По  мере  остывания  зоны  контакта  в  трещины  начинают  поступать  сначала  пневматолитово-

гидротеральные,  а  затем  гидротермальные  растворы.  Это  приводит  к:  перекристаллизации  скарновых 

минералов,  замещению  раннескарновых  минералов  позднескарновыми  к  отложению  в  скарнах 

гидротермальных минералов.  

Оруденение  бывает:  сопутствующее,  которое  непосредственно  следует  за  процессами 

скарнообразования  и  происходит  в  ту  же  раннюю  постмагматическую  стадию  гидротермального 

процесса  вследствие  изменения  состава  растворов;  наложенное,  которое  вызвано  наложением  на 

скарны  более  поздних  гидротермальных  растворов,  вследствие  чего  происходит  взаимодействие 

растворов кислотной стадии с основной средой скарнов. 

1.   Оруденение  наложенного  типа  характеризуется  тем,  что  отложение  рудных  минералов 

вызывается  не  какими-либо  специфическими  рудными  растворами,  а  представляет  собой  одно  из 

проявлений широко проявленных процессов кислотной стадии. 

2.    Наложение этих процессов на скарны как на среду, особо благоприятную для рудоотложения, 

приводит к образованию скарновых месторождений. 

3.     Наложение  на  скарны  кварц-полевошпатового  метасоматоза  при-водит  к  образованию  шеелит  - 

молибденитовых, шеелит - сульфидных, редкометалльных и других руд; наложение березитизации и кварц-

серицитового  метасоматизма –  к  образованию  шеелит-сульфидных,  халько-пиритовых,  золотых  и  других 

руд.  Следует  подчеркнуть,  что  и  в  случае  наложенного  оруденения  процессы  скарнообразования  и 

рудообразования  относятся  к  разным  стадиям  одного  и  того  же  гидротермального  цикла,  представляя 


 

108 


закономерный  результат  эволюции  послемагматических  растворов.  При  этом  могут  образоваться  такие 

очень важные в промышленном отношении минералы, как шеелит Ca[WO

4

], молибденит MoS



2

, минералы 

Be, Sn, Fe, Co, Pb + Zn, Cu, самородное Au и.т.д. 

По характеру рудной специализации среди скарнов выделяют железорудные скарны (магнетитовые) 

Примерами  таких  месторождений  являются  месторождения  г.  Магнитная,  Высокая,  Благодать, 

Верблюжка  (Урал),  Соколово-Сарбайское  м-е,  Качарское,  Лисаковское  месторождения  (Тургайский 

прогиб),  скарновые  месторождения  Горной  Шории;  меднорудные  скарны  (с  халькопиритом,  борнитом, 

халькозином)  типа  Саяк-1  (Саякская  группа),  Акжал  и  месторождения  Хакасии;  Известны 

месторождения:  вольфрамоносных  скарнов  (с  шеелитом)  –  Майхура,  Чорух-Дайрон,  Лянгар  и  др. 

(Средняя  Азия),  Тырныауз  (Кавказ);  место-рождения  скарнов  с  полиметаллическим  оруденением 

(сфалеритом,  галенитом)  –  Тьесай,  Тетюхе  или  Дальнегорское  (Приморье),  с  кобальтовым  оруденением 

(кобальтином) – Дашкесан (Азербайджан); месторождения золоторудных скарнов – Биже, Горная Шория 

и Алтай и бороносных скарнов (с людвигитом (Mg,Fe)

2

Fe[BO



3

]O

2



) – Якутия, Горная Шория. 

В скарнах устанавливается зональность. Образование зон связано с явлением дифференциальной 

подвижности  компонентов,  которая  зависит  от  ионных  радиусов. Выделяют  фронтальную, 

промежуточную  и  тыловую  зоны,  сложенные  различными  минеральными  ассоциациями.  Число  зон 

зависит  от  сложности  исходной  породы.  По  месту  прояв-ления  зональность  делится  на 

околотрещинную  и  околоконтактовую.  Метасоматическая  зональность  образуется  в  пределах  одной 

по-роды.  Биметасоматическая зональность проявляется в 2 контактирующих и контрастных по составу 

породах.  Состав  разноудаленных  зон  различен,  колонка  симметрична. Кроме  эндо-  и  экзоскарна 

выделяют  скарноиды,  околоскарны  и  близскарны.   Скарноиды  экзоскарновой  части,  околоскарны-

эндоскарны представлены породами существенно полевошпатового состава, близскарны (березиты и 

др.)  –  породами,  слагающими  внешний  ореол.  Скарновые  месторождения  имеют  важное 

промышленное значение, т.к. они сосредотачивают в себе большие запасы богатых руд и др. ценных 

компонентов. 

I.  Формация  скарново-железорудная.  Типична  для  магнезиально-  и  известково-скарновых 

месторождений  малых  и  больших  глубин.  Магнетитовое  оруденение  сопутствующее.  Руды 

локализованы  в  определенных  зонах  метасоматической  колонны.  Эндоскарновые  зоны  менее 

благоприятны  и  содержат  бедные  руды  в  складчатых  областях  (Магнитогорское),  древних  щитах 

(Таежное), зонах активизации (Коршуновское. Тейское). 

2.   Формация  скарново-свинцово-цинковая.  Здесь  галенит-сфалеритовое  оруденение  приурочено  к 

известковым,  реже  к  магнезиаль-ным  скарнам  и  относится  к  типу  отстающего  оруденения.  Примеры 

месторождений: Дальнегорское, Николаевское, Алтын-Топкан и др. 

3.   Формация  скарново-молибден-вольфрамовая.  Здесь  редко-металлыюе  оруденение  является 

наложенным  на  магнезиальные  скарны  (Яхтой.  Лянгар)  и  на  известковые  скарны  (Санг-Донг. 

Тырныауз) в областях активизации. 

4. Формация  скарново-борная  представлена  месторождениями  в  магнезиальных  и  известковых 

скарнах больших и малых глубин. 

5.  Формация  скарново-золоторудная  связана  с  известковыми  скарнами,  наложенными  на 

магнезиальные скарны магматического этапа (Тарданское. Натальевское в Кузнецком Алатау). 

6.  Формация  скарново-медная.  Примерами  могут  служить  магнетит-халькопиритовое  и 

халькопнритовое  оруденение  (отстающее)  в  известковых  скарнах  складчатых  областей  (Турьннское. 

Саяк-1). 

          7.   Формация скарново-флогопитовая типична для магиезиально-скарновых месторождений щитов 

(Слюдянка, Эмельджак в странах СНГ, месторождения в Канаде, Корее) и зон активизации в связи с 

ультраосновно-щелочными комплексами (Гулия, Ковдор и др.). 

8. Формация  скарново-лазуритовая.  Месторождения  лазурита  отмечаются  в  магнезиальных 

скарнах областей ультраметаморфизма (Малобыстринское, Памир, Афганистан). 



Полезные  ископаемые  скарнов.  Со  скарнами  связаны  многие  важные  полезные  ископаемые: 

магнетит  (гора  Магнитная,  Высокая,  Благодать  и  др.  Урал),  вольфрамит,  шеелит  и  молибденит

медные,  реже  свинцово-цинковые  руды.  Образование  сульфидных  руд  отвечает  позднему 

низкотемпературному  этапу  скарнообразования.  Иногда  наблюдается  наложение  более  поздних 

сульфидных руд на более ранние магнетитовые руды и высокотемпературные скарны. 


 

109 


Очень  редко  скарны  встречаются  на  контакте  известняков  не  с  гранитоидами,  а  с  более 

основными породами – габброидами. Пример таких скарнов известен на Южном Урале (Нязямские и 

Шишимские  минеральные  копи  в  Златоустовском  районе).  Скарны  представляют  собой  гранато-

пироксеновые,  талько-хлоритовые  породы,  мраморы.  Скарны  состоят  в  основном  из  минералов  – 

силикатов Са, Mg, Fe, Al и Ti. В пустотах встречаются красивые кристаллы гранатов (от гроссуляра 

до андрадита), диопсида, сфена, актинолита, везувиана, эпидота и многих других минералов. 

 



1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   81


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал