Хабаршысы ғылыми журналы



жүктеу 5.09 Kb.
Pdf просмотр
бет10/19
Дата06.05.2017
өлшемі5.09 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   19

Әдебиеттер 
1. Кауфман А.А. Аграрный вопрос в Россий. Курс лекций.  – Москва, 1917.  –167 с. 
2.Кауфман А.А. Соображения о допустимости наделения переселенцев в    некоторых 
местностях Тургайской области в уменьшенном против 15 десятин на душу размере. – 
СПб., 1900. –79c. 
3. Кауфман А.А. Переселенцы-арендаторы Тургайской области. – СПб., 1897. 139c. 
4. Шкапский О. Переселенцы и аграрный вопрос в Семиреченской области // Вопросы 
колонизации. Вып. 1. - СПб., 1906. - 197c. 
5.  Полферов Я.Я. Земледелие в Тургайской  области.-Оренбург,1896.- 66с. 
6.  Седельников Т.Борьба за землю в Киргизской степи (киргизский земельный вопрос  и 
колонизационная политика правительства). – Спб., 1907. – 124 с. 
7. Материалы по киргизскому землепользованию, собранные и разработанные 
статистической партией Тургайско-Уральского переселенческого района.  Иргизский уезд. 
Оренбург.1913. -311с.  
8.  Азиатская  Россия. – Спб., 1914. – Т.2.;  
9. Крафт И.И. Сборник  узаконений о киргизах  степных областей.  – Оренбург, 1898. – 
532c.  
10. Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы,1994. – 245 б.; Бөкейханов Ә. Таңдамалы. – 
Алматы, 1995.-385б.;  
11.Байтурсунов А. Ак жол.Алматы,1991 -463б.. 
12. Дулатұлы. М. Шығармалары. Мақалалар мен зерттеулер. –2-т., – Алматы, 1997. – 71б. 
13. Тынышпаев М. История казахского народа. –Алматы,1993. –224 с.;  Дулатов        
М.Шығармалар жинағы. –Алматы, 1992. – 344 б. 
14.  Шонанұлы Т. Жер тағдыры, ел тағдыры. – Алматы, 1995. – 224 б.   

15.  Страховский И.М. Крестьянские права и учреждения. Спб., 1903;                                                                                                              
16.  Гессен В.М. Вопросы местного управления. – Спб.,1904. 
17. Любавский М.К.Обзор истории русской колонизации с древнейших времен и до 
ХХвека. – М., 1996. – 688с. 
18. Ауэзова Л.М. К вопросу о переселении крестьян и их роли в развитии земледелия в 
Казахстане в 70-90 годах XIX века // Известия АН КазССР. Серия истории, археологии и 
этнографии. - Вып. I (6). – 1958. – С. 28-41; Она же: Развитие земледелия у казахов 
последней четверти XIX века // Известия АН КазССР. Серия истории, экономики, 
философии и права. – Вып.  II (5). – 1957. – С. 37-61.  
19. Сундетов С.А. О генезисе капитализма в сельском хозяйстве Казахстана.- Алма-Ата. 
1973 
20. Галузо П.Г. Туркестан-колония (очерк истории колониальной  политики русского 
царизма в Средней Азии).Ташкент.,1935.-226с.: Галузо П.Г. Колониальная система 
российского империализма в канун Октябрьской революции // Казахстан в канун октября. 
– Алма-Ата: Наука, 1968, c.3-24. 
21.  Сулейменов Б.С. Аграрный вопрос в Казахстане  в последней трети XIX-  начало XX 
вв.(1867-1907). – Алма-Ата:Изд-во АН КазССР. – 1963. – 411с. 
22.Турсунбаев А.Б. Социально-экономические последствия переселенческой политики 
Казахстана.//Известия АН КазССР. Серия историческая. Алма-Ата. 1946.№2 (27). С.58-70 
23. Алексеенко Н.В. Население дореволюционного Казахстана.  Численность, 
размещение, состав. (1870-1914гг.)  Алма-Ата, Наука. 1981. - 111с. 
24. Бекмаханова Н.Е. Многонациональное население Казахстана и Киргизии в эпоху 
капитализма (60-е годы Х1Хв. 1917г.) М., Наука. 1986.-243с 
25.  Жиренчин К.А.  Политическое развитие Казахстана в XIX- начале XX вв. –Алматы: 
Жеті жарғы,1996. –352с. 
26.   Национальные окраины Российский империи.-М.,Славянский диалог, 1997.-372c. 
27. Казарезов В.В. Крестьянский вопрос в России (конец Х1Х – первая четверть ХХв.). М., 
Колос, 2000.-472с. 
28. Быков А.Ю. Истоки модернизации Казахстана /проблема седентаризации в росийской 
политике (XYIII-XXв). – Барнаул,2003.- 290c. 
29. Койгельдиев М.К.Алаш қозғалысы. – Алматы. - 1995 -.368с. 
30.   Нұрпейісов К.  Алаш һәм Алашорда.-   Алматы., 1995.-256б 
31. Құл-Мұхаммед.М. Алаш қайраткері саяси- құқықтық көзқарастарының эволюциясы.- 
Алматы, 1998.-360б;  соныкі.  Алаш ардагері.- Алматы, 1996.-223б. 
 
ӘОЖ  950.574.1 
Батыс Қазақстандағы жәрмеңкелердің 
әлеуметтік-демографиялық және мәдениетке тигізген әсері 
( XIX ғ. II жартысы – XX ғ. басы) 
 
Н.Қ.Демеуова 
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті 
Ақтөбе  қаласы, Қазақстан 
 
В данной статье отражена  история  торговли Западно-Казахстанских ярмарок. 
Затронуты вопросы формирования социальных групп и их влияние на местную культуру. 
The present article presents information about the history of trade fairs of Western Kazakhstan, 
formation of ,social groups and their impact on the local culture. 
 
Ключевые слова: ярмарка,социальные группы,демографическая ситуация, культура 
торговли
Key words: trade, fair, social groups, demographic situation, trade culture. 

 
 
XIX ғасырдың 80-90-шы жылдарында аймақтағы сауда-саттық процесінің жетіліп 
арқылы жәрмеңкелер жүйесінің қалыптасып дамуы, өсімқорлық-сауда капиталының 
жаппай тарауына жол ашты. Өсімқорлар капиталы көшпелілердің мал-мүлкін арзан 
бағамен алып, қайтадан өздеріне өңделген тауар етіп үстеме бағамен сатуға негіз жасады. 
Сөйтіп, аймақтағы қазақтар арасында өсімқорлық капиталына жол ашылды. Алғашқы 
жылдары өсімқорлық сауда капиталы өз пайдасын арттыру үшін ауылда әлі бұзыла 
қоймаған дәстүрлі этникалық қатынастарды кеңінен пайдаланған. Болыстар мен  
билеушілер халықтан түсетін салық пен түрлі алым-төлемдерді көп жағдайда өсімқордан 
жоғары пайызбен қарызға алып, қаражат белгіленген кезде төлеп отырды.  
           Қазақ қоғамының материалдық жағынан қуатты топтары мен жергілікті әкімшілік 
өкілдері де өсімқорлықты ықыласпен өз пайдасына жарата білді. Қазақ байлары мен 
саудагерлері орыс және Орта Азия көпестерінен мол қарыз алып, сол ақшалар арқылы 
ауыл тұрғындары есебінен өсімқорлық қаракеттер жасауға ұмтылды. Аймақ 
тұрғындарының өсімқорлық әрекеттері әсіресе, өсімқорды қылмыстық жауапкершілікке 
тарту туралы бабы тұрғылықты халыққа қолданылмайтыны жөніндегі жазылмаған ереже 
1883 жылғы 24-ші мамырдағы патша өкімінен кейін күш алды. Сол құжат негізінде Ресей 
мен Орта Азия көпестері өсімқорлық ұмтылысын шектей келе, бұл саладағы харакетін 
тұрақты әдетке айналдырып, пайда көздеген бағыттағы шараларын қазақтардың қолымен 
іске асыруға ұмтылған. Бұл үшін олар бірінші кезекте қазақ байлары мен ру басыларын 
топтастырды, әсіресе ауыл және болыс старшындарын және басқа ауқаттыларды қатарына 
тартқан. Өсімқорлықтан сауда капиталының қазақ халқы үшін кейде жан түршігерлік 
болғаны сондай, борыш үшін халықты мал-мүлкін ғана емес, сонымен бірге, балдарын да 
тартып алатын болған. Бұл туралы да мәліметтер мұрағат қорларында кездеседі [1, 56 б.]. 
Көпестер үшін тиімді эквивалентті емес сауда өсімқорлық капиталдың жинақталу негізгі 
көздерінің бірі болған. 
          Жәремеңкелік сауда мен сауда-саттық қатынастарының дамып жетілуі қаржылық 
несиенің жаңа түрлеріне жол ашты. Өлкеде тауар айналымы өскен сайын өсімқорлықпен 
қатар, XIX ғасырдың аяғында банктер мен басқа да несиелік мекемелерінен алынатын 
несие түрлері ұлғайып олардың саны 1917 жылға дейін өсіп келген. 1876 жылы Орал 
қаласында аймақтағы тұңғыш ірі жәрмеңкелер мен өнеркәсіп орындарын 
қаржыландыратын қалалық мемлекеттік банкінің бөлімшесі ашылған. Банкілерден 
алғашқы несие алатындар қатарын сауда буржуазиясы мен материалдық қоры мол 
саудагерлерлер құраған. 
           Өз кезегінде аймақтағы жәрмеңкелердің саны өсіп, жетілуі саудамен айналысатын 
арнаулы әлеуметтік топты қалыптастырып, оларды жіктеген. Бұл топ ХХ ғ. ғылыми 
әдебиетінде сауда буржуазиясы деген атаумен белгілі. Оған Ресей және шетелдермен 
ұлғая түскен сауда, сондай-ақ ішкі рыноктың өсуі де біршама ықпал еткен. Көпестердің 
дені де осы елдерден шыққан адамдар болды. Олардлың арасынан өлкеде сауда 
капиталының маңдай алды өкілдері қалыптасқан.  
            Ірі көпестердің сауда операциялары тек бір ғана қала мен елді мекен деңгейімен 
шектеліп қоймаған. Алғашқы кезде болашақ көпестер қалалар мен елді мекендерде өз 
жәрмеңкелерінің алаңдарын айқындап, Ресейдің өнеркәсіп тауарларын бағалы шикізат пен 
малға айырбастады, ал біраз уақыт өткен соң олар тауарды аймақтың шалғай жерлеріне 
үстеме бағамен сатудың тәсілін игерген. Мысалы, көпестер В. және Д. Деевтердің, А. мен 
Д. Путиловтардың, С. Оглотковтың, Р. Хайруллин, А. Суханбердин, С. Ибатуллиннің сол 
жылдары Орал, Ырғыз, Темір, Ойыл мен Ақтөбеде және басқа сауда орындарында астық 
және өнеркәсіп тауарларын сататын 62 дүкені болған [2, 48-61 пп.]. 
            Қазақтардан шыққан кәсіпқой саудагерлердің едәуір тобы базарлардағы, 
жәрмеңкелердегі, айырбас сарайларындағы сауда келісімдерінде бітістірушілер міндетін 
атқарған. Олар қазақ және басқа ұлт саудагерлерінің бір-бірінің тілін білмейтіндігін және 
тауардың бағасынан бейхабар екендігін пайдаланып көлденен пайдаға батқан. Өздерінің 

делдалдық қызметі үшін көп көлемде үстеме ақы алу мақсатын ұстанған. Өз тауарларын 
өткізу кезінде сатып алушылардың мұндай делдалдықтан құтылуына мүлдем мүмкіндігі 
болмаған, өйткені аймақтағы базарлар мен айырбас сарайларында делдалдар барлық бедел 
мен пайда көзін өз қолында ұстауға әрдайым жұмыстанған. Мысалы, XIX ғасырдың 90-
шы жылдарында аймақтағы шағын ғана қалалардың бірі болған Ырғызда - 70, Торғайда - 
32, Қостанайда – 37 адам делдалдықпен айналысып, олардың тек қана 58 /42,3 пайызы/  
қазақтар болған [3, 108-122 бб.].  
 
 Қазақ АКСР-і территориясы бойынша 1926 жылғы санақ кезінде 1923 жылғы 
бойынша жасалған қалалық қоныс тізімінен 40180 тұрғыны бар 12 қалалық қоныс алынып 
тасталды. Атап айтсақ, батыс аймақ бойынша Ақтөбе губерниясынан Ақбұлақ, Ырғыз 
және Ойыл, Орал губерниясынан – Ново-Казанка, Степной және Таловка қалалық 
қоныстары. Керісінше, 1926 жылы 1923 жылғы тізімде жоқ 15574 тұрғыны бар 6 елді 
мекен қалалық қоныс ретінде саналды. Олар: Батыс Қазақстан бойынша Ақтөбе 
губерниясында – Торғай, Орал губерниясында – Доссор және Адай уезінде – Форт-
Александровск болды [4, 123-127 бб.].    
1926 жылғы санақ қорытындыларын талдамас бұрын, аймақтағыәкімшілік-аймақтық 
бөлініске тоқталсақ. 1920-1930 жылдары Қазақстан бойынша төрт әкімшілік-аймақтық 
құрылым енгізілді. Олардың әр қайсысының өзіндік ерекшеліктері, айырмашылықтары 
мен ұқсастықтары және атқаратын кезеңдік қызметтері болғаны аталған. Кеңестік өкімет 
орнағаннан кейін, 1920 жылы 26-шы тамызда алдымен губерниялық бөлініс енгізілді. 
Губерниялық бөлініс 1928 жылдың 17- ші қаңтарына дейін өмір сүрді [4]. Осы әкімшілік- 
аймақтық  бөлініске сәйкес санақ қарсаңында аймақта Адай уезі, Ақтөбе, Бөкей және Орал 
губернияларында 12 қалалық қоныс болды. Олар: Ақтөбе, Темір, Ембі (Жем), Торғай, 
Шалқар, Орал, Калмыков, Орда, Гурьев, Доссор, Жымпиты, Форт-Александровск. 1926 
жылы осы қалалық қоныстардың барлығында санақ жүргізіліп, 1914-1918 жылдардағы 
және 1920-жылдардың бірінші жартысындағы саяси оқиғалардан кейінгі қалалардағы 
этнодемографиялық өзгерістер анықталды.  
      Батыс аймақтағы қалалар саны республикадағы қалалардың жалпы санының 24 %-ын 
құрады. Бұл салыстырмалы түрдегі жоғарғы көрсеткіш және батыс аймақтың жоғарғы 
деңгейдегі қалалардың іріленуінен құрылған өлке екендігін көрсетеді.  
     Жекелеген қалалар бойынша Ақтөбе губерниясында Ақтөбе қаласының халқы 
губерниядағы жалпы қала халқының 58,8 пайызын құраған. Халқының көптігі жағынан 
екінші кезектегі Шалқар қаласы халқының  аймақтық халық құрамындағы үлесі – 19,0 
пайыз. Губерниядағы қалған қалалар халқының саны жалпы қалалықтардың 22,1 пайызын 
құраған. Ақтөбе губерниясының қала халқына қатысты мәліметтерден ХХ ғасырдың 
басында Орынбор-Ташкент темір жолының құрылысы барысында негізі қаланып, 1925 
жылы 6-шы наурызда қалалық  қонысқа  айналдырылған [5, 20-31 бб.]. Шалқар  
қаласының  халық саны жедел қарқынмен өскені анық байқалады.       
Орал губерниясында халқының саны бойынша аймақтағы ең ірі қала Орал қаласы болып 
онда тұратын халық губерниядағы жалпы қала халқы үлесінің – 60,3 пайызын құраған. Ал, 
Батыс аймағын мекендеген  жалпы қалалықтар саны бойынша Орал қаласы халқының 
үлесі – 37,2 пайызға жеткен. Губерниядағы халқының санының көптігі жағынан екінші ірі 
қала – Гурьев қаласы болған. Гурьев қаласы халқының үлесі – 19,9 пайыз. Губерниядағы 
халықтарының саны бір мыңнан бес мыңға дейін жететін қалған қалалар халқының үлесі – 
19,8 пайызды құраған. Аймақтағы мұндай қалалар әлеуметтік-экономикалық даму 
деңгейлері және комуналды-тұрмыстық қалыптасуы жағынан ауылдық елді мекендерден 
көп айырмашылықтары болмаған.       
 Адай уезіндегі жалғыз қалалық қоныс Форт-Александровскінің 1926 жылы қалалық 
қоныстар тізіміне енгізілгендігін жоғарыда айтқанбыз. Қазір бұл қалалық қоныс 
Маңғыстау облысына қарасты Форт-Шевченко деп аталады. Жыныстық құрамы жағынан 
аймақтағы қала халқында әйелдер үлесінің басымдығы байқалған. Олар ерлерге қарағанда 
1967 адамға көп немесе жалпы қала халқының 51,0 %-ын құраған. Кестеден көрінетіндей, 

әйелдер үлесінің басымдығы Орал губерниясындағы қала халқының есебінен орын алған. 
Мұндағы әйелдер үлесі халықтың 51,9 %-ын құраған. Бұл көрсеткіш ерлер санының 
азамат соғысы жылдарында азаюымен тікелей байланысты. Ол кезеңдердегі жекелеген 
қалалар бойынша ерлер мен әйелдердің үлес салмағы пайыздық көрсеткішпен 
төмендегідей болған: Ақтөбе – 49,4 % және 50,5 %; Темір – 51,6 % және 48,4 %; Ембі 
(Жем) – 49,3 % және 50,7 %; Торғай – 54,0 % және 46,0 %; Шалқар – 50,5 % және 45,5 %; 
Орал – 46,9 % және 53,1 %; Калмыков – 45,1 % және 54,9 %; Орда – 52,8 % және 47,2 %; 
Гурьев – 48,4 % және 51,6 %; Доссор – 52,2 % және 47,8 %; Жымпиты – 51,5 % және 48,5 
% және Форт-Александровск – 54,6 % және 45,4 %.      
Аймақтағы жәрмеңкелік сауданың етек алу процесі ХХ ғасырдың басында патшалық 
Ресей жүргізген демографиялық және ұлт саясатының аясында болып, бірінші 
дүниежүзілік және азамат соғыстары ұлт аймақтарын үлкен этнодемографиялық 
өзгерістерге әкелгенін де көреміз. Осындай өзгерістерден Батыс Қазақстан аймағындағы 
қала халқының ұлттық құрамы да тыс қалмады. Мысалы, 1926 жылғы халық санағы 
бойынша Батыс Қазақстандағы қала халқының ұлттық құрамын тіркеменің 26-шы 
кестесінде [205, 180-194 бб.] көрсетілген. 
Кестеден көріп отырғанымыздай, қала халқындағы негізгі ұлт ол кезеңдерде  орыстар 
болған. Олар 62555 адамды немесе жалпы қала халқының 63,9 %-ын құраған. Орыс 
ұлтының өкілдері негізінен Орал қаласында шоғырланған. Ондағы орыстар қалалардағы 
жалпы орыс ұлты өкілдерінің 49,7 %-ын құрады. Орал қаласынан кейін орыс ұлты Ақтөбе 
(18,0 %) және Гурьев (14,2 %) қалаларында көп шоғырланған. Бұл үш қаладағы орыс 
ұлтының саны қалалардағы барлық орыстардың 82,0 %-ын құраған. Екінші кезекте 
қаладағы саны жағынан басым ұлт – қазақтар болды. Олар жалпы қала халқының 15,7 %-
ын құрады. Қазақтар, әсіресе, Орда, Гурьев, Доссор, Форт-Александровск және Темір 
сияқты қалалар мен қала үлгісіндегі елді мекендерде көбірек шоғырланды. Қазірдің өзінде 
де, бұл жерлерде сол шоғырлану құбылысы сақталып, Атырау және Маңғыстау өңірлері 
қазақтар басым қоныстанған аймақ ретінде саналып отыр. Ал Орал, Ақтөбе сияқты ірі 
қалаларда зерттелген мерзім ішінде қазақтар үлесінің аз болуы, патша өкіметінің мұндай 
қалаларға бұрын тек ғана православиелік элементтерді қоныстандыруға бағытталған 
саясатына тікелей байланысты болды. Қала халқы құрамындағы саны жағынан 
басымдылық көрсеткен үшінші ұлт, 10222 адамды немесе жалпы қала халқының 10,4 % - 
ын құраған татарлар болды. Татарлар Батыс аймағы қалаларына жаппай тараған, әрі 
жыныстық құрамы жағынан біркелкі дамып отырған бірден-бір болды. Бұл ұлт өкілдері 
қалаларда негізінен сауда-саттықпен айналысып, сол арқылы өздерінің өмір сүру 
деңгейлерін жоғары дәреже жеткізген. Қала халқындағы татарлардың жартысы (51,9 %) 
ол заманда негізінен екі қалада – Ақтөбе және Оралда шоғырланды. Ұлттық құрамда үлес 
салмағы салыстырмалы түрде жоғары көрінген келесі ұлт – украиндықтар болды. Олар 
аймақтағы қала халқының 7,1 %-ын құрап, негізінен Ақтөбе қаласында орналасты (74,7 
%). Украиндықтардың үлесі Темір қаласы халқының құрамында басым (9,9 %) шықты. 
Кестеде саны жағынан алтыншы орын иеленген неміс ұлты аталмыш кезеңде аймақтағы 
қала халқының 0,3 %-ын құрады. Саны жағынан әжептәуір аз немістер негізінен Орал 
қаласында шоғырланды және олар осы қаладағы халықтың  64,0 пайызын құрады.  
Кестеде аймақтағы жәрмеңкелік сауданың дамуы барысын және қалалардың өсуіне 
(урбанизациялану) байланысты ұлттардың да өсу  тенденциясы байқалады. Жалпы 
алғанда, жоғарыдағы мәліметтер 1926 жылғы халық санағы Батыс Қазақстан аймағындағы 
қала халқында үш негізгі ұлт – орыс, қазақ және татарлардың саны басым болғанын анық 
дәлелдейді.   
 Жоғарыда аталған қала халқындағы негізгі ұлттардың жыныстық құрамы әркелкі еді. 
Мысалы, қала халқындағы саны жағынан бірінші ұлт – орыстарда ерлерге қарағанда 
әйелдер саны басым болды. Пайыздық үлес салмағы бойынша олардың ара-салмағы - 46,6 
% және 53,4 % болды. Соның ішінде орыс әйелдері үлесінің басымдығы жоғарыда аталған 
барлық қалалар мен ірі елді мекендерге тән көрініс. Осыны Орал қаласының тұрғындары 

құрамынан анық байқалады. Орал қаласындағы әйелдер үлесі 54,5 %-ды немесе аймақтың 
қалаларындағы осы ұлттың әйел өкілдерінің 50,8 %-ын құрады. Орыстарға  мұндай 
жыныстық артықшылықтардың тән болуы бұл ұлттың барлық саяси науқандарда алдыңғы 
қатарда жүруінде еді.  
Екінші орын алған ұлт – қазақтарда керісінше ерлер үлесі басым боп шығып, ол жалпы 
қалалықтардың 57,5 %-ын құрады. Қазақтарда да ерлер санының басымдығы сол кездегі 
аймақтың барлық қалаларында байқалды. Жекелеген қалалар бойынша ерлердің айқын 
басымдығы Ақтөбе, Орал, Орда және Гурьев қалалары тұрғындарының құрамынанкөрінді. 
Қазақтардың жыныстық құрамындағы әйелдерден гөрі ерлер саны басым болуы ерлердің 
қала өміріндегі кәсібі қызметі тікелей қатысты еді.  
Қала халқы құрамындағы саны жағынан үшінші ұлт – татарларда әйелдер үлесі басым 
болды (52,1 %) және бұл үлес қалалардың басым көпшілігінде байқалды. Дегенмен, 
жоғарыда атап өткеніміздей бұл ұлтқа жыныстық құрамы жағынан біркелкі даму тән. 
Көпшілікті құраған келесі ұлт – украиндықтарда ерлер үлесі басым болғанымен (50,5 % - 
49,5 %), бұл басымдылық басқа ұлттардағы ерлер санымен салыстырғанда аса салмақты 
болмаған. Бұл ұлт та жыныстық құрамы жағынан қалалар жағдайында біркелкі дамыды [6, 
178-179 бб.].   
Жәрмеңкелер аймақ тұрғындары өнерінің орталығына айналып олардың мәдениетінің 
толысуына мұрындық болған. Тек ғана Қазақстанның батыс бөлегінде - Кіші жүзде - Ішкі 
Бөкей Ордасындағы (Жәңгір хан жәрмеңкесі) былай қойғанда, Оралда, Гурьевте, Ырғыз 
(Жармола), Темір (Қарақамыс), Көкжар (Ойыл) Ақтөбе жәрмеңкелері пайда болды. Бұл 
жәрмеңкелер Қазақстандағы ірі сауда орындары ғана емес қазақ өнерінің дамуына өзіндік 
үлес қосқан өнер ордалары да болды. 
 
Жәрмеңкелер сол тұста өмір сүрген ақын, жыраулардың шығармашылығының  
дамуьша  үлкен әсер  етті, сонымен бірге  қарапайым халықтың рухани сұранысын өтеуде 
де ерекше орын алды. Жәрмеңкелерді өз шығармашылығының өзегіне таныта білген ақын 
кердері Әбубәкір. Ол Орынбор, Троицкі қалаларында мектеп, медреселерде оқып, 
Тұзтөбе, Орал, Ақтөбе, Орск (Жаманқала), Орынбор маңындағы елді мекендерде бала 
оқытады, біраз уақыт ел әкімдерінің қасында жүріп, тілмаш-хатшылық қызметтер 
атқарады. Сол жылдары Кердері Әбубәкір Орынбор, Орск (Жаманқала), Орал, Актөбе, 
Темір (Қарақамыс), Көкжар (Ойыл) жәрмеңкелеріндегі бай саудагерлермен танысып, 
жәрмеңкелердің халық аңсап күткен қонағы болып танылған. 
          Сонымен, ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы елдің 
әкономикасында өзіндік терең із қалдырған жәрмеңкелік сауданың бүгінгі өмір үшін 
үлкен сабақтары бар екендігіне, оның  тарихи заңдылық арқылы  дәуірден дәуірге жалғаса 
түсуіне, қоғам дамуының белгілі бір кезеңінің тәжірибелерін зерттеу, еліміздің өткенін 
біліп – үйренудің, мемлекетіміз бен еліміз және болашақ үшін зор маңызы бола беретініне 
кәміл сенеміз.  
Әдебиеттер 
1. Всесоюзная перепись населения 1926, VІІІ т. Казахская АССР. Киргизская АССР. 
Народность, родной язык, возраст, грамотность.- М., 1928.  
2. Ордабаева Л. Қазақстандағы жәрмеңкелік сауда тарихынан (1840-1914 жж.) 
3. Кердері Әбубәкір. «Қазағым». Алматы, 1993.   
4. Кенжалиев И., Дәрібаев Х.. Қос ішек. -Алматы, 1990.  
5. Сборник статистических данных о движении населения, скота и уражаев по КССР с 
1880-1922 гг. Оренбург, 1922.  
6. Сдыков М.Н. История населения Западного Казахстана. Алматы, 2004.-  406 с. 
 
 
 
 
 

УДК9(с 55)Каз 
Е 82 
 
ПРОМЫСЛЫ КАК ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ  КАЗАХОВ 
В КОНЦЕ 19 – НАЧАЛЕ 20 ВЕКОВ 
 
Н.Е. Есетов 
Актюбинский региональный государственный университет им.К.Жубанова 
г.Актобе, Казахстан 
 
Бұл мақалада ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басы аралығындағы қосымша 
шаруашылығының негізгі аспектілері және орыс капиталының Торғай облысының 
экономикалық өміріне ықпалы сөз болады. 
The article characterizes the main aspects of the trade activity of the Kazakhs and the impact of 
the Russian capital on the economic life of the Turgay region at the turn of the XIX - early XX 
centuries. 
Кілт сөздер: кәсіпшілік, капитал, қазақтар, шаруашылық. 
Key words: trade, capital, the Kazakhs. 
Промысловая деятельность казахов формировалась как самостоятельная форма народного 
труда, и в экономической отрасли она занимала третье место, уступая скотоводству и 
земледелию. Домашние промыслы казахов охватывали все стороны их быта и 
хозяйственной жизни. Они сами изготавливали жилище, домашнюю утварь, конскую 
упряжь, шили одежду и обувь. Невозможно обозначить всю область распространения 
кустарного производства, особенно в кочевых и полукочевых условиях, когда скотоводы в 
рамках каждой отдельной общины обеспечивали себя всеми необходимыми для ведения 
хозяйства предметами домашнего обихода и принадлежностями. 
На рубеже веков все более важное значение и широкое распространение у казахов 
получают промыслы. Это было обусловлено, прежде всего, внутренними 
закономерностями развития казахского общества, которое в результате углубления 
социальной дифференциации и экономической поляризации постепенно выделяло 
значительные массы пауперизированного элемента, вынужденного прибегать к 
промысловым занятиям. Другим фактором развития промыслов являлось то, что в 
результате присоединения Казахстана к России, Актюбинский и Иргизский уезды, 
становятся объектом освоения и массового переселения крестьян из европейской части 
России.  
Вследствие этого в рассматриваемое время более значительную роль в структуре 
хозяйственных занятий населения обоих уездов стали играть промыслы. На рубеже 19-20 
веков они в результате обеднения значительной части населения и роста товарно-
денежных отношений становятся уже не только источником дополнительного дохода или 
необходимого продукта, но и начинают выделяться в отдельные направления 
хозяйственной деятельности местного населения. 
Определенное место в жизни казахского населения занимали такие традиционные методы 
ведения хозяйства, как охота, рыболовство, особенно домашние промыслы и ремесло, ибо 
оно обеспечило «жизнь населения при изменившихся отношениях самого населения к 
размеру занимаемой ими территории»[1]. 
В данный период в результате массового обеднения значительная часть казахских шаруа 
покидала свои обжитые места – қыстау и нанималась в хозяйствах казахских баев, 
русских кулаков. В структуре их хозяйственных занятий все более важную роль играют 
нескотоводческие занятия. Например, по данным материалов экспедиции в Актюбинском 
уезде хозяйств с промыслами было 5831, что составляло 33% общего числа хозяйств. 
«Они выделяли 7616 лиц мужского и 137 женского пола, а всего – 7753 человек, так 
называемых промышленников»[2]. По видам промыслов они распределялись следующим 

образом: число занимающихся промыслами в виде ремесла – 559 человек, что составляло 
7,2%. Кустарными промыслами занимались 133 человека, что составляло 1,7%. Разными 
промыслами были заняты 1312 человек, что составляло 14,8%. Извозными – 140 человек, 
что составляло 1,6%, в группе ремесленников следует выделить группу сапожников – 492 
чел., кузнецов – 40 и плотников – 27. 
Значительное развитие промыслы получили также в Иргизском уезде, особенно в 
волостях расположенных вблизи Мугоджарских гор. Одним из наиболее 
распространенных видов промыслов среди казахов был извоз, куда шли «бедняки, не 
имеющие не только ни одной головы скота, но даже и кибитки»[3]. Казахская беднота 
занималась извозом на почтовых станциях, доставляла соль за тысячи километров к 
промышленным центрам Европейской России и населенным пунктам Средней Азии. Так, 
Илецкая соль казахами извозчиками доставлялась на юг Казахстана, хотя там, в урочище 
Самгар были свои месторождения [4]. 
В извозе участвовали различные экономические группы казахского общества. До ввода в 
эксплуатацию Оренбургско – Ташкентской железной дороги извозный промысел в 
Тургайской области считался «видной отраслью хозяйственного быта» местного 
населения. 
Дореволюционная печать в связи с этим писала: «извозом занимались тысячи семей из 
Актюбинского, Иргизского и других уездов»[5].  Однако с развитием транспортной 
системы значение извозного промысла почти не уменьшилось. Даже Иргизский уезд, 
который находится на значительном расстоянии от железной дороги и ярмарок, не 
оставался в стороне в промысловой деятельности. 
Главным предметом извоза была соль, которую добывали из озера Оркаш, (Актюбинский 
уезд) завозили в Кустанай, Оренбург, Троицк и другие местности. Различные грузы 
перевозились на далекие расстояния на лошадях и верблюдах казахами.  
Особенно оживленным было движение от станции Челкар на Иргиз и Тургай, где 
держались сравнительно высокие цены из-за трудности провоза туда различных товаров. 
Перевозкой товаров в этих уездах, впрочем, как и в других, занимались исключительно 
казахи – бедняки. Они перевозили пшено и рыбу, шерсть, кожу в Оренбург, Троицк, 
Верхнее – Уральск и другие города. Немаловажное значение имел извозный промысел и в 
Актюбинском уезде, где особенно значительным был сбыт хлеба на железнодорожной 
станции. Казахами области извозный промысел осуществлялся в основном на верблюдах. 
Отметим, что для этого они «занимали громадное количество верблюдов»[6]. За свою 
работу извозчики получали нищенскую плату. Например, перевозка товаров по маршруту 
Оренбург – Ташкент (свыше 2000 верст) стоила до проведения железной дороги, 
примерно по 1/31 коп. за пудо-версту, перевозка соли в Оренбург – 1/45 коп. за провоз 1 
пуда хлеба по маршруту Кустанай  - Челябинск извозчики получали 9-10 коп. Впрочем, 
извоз не прерывался в течение всего года. Вот что по этому поводу писала тогдашняя 
печать: «И, несмотря на такую сравнительно малую плату, казахи извозным промыслом 
продолжают заниматься…»[7]. На самом деле, по данным источников, провозная плата в 
1903 г. от Иргиза до Оренбурга составляла 30 копеек и обратно до Иргиза 45-60 коп. Так, 
например, в 1907 г. население уезда от извоза выручало до 55 тыс. рублей[8]. 
Вместе с тем, заработок извозчиков был невелик. Поэтому извозчик, как правило, с 
сельскохозяйственным трудом – скотоводством или земледелием связи совсем не 
порывал: хозяйство обслуживали члены его семьи. Прокормиться на низкий заработок 
было конечно невозможно. Из официальных документов видно, что в Тургайской области 
извозный промысел был достаточно развитым. Неплохо отражен данный вопрос в 
дореволюционной печати. На наш взгляд, одним из неизученных вопросов в общественно 
– политической жизни Казахстана вообще, Актюбинской области в частности, остается 
промысловая деятельность казахов. 
Между тем, казахи наряду с извозным промыслом занимались охотой, рыболовством и 
местными промыслами, что являлось важным и излюбленным занятием казахского 

населения, известным издревле. Письменные источники свидетельствуют, что «между 
казахами области встречалось достаточное число охотников, ибо охота была лучшим 
средством для приобретения навыков в действии оружием, в верховой езде, во владении 
конем»[9]. Охота на зверей и дичь являлась у казахов не только способом добычи 
дополнительных средств существования, но и в известной мере имела промысловое 
значение, на что указывали русские ученые и путешественники. Шкурки сурков, птиц и 
волков в большом количестве поставлялись на меновые дворы Оренбургской и 
Иртышской линии. 
Необходимо указать, что постепенно «охота становилась достоянием преимущественно 
богатых лиц»[10].Это были владельцы крупных хозяйств. В волостях, где природно – 
климатические условия благоприятствовали занятиям охотой, казахи активно занимались 
этим видом промысла. Так, в Актюбинском и Иргизском уездах казахи занимались охотой 
на пушного зверя и всякую дичь[10]. 
По архивным данным казахи занимались и рыболовством. Правда, оно существовало как 
сопутствующее занятие сельского населения, дополнительный источник для пропитания 
казахов, особенно бедняков. Таким образом, рыбный промысел был известен казахам и 
служил одним из важных подспорьев в средствах существования русско – казахского 
населения области. 
Важной статьей дохода считались также местные промыслы: изготовление на продажу 
изделий из козьего пуха, кошмы, войлока, предметов хозяйственного повседневного 
обихода. Казахи – ремесленники на местах умели делать арчаки к седлам, деревянную 
посуду, орнаменты на фасадах домов, кузнецы делали ножи, шилья, копья, а также по 
большей части женские уборы с насекою серебром и прочие мелкие поделки. Иначе 
говоря, спрос русского рынка стимулировал изготовление в домашнем казахском 
промысле различных предметов из скотоводческого сырья. Так, войлоки сделанные 
руками мастеров использовались не только в качестве потников для лошадей в 
кавалерийских войсках, но и в домашнем обиходе они пользовались большим спросом. А 
козий пух нашел широкий спрос у жителей соседних губерний, особенно у оренбургских 
купцов. Полагаем, что потребности русского рынка в рассматриваемый период явились 
одним из определяющих факторов в развитии домашнего казахского промысла. 
Наибольшее распространение у казахов области имело изготовление серебряно – 
бронзовых изделий и кибиточных принадлежностей, обработка кожи, кузнечное дело и 
многое другое. Этими промыслами в основном занимались мужчины, имеющие 
специальные навыки. Мастерские, производящие предметы повседневного, широкого 
потребления, обычно располагались на базарах в самых многолюдных местах – поближе к 
потребителю , торговым центрам городов и промышленных поселков. Так, на базарах 
Актюбинска и близлежащих к России районах находились различного рода ремесленные 
мастерские, например, кузнечных и ювелирных изделий, а также кустарные мастерские 
сапожников, кожевенные по выделке седел, сбруи и других изделий, на которые имелся 
большой спрос у приезжих покупателей – перекупщиков из различных мест Российской 
империи. 
В каждом хозяйственном ауле была развита та или иная отрасль домашнего промысла. 
Правда, количество кожевенных мастерских остается неизвестным, так как в области, как 
и во всем Казахстане, длительное время не было статистики по учету ремесленных и 
кустарных промыслов и их изделий. 
В немалой степени изменение специфики хозяйственных занятий казахов 
обусловливалось влиянием внутренних социально-экономических предпосылок или 
причин. В рассматриваемое время разорение кочевого скотоводства прогрессировало. А 
это вынуждало местное население искать другие виды, т.е. дополнительные источники 
пропитания. 
Большое развитие в области получило отходничество, к которому в основном прибегали 
обедневшие казахи. Эти элементы казахского общества, отделенные от средств 

производства, не могли найти средства к существованию в сфере кочевого 
скотоводческого хозяйства, и была вынуждена искать возможности обеспечения 
необходимого продукта за пределами традиционного круга занятий. Можно сказать еще о 
том, что отходничество значительно расширило сферу хозяйственных занятий казахского 
населения. В пределах области среди казахов появлялась большая группа людей, 
источником существования которых стали разнообразные формы наемного труда: 
извозничество, кустарная промышленность в виде ремесленного производства и т.п. 
Завершая рассмотрение вопроса о промысловой деятельности казахов Актюбинского и 
Иргизского уездов в конце 19 – начале 20 вв., надо заметить, что ряд дореволюционных 
трудов и источников по этому важному вопросу, не достаточно полно освещают 
проблему. Дело в том, что Российская статистика объединяла под названием «промыслы» 
все виды работ, не совершаемых в своем хозяйстве, а всех крестьян, прибегающих к ним  
и всех рабочих, вышедших из крестьян, но сохранивших связь со своим аулом (часто даже 
чисто номинальную) она называет «промышленниками». Такое широкое и порою 
неопределенное толкование термина, а также разнородность промыслов и лиц, 
занимающихся ими, в значительной степени затрудняет дальнейшее исследование 
данного столь важного вопроса социально-экономической жизни казахского населения. 
 
Литература 
1.
 
Макаров И.М. Казахское земледелие в конце 19 – начале20 века. // Материалы по 
истории сельского хозяйства и крестьянства СССР. С. 424,427. 
2.
 
Материалы по киргизскому землепользованию, собранные и разработанные 
экспедицией по исследованию степных областей. Т.7. Актюбинский уезд. 
Оренбург. 1912. С.40,42.  
3.
 
Военный сборник. 1895.№8. с.466. 
4.
 
Военный сборник. 1879. №7. с.124. 
5.
 
Тургайская газета. 1901. №17. 
6.
 
Русский инвалид. 1868. №332; 1884. № 135. 
7.
 
Тургайская газета. 1901. №17. 
8.
 
РГИА. Ф.1284. оп.69. д.233. л.4; д.1282. л.50. 
9.
 
ГАРК. Ф.25. оп. 1. д. 511а. л. 8об. 
10.
 
ГАРК. Ф.25. оп. 1. д. 511а. л. 8об; Обзор Тургайской области за 1910 год. Оренбург. 
1911. с.28. 
11.
 
Записки Оренбургского отдела РГО. Вып.1. 1870. с. 239. 
 
УДК 950.574 
Массовые политические репрессии – печальные страницы истории 
 
М.Б.КУПИСОВ, Н.А. Жулумбетова 
Казахско-Русский Международный университет 
г. Актобе, Казахстан 
 
Мақалада Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы саяси репрессия құрбандары саны 
айқындалады. 
Аталған жылдардағы репрессия «толқынының» негізгі себебі мен зардаптары және 
қамтыған аумағы сөз болады. Мақала авторлары  Қазақстандағы саяси репрессия 
тақырыбын кеңінен ашып көрсеткен.. Орталықтық тоталитарлық режимінен қысқаша 
тарихи деректер берілген.  
In this article the authors fully cover the topic of mass political repressions in Kazakhstan in 
1937-1938. The brief background of that totalitarian regime and strengthening of the center is 
presented. Names of the public statesmen who became the victims of repressions are given. 
 

Кілт сөздер: репрессия, ату жазасы, қайғылы жағдай, «халық жауы», лагерь, 
оңтайландыру. 
Key words: political repression,  Kazakhstan, totalitarian regime, victims of repressions. 
 
 
«Память о миллионах людей разной этнической и религиозной принадлежности, 
попавших в жернова тоталитарной системы - невинно осужденных за инокомыслие, 
погибших в гулаговских застенках и безжалостно изгнанных с родной земли - для нас, 
граждан свободного, независимого Казахстана, всегда была и будет священна» 
Н.А. Назарбаев 
Последний день мая в Казахстане отмечают День памяти жертв политических репрессий. 
Памятную дату, согласно Указу Президента от 5 апреля 1997 года, отмечают ежегодно 31 
мая. Жесткая политика государства в то время приводила к значительным жертвам среди 
населения. Репрессии затронули миллионы советских граждан.  Только за 1937-38 годы в 
республике были незаконно осуждены более 100 тысяч человек и около 25 тысяч из них 
были расстреляны. В Казахстан было депортировано 800 тысяч немцев, 102 тысячи 
поляков, 19 тысяч корейских семей, 507 тысяч представителей народов Северного 
Кавказа. Не по своей воле здесь оказались крымские татары, турки, греки, калмыки и 
многие другие. Всего было депортировано за эти годы 1 миллион 500 тысяч человек. 
Массовые политические репрессии — одна из самых мрачных страниц в истории 
Казахстана. Советская власть практически превратила республику в тюремно-лагерный 
застенок, разместив на ее территории самые крупные лагеря — Карлаг, Степлаг, АЛЖИР, 
а также другие структуры ГУЛАГа — Главного управления лагерей. Официальная 
статистика свидетельствует, что за годы репрессий в казахстанские лагеря было сослано 
5,5 миллиона человек, но некоторые называют другие цифры. 
В общественном сознании 1937 год справедливо ассоциируется с пиком политических 
репрессий, широко применявшихся коммунистическим режимом после захвата власти в 
1917 году. Это была верхушка айсберга, высшая точка репрессивной политики. Однако и 
до, и после 1937 года были периоды в истории Казахской ССР, когда политические 
репрессии приводили к неменьшим жертвам, имели глобальные трагические последствия. 
Имеются в виду Октябрьская революция и гражданская война, коллективизация и 
ликвидация кулачества, голод 1932 — 1933 годов, депортации народов 1930 — 1950-х 
годов, послевоенные репрессивные акции и многое другое. 
Целью данной статьи является выявление масштабов массовых политических репрессий в 
Казахстане в 1937 — 1938 годах. Учитывая сложность поставленной цели и 
ограниченность формата исследования, назовём лишь основные причины, «волны» 
репрессий, их масштабы и последствия в обозначенные годы. 
Раскрывая тему данной статьи, необходимо немного вернуться назад в исторические 
процессы, происходившие  в истории Казахской СССР в составе СССР и понять причины, 
повлиявшие на начало массовых политических репрессий  в Казахстане.  
Трагической особенностью общественно-политической жизни Казахстана середины 20-х 
гг. являлось то, что с этого времени идеологический аппарат сталинизма начал проводить 
широкомасштабные мероприятия, направленные на искоренение исторической памяти 
народов и физическое уничтожение носителей этой памяти — видных представителей 
национальной интеллигенции. Известно, что народы Советского Востока, частично 
Поволжья, в течение многих столетий пользовались арабским алфавитом. В конце 20-х гг. 
по приказу сверху он был заменен на латинский, а в 1940 г. — на кириллицу. В результате 
в течение жизни одного поколения казахи были отлучены от письменности, на которой 
веками создавались шедевры национальной духовной культуры, издавались книги, газеты 
и журналы, научные труды, накапливались ценные исторические материалы. 
С укреплением тоталитарного режима постепенно усилились политические преследования 
участников партии «Алаш», а также руководящих работников республики, занимавших 

свою позицию в вопросе о темпах и методах социально-экономических преобразований в 
крае и высказывавших сомнения в правильности политики центра, грубо попиравшего 
суверенные права республики в решении хозяйственно-политических и кадровых 
вопросов, не считавшегося с национальными особенностями и интересами коренного 
населения. 
Политика давления на республику усилилась и приняла особенно жесткую линию с 
приходом Ф. И. Голощекина, направленного в сентябре 1925 г. на пост первого секретаря 
Казкрайкома ВКП(б). К этому времени партийные органы, подменившие все 
демократические институты власти, сами оказались заложниками установленной  ими 
системы. Ф. И. Голощекин был избран в состав крайкома и его секретарем.

1

 
Во второй половине 20-х гг. общественно-политическая жизнь в Казахстане круто 
изменилась. Решение V краевой партконференции, проходившей в декабре 1925 г., о 
«советизации аула» дало импульс резкому обострению классовой борьбы. Так создавалась 
идеологическая база для проведения «Малого Октября» в республике, приведшего к 
немыслимым бедствиям и трагедии казахского народа в период насильственной 
коллективизации и массовых репрессий 1937—1938 гг. 
Немалый «вклад» в нагнетание истерии о националистах и национал-уклонистах и 
преследование местных кадров внес и Н.И. Ежов, посланный в 1923 г. из Марийского 
обкома на должность секретаря Семипалатинского губкома ВКП (б), а затем назначенный 
заведующим организационно-инструкторским отделом крайкома партии. 

2

 
Одновременно было сломлено сопротивление крупных ответственных работников, не 
согласных с голощекинско-сталинской моделью «преобразований» в Казахстане. 
В конце 1928 года по ложному обвинению были арестованы почти все из числа так 
называемых «буржуазных националистов» - бывшие деятели Алаш-Орды. Для 
развязывания уголовного преследования бывших представителей партии «Алаш» 
использовались любые средства - от шельмования имен в средствах массовой 
информации до прямых провокаций, арестов членов семей. 
 
Под различными предлогами в 1927—1929 гг. из республики были удалены видные 
государственные и общественные деятели Казахстана Н. Нурмаков, Т. Рыскулов, С. 
Ходжанов, М. Мурзагалиев. Сняты со своих постов председатель КазЦИК Ж. Мунбаев, 
нарком просвещения С. Садвакасов, нарком земледелия Ж. Султанбеков и др. Большая 


жүктеу 5.09 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   19




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет