Хабаршысы ғылыми журналы



жүктеу 5.09 Kb.
Pdf просмотр
бет9/19
Дата06.05.2017
өлшемі5.09 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   19

                                                     Литература 
1.
 
Исакова С.С. Лингвокультурологическое исследование когнитивной сферы 
человека (на материале казахско-французской фразеологии) // Вопросы 
когнитивной лингвистики. -№2, -Тамбов: 2013.  –С. 43.  
2.
 
Карасик А.В. Лингвокультурные характеристики английского юмора. –Автореф. 
дисс. канд. филол. наук.  – Волгоград, 2001. – 14с. 
3.
 
Кубрякова Е. С. Краткий словарь когнитивных терминов / Кубрякова Е.С., 
Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. – М.: Филол. ф-т МГУ им. 
М.В.Ломоносова, 1996. – КСКТ, -С.177. 
4.
 
Муратов Э.Н. Сборник юмора на английском языке. Laughs and smiles. -М., 2003. -
142с. 
5.
 
Уткина А.В. Дисс. на соиск. уч. степ.канд. филол. наук. Когнитивные модели и их 
репрезентации в русском и английском языках. -Пятигорск, 2006. -207с.  
6.
 
Шмелева Е., Шмелев А. Рассказывание анекдота как русский лингво-     
специфический речевой жанр. Режим доступа: 
http://fixed.ru/pricling/conf/stilsists/rasskbetmse.html. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің Хабаршысы, №2(40), маусым, 2015 
Тарих, философия және әлеуметтану 
 
ТАРИХ, ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТАНУ 
ИСТОРИЯ, ФИЛОСОФИЯ И СОЦИОЛОГИЯ 
History, Philosophy and Sociology 
 
УДК 339.8 
Роль и значение  транспортных коммуникаций в формировании регионального 
торгового рынка Западного Казахстана и Южного Урала в ХІХ веке 
 
Г.К.Кожакметова 
Актюбинский региональный государственный университет им. К.Жубанова 
г.Актобе, Казахстан 
 
Бұл мақалада  ХІХ ғасырда  Батыс Қазақстан және Оңтүстік Оралда өңірлік сауда 
нарығын қалыптастыруда транспорттық коммуникацияның ролі мен маңызы жайында 
баяндалып, зерттеу жұмыстарының қорытындылары назарға ұсынылған.  
In the present article the analysis of the role of transport communications in the formation of the 
regional trade market in the Southern Urals and Northwest Kazakhstan in ХІХ century is made. 
 
Кілт сөздер: транспорт, коммуникация, өңір, сауда, Батыс Қазақстан,  Оңтүстік Орал. 
Key words: transport, communication, region, trade, Western Kazakhstan, Southern Urals. 
 
Развитие ярмарочной торговли в степи, включение Казахстана в общероссийский рынок 
способствовали установлению экономических связей между отдельными регионами 
России. При этом лидирующее положение в развитии рыночных связей народов региона 
заняли татарские коммерсанты, захватившие значительную часть торговли  в Казахстане, 
Башкирии, Средней Азии в свои руки. Постепенно накапливая свой капитал, они заняли 
прочные позиции в кожевенном,  салотопенном и мыловаренном производстве. 
Однако отсутствие путей сообщения тормозило развитие внутреннего рынка в Казахской 
степи и регионального торгового взаимодействия с Южным Уралом. Все дороги, 
почтовые тракты в основном сосредотачивались вокруг населенных пунктов. Перевозка 
товаров осуществлялась на волах, верблюдах и лошадях. От состояния путей сообщения в 
значительной степени зависели цены на сырье и промышленную продукцию. Крупные 
изменения в экономической жизни региона вызвало строительство железной дороги. 
Местные власти, купечество, общественность понимали огромные преимущества 
стальной магистрали и прилагали большие усилия для проведения железнодорожного 
пути в свой регион. 
Первая дорога, связавшая Самару и Оренбург, была открыта в 1877 г. В результате 
Южный Урал оказался взаимосвязанным с Поволжьем. В полосе ее экономического 
влияния оказались самые южные районы Башкортостана. В 80-х годах развернулась 
ожесточенная дискуссия дальнейшего направления данной железнодорожной ветки.  
Сначала был принят «северный вариант» железной дороги через Нижний Новгород – 
Казань – Екатеринбург - Тюмень. Но, в 1882 г. министр путей сообщения адмирал                      
К.Н. Посьет настоял на пересмотре решения в пользу «южного» варианта через Самару – 
Уфу. 2 января 1885 году было принято окончательное решение, утвержденное 
императором Александром ІІІ, строить железную дорогу на участке Самара – Уфа и 
начать проектные изыскания в направлении на Златоуст и далее к востоку.  
В августе 1890 года оконченный участок Уфа - Златоуст был соединен с самаро-уфимским 
в одну линию под названием Самаро-Златоустовская железная дорога, общая 
протяженность составляла 1 410 верст [1, С.651].   В 1895году началось строительство 
Самаро-Уфимской железной дороги. Этот участок проходил через Уфу и Златоуст до 

одного из пунктов Екатеринбурго-Тюменской железной дороги [2, С.299]. С 1896 года по 
ней было открыто движение в Сибирь и до 1908 г. это был единственный рельсовый путь, 
соединивший Россию, Европу и Сибирь [3, С.6]. 
В 1892 г. был построен участок Златоуст – Миасс – Челябинск, а с 1893 г.  началась 
прокладка знаменитой Сибирской железной дороги [4, С.357]. 
В результате Уфа и весь регион оказались на транспортном пути в Сибирь и Дальний 
Восток, получили быстрое и удобное сообщение с Центральной Россией. Все это с одной 
стороны, делало их торговыми центрами на пути в центральные губернии России и, с 
другой стороны, способствовало развитию торговли в близлежащих местностях. 
Географическая изоляция, сдерживающая развитие края, завершилась, Южный Урал стал 
одним из ключевых регионов России.  
Всё же недостаток развитых путей сообщения в Казахской степи создавало определенные 
трудности в развитии регионального рынка, задерживало расширение торгово-
экономических взаимосвязей, как между отдельными районами степи, так и с 
приграничными районами, и наконец с Центральной Россией.  В мае 1868 г. 
Оренбургский генерал-губернатор Н.А. Крыжановский поднял перед Министром 
внутренних дел А.М. Горчаковым вопрос о необходимости строительства 
железнодорожных путей в Оренбургском крае. Основной мотивацией в докладной 
записке губернатора явилось то, что приграничные с казахским кочевьям территории 
(Саратовская, Самарская. Оренбургская губернии), занимаются выделкой кожи, сала и 
других продуктов животноводства, которые получают из казахской степи. Только в одном  
Кузнецком уезде Саратовской губернии имелись к этому времени до 150 кожевенных 
заводов, потребляемых более 1 миллиона пудов сырых кож, получаемых из казахских 
степей [5, Л.4]. 
Строительство железной дороги способствовало дальнейшему формированию 
регионального рынка. Определенный толчок развитию торговли дало строительство 
Оренбургской  железной дороги (Самара - Оренбург), протяженностью 512 верст, 
связавшей Тургайскую область и Оренбургскую губернию с Центральной Россией. 
В 1891-1893 гг. акционерное общество Рязанско-Козловской железной дороги построило 
линию Покровская слобода – Уральск, а в 1897 г. линию Урбах – Астрахань. В 
исторической литературе существуют различные точки зрения на роль данной железной 
дороги. 
Если в томе третьем учебника «История Казахской ССР» отмечается, что эти 
железнодорожные линии пересекали только незначительную часть Уральской области (84 
верст), и не оказали важного влияния на экономическое развитие степи [6, С.311], то В. 
Семенов–Тян-Шанский считал, что, несмотря на незначительную величину данной линии 
в пределах области, влияние ее было заметно на торгово-промышленную жизнь региона. 
В результате произошло стягивание основных продуктов (хлеба, рыбы, скотоводческого 
хозяйства) к Уральску, способствуя этим самым развитию здесь обрабатывающей 
промышленности и направляя грузы к главным рынкам Европейской России. Работа этого 
участка железной дороги выразилась в следующих цифрах.  Если  в 1898 г. было 
отправлено грузов – 4 360 т. п., то в 1900 г. – 5 038 т. п. При этом отправка грузов вдвое 
превышало прибытие грузов (1898 г. прибыло 1 641 т. п., а 1900 г. – 2 423 т. п.), что 
свидетельствовало о транзитном характере данной железной дороги [7, С.306]. 
Строительство данной железнодорожной трассы помимо ускорения местной торговли 
притягивало сюда новые виды грузов и укрепляло связь различных регионов России. 
В начале ХХ века определенную роль в увеличении  как  внешнего,  так  и  внутреннего  
товарооборота, расширении  товарообмена сыграла  железная  дорога Оренбург-Ташкент, 
построенная в 1901-1905 гг. Данная железнодорожная линия связала Южный Урал, 
Казахстан и Среднюю Азию в единое экономическое пространство. Вся линия 
строившейся дороги в административном отношении была разделена на две части: 
северную от Оренбурга до Казалинска (946 верст), проходившая через территорию 

Оренбургской губернии, Тургайскую область и Темирский уезд Уральской области и 
южную – от Ташкента до Казалинска (790 верст) вдоль Сырдарьинской области 
Туркестанского генерал-губернаторства [6, С.412-414]. 
Пять крупных станций – Актюбинск, Челкар, Казалинск, Перовск, Туркестан – стали 
узловыми пунктами связи Казахстана с Россией и Средней Азии. Оренбургско-
Ташкентская железная дорога была единственной линией, связывавшей Туркестанский 
край с другими центрами производящей и обрабатывающей промышленности. Она 
проходила в направлении Оренбург – Актюбинск по водоразделам рек Урал, Илек, Эмба к 
озеру Челкар, через Мугоджарские горы, пески Малые Барсуки к Аральскому морю, 
Казалинск, к берегам Сырдарьи, на Перовск и далее на Ташкент. 
Внедрение  на  железных  дорогах  специальных установок  создало  условия  для  
перевозок  в  большом  количестве  скоропортящихся  продуктов, в частности продукты 
скотоводческого хрзяйства. Строительство железной дороги Челябинск – Троицк - 
Кустанай (1913 г.), протяженностью 232 верст, позволило соединить степи Северо-
Западного Казахстана  с Южным Уралом и превратить Кустанайский уезд Тургайской 
области в крупный центр скотобойного производства в этом регионе [8, С.44]. 
Кроме того, данная железнодорожная линия соединила Троицк, Кустанайский уезд 
Тургайской области с Самаро-Златоустовской и Сибирской железными дорогами и 
превратила в один из крупных транзитных центров, взаимосвязанных с Южным Уралом и 
Западной Сибирью. 
Важное значение в понимании создании единой железнодорожной инфраструктуры имеет 
указ Николая ІІ от 14 мая 1913г. о строительстве двух железнодорожных линий: 1. от 
станции Казань Московско-Казанской железной дороги до соединения с участком 
Екатеринбург-Тюмень Пермской железной дороги; 2. от города Нижний Новгород до 
соединения с Северными железными дорогами [9, С.508]. 
Строительство этих железнодорожных путей соединяло в единое экономическое 
пространство регионы обширной Российской империи. 
Таким образом, можно выделить важные аспекты в формировании транспортной 
инфраструктуры, оказавшей влияние на развитие регионального рынка: 
1. В первой половине ХІХ века наиболее обеспеченными грунтовыми путями сообщений 
оказалась Уральская область, общая протяженность которой была 1 571 верст, а в 
Тургайской области - 844 верст. Приведенные выше скотопрогонные тракты проходили 
через крупные ярмарки, потому что движущийся скот из глуби казахской степи мог быть 
куплен на последующих сезонных торгах и так до конечного пункта, откуда он 
направлялся уже в виде мяса, кожи и другого сырья в европейскую Россию; 
2. Развитие железнодорожных средств сообщения со второй половины ХІХвека 
содействовало росту подвижности населения и явилось предпосылкой к развитию 
товарооборота. Строительство Оренбургско-Ташкентской железной дороги, которая 
пересекла всю территорию Тургайской и частично Уральской области, изменило 
ситуацию, и способствовала равномерному втягиванию края  в региональный  торговый 
рынок и развитию современно организованных форм торговли (магазины, торговые дома
торговые представительства банков); 
3.Все грунтовые и железнодорожные пути являлись транзитными, что свидетельствовало 
о втягивании казахского населения в региональный торговый рынок и подчеркивало 
незначительную плотность населения. Уральская и Тургайская области, являвшиеся 
пограничными зонами с одной стороны с Оренбургской и Самарской губерниями, а с 
другой – со Средней Азией стали транзитными пунктами продуктов скотоводческого 
хозяйства и русской фабрично-заводской промышленности; 
4.Железнодорожное строительство в регионе рубежа ХІХ–ХХвв., ориентированное на 
освоение окраинных территорий Российской империи, превратило населенные пункты 
казахской степи в торгово-промышленные селения с транзитными функциями. В 
частности, Ташкентская железная дорога, проходившая через станции Яйсан, Мартук, 

Бистамак, Тамды, Аккемир, Кандагач Актюбинского уезда Тургайской области, дало 
толчок включению этого района в региональный торговый рынок [10, Д.2826]; 
5.Вместе с тем необходимо отметить, неравномерность в расположении рельсовых путей. 
Так, Иргиз, Карабутак, Тургай оказались вне современных средств сообщения, что 
оказало влияние в дальнейшем на экономическое развитие данных районов. 
 
Литература 
 
1ПСЗ Ри Т.Х.№7099 С.651.
 
2. ПСЗ РИ Т.ХУ.№3043.С.299 
3. Краткий обзор развития и деятельности Самаро-Златоустовской железной дороги за 25-
летие. 1888-1913 гг. -  М., 1914. – 86 с. 
4. Россия. Полное географическое описание нашего отечества/под ред. В.П. Семенова – 
Тян-Шанского. - Спб., 1914, Т.5. Урал и Приуралье. – 785 с.   
5. РО библ. им Салтыкова – Щедрина, Ф.379,Оп.1,Д.255,Л.4.   
6. История Казахской ССР. Т. 3. - А., 1979. – 544 с.  
7. Киргизский край.// Россия. Полное географическое описание нашего отечества. Под 
ред. В.П. Семенова. – СПб., 1903, Т. 18. – 477 с. 
8. Асылбеков М.Х. Развитие сети ж/д в Казахстане в конце ХІХ –начало ХХ вв. // 
Казахстан в канун Октября. - Алма-Ата, 1968. – 120 с.  
9. ПСЗ РИ, Т.28,№39389. - С. 508 
10. ЦГА РК, Ф.25, Оп.1, Д.2826.  
 
 
ӘОК94(574)  «19»: 35.08 
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ШАРУА БАСТЫҚТАРЫ ИНСТИТУТЫНЫҢ 
ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ 
 
Ж.А.ҒАНИБАЕВА 
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті 
Ақтөбе  қаласы, Қазақстан 
 
В статье рассматривается введение, становление и деятельность института 
крестьянских  начальников в исторических исследованиях. Введение института 
крестьянских  начальников, который явилось важным рубежом в колониальной политике 
России в крае, означало сосредоточение всей полноты власти в руках русской  
администраций.  
In this article the initiation, formation and activity of the Institute of peasant chiefs in the 
historical research is examined by the author. Initiation of the Institute of peasant chiefs was an 
important turn in Russia’s colonial policy and meant concentration  of power in the hands of  
Russian administration.  
 
Ключевые словакрестьянские начальники, казахское общество, административные 
реформы, Степное генерал-губернаторство, исторические исследования, имперская 
политика, переселенческая политика  
Key words: peasant chiefs, the Kazakh society, administrative reforms “Steppe general 
governorship”, historical research, Empire Policy, Kaufmann, migration policy. 
 
 
 
XX ғасырдың басы Қазақстан тарихында қазақ көшпелі қоғамының әлеуметтік-мәдени 
дамуында  жаңа серпін берген оқиғаларға толы болды. Тарих ғылымының осы кезеңінің 

мәселелерін зерттеу тұрғысындағы маңызды қадамдарына қарамастан, көптеген 
аспектілер әлі де нақтылауды және онан әрі зерттеуді талап етеді. Тарих ғылымында қазақ 
даласындағы орыс үкіметінің жүргізген соңғы әкімшілік реформаларын зерттеу 
қажеттілігі туындайды,  өйткені, XIX ғасырда қазақ даласына енгізілген әкімшілік 
реформалардың көпшілігі тарихшылармыздың қайта зерттеулеріне қарамастан, 1902 
жылы 10 маусымда енгізілген шаруа бастықтары туралы Ереже туралы айтылмады. 
«Шаруа бастықтары туралы Уақытша Ереже» Ақмола, Семей, Орал және Торғай 
облыстарына қатысты болатын. Шын мәнінде, бұл мәселе орыс үкіметінің саясатында 
қазақ даласын жалпы империялық аумаққа қосу үрдісінде, әкімшілік басқару жүйесінде, 
әлеуметтік-экономикалық даму мен құқық мәселесінде өзіндік бағыттардың бірі болды. 
Аймақтарды басқару мәселесі Ресейдің полиэтникалық және территориялық  қатынасында 
дәстүрлі түрде маңызды орын алды. Ресей империясының ұлттық шет аймақтармен 
арақатынасын әкімшілік - құқықтық реттеудегі оның көп ғасырлық тәжірибесін қолданбай 
шешуі мүмкін емес еді. 
Отандық тарих ғылымында осы мәселені зерттеуге арналған бірде-бір арнайы зерттеу 
жұмысы болған  емес. Сондай-ақ шаруа бастықтары институты төмендегідей мәселелерді 
қарастырады: империялық үкіметтің аграрлық саясаты, қазақ халқының жаңа лауазымды 
тұлғалармен арақатынасы, Ресей империясының көпұлтты шет аймақтарындағы басқару 
ерекшеліктері, жергілікті билікпен орталық билік арасындағы өзара байланыстарының 
күрделі механизмдері болып табылады.  
XIX ғ. аяғы мен XX ғ. басында Ресей үкіметінің империялық саясаты аясында шаруа 
бастықтары институтын зерттеу тарихнамада толыққанды және  арнайы зерттеу нысаны 
болған емес. Сонымен бірге мәселенің кейбір аспектілері XIX ғ. екінші жартысы мен XX 
ғ. басындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуын қарастыратын зерттеулерде 
қарастырылған. 
Революцияға дейінгі тарихнамада қарастырылып отырған мәселе негізінен қоныс 
аударушылардың тұрмысын, империяның шеткері аймақтарына шаруаларды 
қоныстандыру шаралары, XX ғ. басындағы Ресей үкіметінің аграрлық саясатын зерттеуде 
қаралды. Әрине, Ресейдегі аграрлық мәселелерді зерттеушілердің бірі А.Кауфман болды 
[1]. Ол батыс аймақтағы қазақ халқының қауымдық құрылысының ерекшеліктерін 
зерттеді, әсіресе, Торғай облысының шаруашылық  жағдайы, малшаруашылығы мен 
егіншіліктің ерекшеліктері, қоғамның әлеуметтік құрылымы, жалпы алғанда, XX ғ. 
басындағы Қазақстанның аграрлық даму тарихы сөз болды.   
Кауфман Далалық өлкенің шаруашылық құрылысымен таныса келе төмендегідей 
қорытындыға келді: экономикалық тұрғыдан қарағанда климаттың өзіндік ерекшелігі 
жағдайында малшаруашылығымен  санасу керек деді, өйткені, бұл тиімді. Торғай 
облысының солтүстік уездерінің жерлерін зерттей келе Кауфман қоныс аударушылар 
үшін белгіленген 15 десятина жер үлесі  жоғары екенін анықтады, өйткені осы 
аудандардың жері құнарлы және мұқтажсыз өмір сүруге 8 десятина жер жеткілікті деп 
есептеді [2, 15,24-25 бб]. Ресейлік қоныс аударушылар алғашқыда қазақтардан жерді 
жалға алды, сөйтіп осы аймақтың құнарлы жерлеріне орналаса бастады. «Жерді күні 
бүгінге дейін жалға алу орыс қоныс аударушыларын жермен қамтамасыз етудің жалғыз 
жолы болды...» - деді [3, 36 б.]. Жерді жалға алу далалы аймақты  отарлаудың бірден- бір 
құралы болды, ол бірте-бірте кеңінен тарала бастады. Сонымен қатар қоныс аударушылар 
үкімет тарапынан жасалған шектеулер мен барлық кедергілерге  қарамастан, жер алуға 
ұмтылды. XX ғ. басында қоныс аудару саясатының аграрлық мәселені шешпейтіндігін А. 
Кауфман түсінді, өйткені шет аймақтардың жер қоры шексіз емес еді. Оның пікірінше, 
мәселені шешу шет жерлерді отарлау есебінен емес, ішкі резервтерді пайдаланып, жерді 
бөлу арқылы жүзеге асуы керек еді [1, 113 б.]. А.Кауфманның идеясын Жетісуда қоныс 
аудару ісінің меңгерушісі болып  ұзақ жылдар істеген О.А. Шкапский қолдады, яғни Сібір 
мен Қазақ даласына шаруаларды қоныс аудару Ресейдегі аграрлы мәселені шешудің 
амалы ретінде қаралмау керек деп есептеді. Ол қоныс аудару мәселесі жалпы аграрлық 

мәселенің бір бөлігін құрайды, қоныс аудару отарланушы аудандарда жергілікті 
тұрғындардың мүддесіне қайшы келу себебінен еуропалық Ресейдегідей өткір формада 
көрініс таппаса да жер мәселесінің туындауына себепкер болады деп есептеді [4, 19 б.]. 
Әрине, зерттеліп отырған мәселенің төңірегінде Далалық өлкедегі егіншіліктің даму 
үрдісін баяндайтын  еңбектер үлкен қызығушылық туғызады [5].Патша үкіметінің 
Далалық өлкедегі аграрлық саясатының отаршылдық мәнін Т.Сидельников те өз еңбегінде 
көрсетті[6]. 
Мәселені зерттеуде маңызды құжаттар санатынан  XIX ғ. аяғы, XX ғасырдың басында іске 
кіріскен Қоныс аудару басқармасының зерттеулерін атаймыз. Ф.Щербинаның 
жетекшілігімен Торғай облысының Ақтөбе  және Қостанай  уездері 1898-1899 жж. 
зерттелді. Торғай облысының  уездерін екінші рет зерттеу Қонысаудару басқармасының 
бастамасымен 1904-1910 жж. жүргізіледі. Зерттеу жұмыстарының нәтижелері 
«Материалах по киргизскому землепользованию, собранные и разработанные  
Статистический партией Тургайско-Уральского переселенческого района»деп аталатын 
еңбекте жарияланып, сондай-ақ Ырғыз[7], Темір[8], Ақтөбе[9] уездері бойынша жекелеген 
томдар жарық көрді.  
Жерге орналастыру және Егіншілік Бас басқармасы 1914 жылы қоныс аудару 
басқармасының қызметін көрсеткен  және Далалық  өлкеге қоныс аударған шаруалардың 
европалық Ресейдегі  шаруаларға қарағанда  ауылшаруашылық машиналарымен жақсырақ 
қамтамасыз етілгені жөнінде салыстырмалы деректер келтірген   «Азиатская Россия» 
еңбегі жарыққа шықты [10]Облыстық басқарманың кеңесшісі И.И.Крафт далалық 
облыстардағы қазақтарды басқаруда  Ресей империясының заң құжаттарын зерттеуде 
үлкен үлес қосты[11]. 
Сонымен бірге  XX ғасырдың басында патша үкіметінің отаршылдық саясаты, аграрлық 
және қоныстандыру мәселелері ұлттық интеллигенция өкілдерін толғандырған өзекті 
мәселердің бірі болды. Ә.Бөкейханов[12], А. Байтұрсынов[13], М.Дулатов[14], 
М.Тынышпаев[15] еңбектерінде бұл мәселеге ұлттық мүдде тұрғысынан қаралды. Шаруа 
бастықтарының қазақтарды басқаруда кең құқыққа, зор өкілеттілікке ие болғандығы 
туралы  Міржақып Дулатов өткен ғасырдың басында былай деп жазды: «Біздің қазақты 
көптен билеп келе жатқан үйез, крестьянский  начальник, пристав секілді төрелер жұрт ісі 
түгел бұлардың қолында: тұр десе тұрады, жат десе жатады. Кристьянский начальник 
қазақтың қандай приговорларын бұзуға ерікті», - деп жазды   [14, 71 б.]. 
Т.Шонанұлы Ресейдің отарлау саясатын, шаруалардың қоныстануын қоныс аударудың 
қазақ қоғамына тигізген зардаптарын нақты деректермен көрсетті[16]. 
Революцияға дейінгі орыс тарих ғылымында шаруа бастықтары институты емес, орыс 
шаруаларын басқарудың кейбір аспектілері, шаруалардың құқықтары және земстволық 
басқарушылардың қызметінің ерекшеліктері И.Страховский [17] мен В.М.Гессен [18] 
еңбектерінде зерттелді. 
Сонымен, Дала генерал-губернаторлығында шаруа бастықтары институтының енгізілуі 
және оның қызметі мәселелері революцияға дейінгі, кеңестік және посткеңестік кезеңдегі 
тарихнамада арнайы зерттелмеген тақырып болды. Осыдан келіп шығатын қорытынды  
аталмыш мәселе мұрағат деректері мен  тарихи фактілерге сүйене отырып нақты зерттеуді 
қажет етеді. 
XX ғасырдың басында патша үкіметінің отаршылдық саясаты, аграрлық және 
қоныстандыру мәселелері ұлттық интеллигенция өкілдерін толғандырған өзекті 
мәселердің бірі болды. Ә.Бөкейханов[12], А. Байтұрсынов[13], М.Дулатов[14], 
М.Тынышпаев[15] еңбектерінде бұл мәселеге ұлттық мүдде тұрғысынан қаралды.Шаруа 
бастықтарының қазақтарды басқаруда кең құқыққа, зор өкілеттілікке ие болғандығы 
туралы  Міржақып Дулатов өткен ғасырдың басында былай деп жазды: «Біздің қазақты 
көптен билеп келе жатқан үйез, крестьянский  начальник, пристав секілді төрелер жұрт ісі 
түгел бұлардың қолында: тұр десе тұрады, жат десе жатады. Кристьянский начальник 
қазақтың қандай приговорларын бұзуға ерікті», - деп жазды   [14, 71 б.].   

Т.Шонанұлы Ресейдің отарлау саясатын, шаруалардың қоныстануын қоныс аударудың 
қазақ қоғамына тигізген зардаптарын нақты деректермен көрсетті[16].   
Революцияға дейінгі орыс тарих ғылымында шаруа бастықтары институты емес, орыс 
шаруаларын басқарудың кейбір аспектілері, шаруалардың құқықтары және земстволық 
басқарушылардың қызметінің ерекшеліктері И.Страховский [17] мен В.М.Гессен [18] 
еңбектерінде зерттелді.  
1917 жылғы революциядан кейінгі онжылдықтар бойы кеңес зерттеушілері шаруа 
бастықтары институтын мүлдем зерттеген жоқ. Дегенмен,  осы кезеңде  XIX-XX  ғғ. 
басындағы Ресейдегі тарихи жағдайды баяндайтын еңбектер жарық көрді. Кеңестік 
тарихнамада негізінен XVIII ғ. Ресей империясының оңтүстік-шығысындағы 
шаруалардың отарлауы және оның жергілікті халықтың тарихи тағдырына  ықпалы 
жөніндегі мәселелер қаралды. Алғашқы кезекте Любавскийдің еңбегінде империяның 
шеткері аймақтарын отарлаудың жалпы көрінісін, орыс шаруаларының орналасуы және 
олардың орыс емес халықтардың рухани және материалдық мәдениетіне ықпалы туралы 
жазды[19]. 
Кеңестік дәуірде тарих ғылымында зерттеулер ең алдымен экспонизм: қосылу және 
жаулап алу мәселесі төңірегінде шоғырланды. Осындай тарихнамалық талдаудан 
шығатын қорытынды зерттеулерде ең басты назар  осы далалық өлкені аграрлық отарлау 
мәселесіне  аударылды. Әлеуметтік-экономикалық тұрғыда өзекті және күрделі 
мәселелердің бірі Қазақстанның аграрлық тарихы болып қала берді. Осы тақырыпты 
Л.Ауезова[20], С.Сүндетов[21], В.Черняков[22], А.Гинсбург[23] және т.б. зерттеді. 
Реформа жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық қатынастары 
П.Г.Галузоның еңбегінде жан-жақты қарастырылады [24]. Патша үкіметінің аграрлық 
саясаты, қоныс аударушылардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы, қазақтың көшпелі 
қоғамында егіншіліктің даму ерекшеліктері Б.Сүлейменовтың еңбегінде сөз болады [25]. 
Дегенмен, жоғарыда аталған зерттеулерде шаруа бастықтары, олардың мемлекеттің және 
қазақ  көшпелі қоғамындағы рөлі айтылмады. 
Кеңестік тарихнамада Қазақстанның түрлі аймақтарында қоныстандыру саясаты мен оның 
демографиялық және әлеуметтік-экономикалық жағдайға ықпалы туралы қарастырылды. 
Бұл А.Б.Турсунова [26], Н.В.Алексеенко [27], Н.Е.Бекмаханова [28]  еңбектерінде 
қарастырылды. Дегенмен, бұл зерттеулерде соңғы әкімшілік территориялық  реформа, 
соның ішінде далалық облыстардың уездерінде шаруа учаскелерінің ұйымдастырылуы 
көрсетілмеді. 
XX ғасырдың 90-жылдары еліміздегі қоғамдық-саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты 
тарих ғылымында жаңа бағыттар, жаңа көзқарастар пайда болды. Осы тұста белгілі 
құқықтанушы К.А. Жиреншиннің еңбегін бөліп айтуға болады. Ол қазақ ғалымдарының 
ішінде алғашқы болып, Дала генерал-губернаторлығындағы шаруа бастықтары 
институтына назар аударғандардың  бірі саналады. К.А.Жиреншин өз еңбегінде Далалық 
өлкеде аталмыш институтты енгізудің құқықтық механизмінің жекелеген көріністеріне, 
XX ғасырдың басындағы басқару жүйесінің ерекшеліктеріне тоқталды. Еңбекте аталмыш 
мәселе XIX ғасырда Қазақстанда патша үкіметінің жүргізген әкімшілік реформаларының 
аясында зерттелгеніне байланысты, шаруа бастықтары институты жүйелі түрде ашып 
көрсетілмеді  [29].  
Осы заманғы тарихнамалық ахуал қандай да бір қорытынды жасау үшін белгілі бір 
тәжірибе жинақтап қорытуды қажет етеді, сонымен бірге қазақ қоғамының әлеуметтік -
экономикалық дамуы туралы мәселелерді талдап зерттеудің онан кейінгі жолдарын 
айқындауды талап етеді. Осындай мәселелердің бірі Ресей империясының аймақтық 
басқару моделін құрудағы тарихи тәжірибесі, орталық пен аймақтар арасындағы 
әкімшілік-саяси өзара байланыстардың ұйымдастырылуын зерттеу болды. Осыған 
байланысты империя кеңістігін кеңейтуге ықпал еткен факторлар көрсетілген, 
экономикалық және саяси дамудың  түрлі сатысында тұрған және біртұтас геосаяси 
кеңістікте түрлі социо-мәдени және этноконфессионалды параметрлері бар халықтарды 

біріктіруге мүмкіндік берген империялық басқару механизмін айрықша көрсеткен 
«Национальные окраины Российский империи» (М.,1997) [30]  деп аталатын еңбек үлкен 
қызығушылық туғызады. Мәскеу тарихшысы В.В.Казарев өз еңбегінде XIX ғ.аяғы мен XX 
ғ.бірінші жартысындағы Ресейдегі шаруалар мәселесінің ерекшеліктерін мемлекеттік 
қайраткерлер мен саяси партиялардың пікірлері арқылы көрсетеді [31].  Дегенмен, бұл 
зерттеуде де XX ғ. басындағы Қазақ даласындағы қазақ халқына да, орыс халқына да 
қатысты әкімшілік басқару бірлігі – шаруа бастықтары институтының енгізілуіне назар 
аударылмады. Қазақстанда шаруа бастықтары институтының енгізілуі, мақсаты, 
жергілікті әкімшіліктің көзқарасы туралы А.Ю. Быковтың еңбегінде аталып өтеді [32]. 
Қазақстандық зерттеушілердің ішінде М.Қ. Қойгелдиев еңбегінде Ресей отаршылдығының 
қазақ жеріндегі негізгі ерекшеліктеріне, Ресей билігі орнықтырған заңдар жүйесіне 
тоқталады, қазақ жеріне орыс шаруаларының жаппай қоныс аударуының барысы, 
зардаптары, қазақ облыстарын басқарудың әкімшілік аппараты, патша шенеуніктердің 
жүгенсіздігі, соның ішінде Қарқаралы уезінің шаруа бастығы Цыловтың әрекеті 
баяндалады [33].  
К.Нұрпейісов өз зерттеуінде XX ғ. басындағы қазақ өлкесіндегі саяси ахуалдың аграрлық, 
ұлттық мәселелердің шиеленісуімен ерекшеленгенін, осы шиеленістен туындаған 
аграрлық және ұлт-азаттық қозғалыстардың ең алдымен отаршылдыққа қарсы 
бағытталғандығын атап өтсе [34], ал Мұхтар Құл-Мұхаммед шаруа бастықтары 
институтының 1902 жылы қазақ  даласында енгізілуі туралы және сондай-ақ автор 
мұрағат қорынан алынған шаруа бастығының қазақ халқына көрсеткен озбырлығы, түрлі 
жүгенсіздіктері туралы жазған заңгер Ж.Ақпаевтың 1905 жылы сенатор Паленге жазған 
арыз-хатының толық мәтінін келтіреді [35]. 
Сонымен, Дала генерал-губернаторлығында шаруа бастықтары институтының енгізілуі 
және оның қызметі мәселелері революцияға дейінгі, кеңестік және посткеңестік кезеңдегі 
тарихнамада арнайы зерттелмеген тақырып болды. Осыдан келіп шығатын қорытынды  
аталмыш мәселе мұрағат деректері мен  тарихи фактілерге сүйене отырып нақты зерттеуді 
қажет етеді. 

жүктеу 5.09 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   19




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет