Хабаршы вестник «Педагогика ғылымдары»



жүктеу 5.1 Kb.
Pdf просмотр
бет43/49
Дата28.04.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   49

Тірек сөздер: Психологиялық денсаулық, психологиялық қызмет, дағдарыс, рефлексия 
 
Қазіргі таңда психологтардың арасында психологиялық қызметінің мақсатын ашуда Yр түрлі түсінік-
тер  қалыптасқан.  Мектептегі  психологиялық  қызметінің  мақсаты  –  мектептегі  оқу  үрдісі  барысында 
оқушылардың жарасымды дамуына жағдай жасау. Бұл анықтамада негізгі сөз «жағдай» болып табылады. 
Біз тек қана жағдай жасау мYселесін қарастыра аламыз, өйткені тұлғаның дамуына мектептен басқа отба-
сы жYне Yлеуметтік ортасы Yсер етеді. Егер отбасыға белгілі бір ықпал жасау қолымыздан келсе, тіршілік-
тің  экономикалық  жYне  мYдени  шарттарының  балаға  Yсерін  жұмыс  барысында  ғана  есепке  ала  аламыз. 
Қандай  тұлғаны  жарасымды  дамыған  адам  деп  айта  аламыз?  Біздің  түсінігімізде  бұл  өзіне  жYне  өзінің 
айналысына  разы  адам.  Өмірлік  қиыншылықтардан  психологиялық  жарақаттарсыз  өтіп,  өзінің  кейінгі 
өмірінде  тYжірибе  ретінде  қолданады.  Ол  өз  дамуын  мектеп  бітіргеннен  кейін  де  тоқтатпай,  аталмыш 
қоғам мен мYдениет шегінде жалғаса береді. Сонымен қатар, ондай адам оның жасерекшелігі мен сыртқы 
жағдайларға сYйкес Yлеуметтік жYне отбасылық қызметтерді табысты орындай алады, өйткені ол қорша-
ған ортаға бейімделуімен қатар, оны шығармашылықпен өзгерте алады. Сондықтан жарасымды даму – 
бұл: - Ішкі жYне сыртқы астасудың бар болуы;Өмірлік қиыншылықтардан өтіп, оларды өзінің дамуы үшін 
қолдану;Тіршілік  Yрекеті  үрдісінде  кейінгі  даму  алғышарттарының  болуы;Толықтай  қызмет  жасау 
мүмкіндігі, яғни адамның жасерекшелігіне байланысты Yлеуметтік жYне отбасылық қызметтерді орындау. 
Сонымен, жарасымды дамуды қамтамасыз ететін психикалық қасиеттердің динамикалық жиынтығын 
психологиялық денсаулық деп атауға болады [2]. 
Психологиялық денсаулықтың моделі. Психологиялық денсаулықтың жалпыланған моделіне аксиоло-
гиялық,  құрал-технологиялық,  қажеттіліктік-мотивациялық,  дамытушы,  aлеуметтік-мaдени  компо-
ненттер жатады. 
Аксиологиялық  компоненттің  мазмұны  адамның  өзіндік  «Мені»  жYне  басқа  адамдардың  «Мендік» 
құндылықтарынан  тұрады.  Адамның  құндылықтарды,  өзінің  жYне  басқалардың  бірегейлігін  саналы 
түсінуді, дүниемен біртұтастық сезімін болжайды. Осыдан жағымды «Мен» бейнесі пайда болады, өзін-
өзі жеткілікті түрде тану арқылы адамның өз өзін жағымды қабылдау, сонымен қатар басқа адамдарды 
жасына, жынысына, мYдени ерекшеліктеріне тYуелді емес қабылдау. dрине оның алғышарттары тұлғалық 
біртұтастылық болып табылады.  
Құралдық компонент рефлексияны өзін-өзі тану тYсілі, сананы өзіне, ішкі Yлеміне жYне басқа адамдар-
мен  қарым-қатынасындағы  орнына  тұрақталу  қабілеті  ретінде  пайдалануды  көздейді.  Осыған  адамның 
өзінің жYне басқа адамдардың эмоционалдық күйлерін түсіну жYне сипаттау, сезімдерді басқаларға зиян 
келтірмей, ашық Yрі еркін білдіру мүмкіндігі, өзінің жYне басқалардың мінез-құлқының себеп-салдарла-
рын түсіну жатады. 
Қажеттіліктік-мотивациялық компонент адамның өзіндік даму қажеттілігін, яғни тұлғалық өсу мен 
өзгеруін  анықтайды.  Оның  мYні,  адам  өзінің  тіршілік  Yрекетінің  субъектісі,  дамуын  алға  жылжытатын 
белсенділіктің  ішкі  көзі  болады.  Ол  өз  өміріне  деген  жауапкершілікті  қабылдап,  «өз  өмірбаянының 
авторы» болып табылады. 
Дамытушы  компонент  психосоматикалық  ауруларға  соқтырмайтын,  берілген  мYдени  жYне  тарихи 
шарттар нормаларына сай, тұлғалық, Yлеуметтік жYне дене даму динамикасын анықтайды. 
jлеуметтік-мaдени  компонент  адамның  қоршаған  Yлеуметтік-мYдени  жағдайында  табысты  қызмет 
жасау мүмкіндігін, адамның ұлттық рухани құндылықтарды игеруді анықтайды. Оның мYні, адамның Yр 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Педагогика ғылымдары» сериясы, №1(45), 2015 г. 
236 
түрлі мYдениет адамдарын түсініп, олармен қарым-қатынасқа түсе білу дағдысының болуында [3]. 
Басты  өлшемдері.  Психологиялық  денсаулықтың  басты  өлшемдері  ретінде  төмендегі  өлшемдерді 
айтуымыз болады: - Жағымды өзіндік сезім (көңіл-күйдің жағымды эмоционалды негізі), Yлемді жағымды 
қабылдау;Рефлексия  дамуының  жоғарғы  деңгейі;Іс-Yрекеттің  негізгі  түрлерінің  сапасын  жақсарту 
ұмтылысы;  Жасерекшелік  дағдарыстарынан  жақсы  өту;Социумға  бейімделу  (егер  ол  бала  болса  –  онда 
отбасына, мектепке), негізгі Yлеуметтік жYне отбасылық қызметтерді орындау дағдылары [3]. 
dрине, ұсынылып отырған психологиялық дені сау адам бейнесі идеалды, эталон ретінде қарастыруы-
мыз қажет. Көп жағдайда балаларда осыдан кейбір ауытқулар байқалады - ол қалыпты жағдай. Кей кезде 
психологиялық денсаулықтың маңызды ауытқулары да кездеседі, оларға тоқталып өтейік.  
Психологиялық  денсаулықтың  бұзылу  типологиясы.  Психологиялық  денсаулықтың  бұзылу  түрлерін 
анықтау  үшін,  баланың  ішкі  жан-жалға  жауап  қайтару  стилін:  белсенді  немесе  енжар  басымдылығын 
қолданамыз. 
 
Кесте 1. Психологиялық денсаулықтың бұзылу типологиясы 
 
Белсенді стиль 
Пайда болу мерзімі жYне ішкі жан-жал мазмұны 
Енжар стиль 
Қорғаныс 
агрессиясы 
НYрестелік шақ. 
Қауіпсіздік сезімінің болмауы - қауіпсіздікке ұмтылу 
Жою (өлу) үрейі 
Деструктивті 
агрессия 
Балалық шақ. 
Еркіндік жYне тYуелсіздік сезімінің болмауы - дербестікке 
ұмтылу 
dлеуметтік үрей (тYртіп нормала-
ры мен үлгілеріне сYйкес келмеу) 
Демонстративті 
агрессия 
Мектепке дейінгі шақ. 
Жалғыздық сезімі - жақындастыққа, араласушылыққа ұмтылу 
Өзін көрсету үрейі 
Өтемшілдік 
агрессиясы 
Кіші мектеп жасы. 
Олақтық, олқылықтық сезімі – өзіндік маңызды Yрі 
құндылықты сезіміне ұмтылу 
Есею үрейі 
Жоққа шығару 
агрессиясы 
Жасөспірімдік шақ. 
«Мен» бейнесінің айқындалмауы, диссоциациялық үрей 
сезімі – «Мен» бейнесінің тұтастығын сезінуге ұмтылу 
Өзіндік анықталу үрейі (дербес 
шешім қабылдау үрейі) 
 
Кестеде көрсетілген психологиялық денсаулықтың бұзылыстарының қысқа мазмұнын қарастырайық. 
Егер нYрестелік шақтағы бала дамуында қауіпсіздік сезімінің болмауы, қоршаған Yлемнен үрейленуі 
пайда  болса,  онда  баланың  тYртібіндегі  белсенді  позицияда  қорғаныс  агрессиясы  анық  байқалады.  Бұл 
жағдайдағы агрессияның негізгі қызметі – балаға қауіпті көрінетін сыртқы ортадан қорғаныс. Сондықтан, 
осындай балаларда белгілі бір түрдегі өлім үрейі болады, бірақ бала осы үрейді жоққа шығаруы мүмкін. 
Егер баланың ішкі жан-жалға жауап беру түрі енжар болса, онда қауіп сезімі мен оның салдарынан пайда 
болатын  беймазалық  сезімі  Yр  түрлі  үрейлерді  тудырады,  мысалы,  қараңғыдан,  үйде  жалғыз  қалудан 
қорқу жYне т.б. 
Балалық шақтағы психологиялық денсаулықтың бұзылу себептері қандай болуы мүмкін. Егер баланың 
автономдылық, өз бетімен таңдау жасау, пікір айту, бағалау қабілеті жоқ болса, онда белсенді нұсқасында 
оның  демонстративтілік  агрессиясы  байқалады,  енжарлық  жағдайында  –  тYртіптің  жалпы  қабылданған 
нормалары мен үлгілеріне сYйкес келмеу Yлеуметтік үрейлері пайда болады. Екі нұсқада ашу-ызаға берілу 
мYселесі бар, өйткені бастамасы ерте балалық шаққа тYн. 
dлеуметтік  үрейі  бар  балаларды  айқындау  жеңіл  –  олар  жуас,  ұқыпты,  қоршағандарға  жағымпазда-
нып,  мақтау  сөздерін  естуге  тырысады.  Ал  деструктивті  агрессия  көп  жағдайда  байқалмайды,  өйткені 
жанама  сипатта:  қоршаған  адамдарға  мысқылдау,  басқаларды  агрессивті  Yрекетке  итермелеу,  ұрлық 
жасау немесе жақсы тYртіп үстінде ашудың тұтанғыштығы түрінде көрініс табады. Бұл жағдайдағы агрес-
сияның негізгі қызметі – өзінің тілектері, қажеттіліктері жайында жариялау, Yлеуметтік ортаның қамқоры-
нан шығу ұмытылыстары, негізгі түрі – қирау, жою. 
Мектепке дейінгі жаста бала дамуының бұзылу салдарынан, баланың өзі үшін мYнді ересек адаммен 
жақын эмоционалды қарым-қатынасқа түсу мүмкіндігінің болмауынан пайда болатын жалғыздық сезімі 
қалыптасады. Осындай жағдайда белсенді жауап беретін бала демонстративті агрессияға сүйенеді – кез-
келген қол жетімді Yдістермен өзіне көңіл аударады. Енжар нұсқасында өзін көрсету үрейі қалыптасады. 
Бала тұйықталып, ересектермен өзінің мYселелері жайында сөйлесуден бас тартады. dдетте, біраз уақыт-
тан кейін дене өзгерістері байқалады: қимылдары қысыңқы, даусының бірсарындылығы, көзқарастардан 
жалтақтау. Бала қорғаныс бетпердесін киіп алғандай болады. 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Педагогические науки», №1(45), 2015 г. 
237 
Егер мYселенің бастауы кіші мектеп жасына байланысты болса, бала Yдетте, өзінің олқылықтылығын, 
толымсыздығын сезінеді. Бұл жағдайда, белсенді нұсқасында, ол өз сезімдерін өзінен Yлсіздерге агрессия 
көрсетіп толықтырады. Олар құрбы-құрдастары, кейде ата-аналары, тіпті мұғалімдері болуы мүмкін. Көп 
жағдайда  агрессия  мысқылдау,  мазақ  қылу,  жаман  сөздерді  қолдану  түрінде  болады.  Басқа  адамдарды 
төмендету  ерекше  қызығушылық  тудырады,  ал  қоршағандардың  жағымсыз  реакциясы  баланы  осындай 
Yрекеттерге  итермелейді,  өйткені  оның  толымдылығының  дYлелі  болып  табылады.  Асоциалды  мінез-
құлық түрлерінің негізінде өтемшілдік (компенсаторлық) агрессия жатыр деген болжам жасауға болады. 
Енжар нұсқадағы олқылықтылық сезімі есею үрейіне айналады, жасөспірім дербес шешім қабылдаудан 
бас тартып, инфантильді позиция мен Yлеуметтік есеймеуді танытады. 
Жасөспірімдік шақтағы психологиялық денсаулықтың бұзылуы қалыпты жасөспірімдік дағдарыстың 
өтуімен  қиындатылады.  Ұқсастық  дағдарысы  деп  аталатын  бұл  дағдарыс  –  жасөспірімнің  өзі  жайында, 
өзінің  күші,  мүмкіндіктері,  қоршаған  ортадағы  орны  жайында  пікірлер  дағдарысы  болып  табылады[4]. 
Бұл  жағдайда,  жасөспірім  өзіндік  «Мен»  бейнесінің  тұтастығын  сезіне  алмауынан  мазасызданып,  үрей 
сезімін бастан кешіреді. Белсенді позицияда – бұл жас шағында ең көп кездесетін позиция – жасөспірім 
кез-келген  Yлеуметтендіру  Yсерлеріне  қарсы  болады:  оқудан,  тYртіп  сақтаудан,  психологқа  барудан  бас 
тартады.  Ол  «менде  бYрі  жақсы»  деген  бет  перде  киіп  алып,  тереңде  жатқан  үрей  сезімін,  ең  бірінші, 
өзінен  жасырып  жатқандай  болады.  Күрделі  жағдайларда,  жасөпірімдер  болашаққа  деген  бағдарын 
толығымен жоғалтып, бір күндік өмір сүреді.Енжар нұсқасында сырттай тYртіпке бағынса да, болашағы-
на  бас  тарту  байқалады:  өзіндік  анықталу  қорқынышы,  отбасылық  жYне  кYсіби  ролін  таңдау  жайында 
ойланбауы, ата-анасына «жабысу» ұмтылысы, дербес шешім қабылдаудан қорқу. 
Кез-келген жас дағдарысы адам бойында күшті жағымсыз– жалғыздық, қорқу, ашу сияқты сезімдердің 
пайда  болуынан  басталады.  Сондықтан  жасөспірім  өз  сезімдерін  білдіру  мүмкіндігін  алуы  қажет.  Егер 
болмаса,  олар  өз  сезімдерін  шығару  Yдістерін  іздей  бастайды,  ересектермен,  құрдастарымен,  Yсіресе 
құрдастары  арасынан  Yлсіз  Yрі  шеттетілгендерді  айырықша  бөліп,  жан-жал  шығарады.  Бұл  сезімдер 
жасөспірімнің  өнімді  іс-Yрекет  түрлері  толықтай  жойылуына  дейін  бұзуы  мүмкін.  Сондықтан  да  бұл 
кезеңде оқу мотивациясын жоғарылату нYтижесіз болады [5]. 
Бесінші сынып оқушыларына ең алдымен қажеттісі – өз сезімдерін сеніп көрсететін адаммен қарым-
қатынас жасау болып табылады. Психолог жасөспірімді сезімдерін білдіруге итермелейтін Yдіс-амалдар-
ды  игеруі  тиіс,  бірақ  көптеген  психологтардың  ондай  тYжірибесі  болмайды.  Біздің  мYдениетіміздің 
ерекшелігінің  бірі  –  сезімдерді  жоққа  шығару.  Отбасында  бұл  Yлсіздіктің  белгісі  деп  қабылданады. 
Жасөспірімнің  ішкі  жан  дүниесі  өзіне  нYзік,  тұрақсыз  көрінеді  жYне  оны  ересектер  тарапынан  баса 
кіруден қорғаштап жүреді. Психологтың алдында тұрған қиын міндет – жасөспірім үшін үйреншікті Yрі 
қауіпсіз Yдістер - сурет салу, жапсыру жYне т.б. - арқылы сенімін аулау, сезімдерін білдіруді үйрету. Ол 
үшін  идеалды  түрде,  барлық  бесінші  сынып  оқушылары  психологпен  жеке  кездесуге  мүмкіндік  алуы 
қажет. Бұндай кездесулер жұптасып, кейде үш-үштен – бір-біріне сенім артатын құрдастармен жүргізілуі 
мүмкін.  Кейде  жасөспірімдер  жеке  кездесулерден  бас  тартып,  біреумен  келеді.  Бұл  жағдайда  онымен 
келісуге тура келеді. Сонымен, жасөспірімдермен жұмыс жүргізудің алғашқы бөлімі, Yсіресе ерте жасөс-
пірімдік шақта – өз сезімдерін білдіру мен саналы түсінуде көмек көрсету.  
Осы сабақтарда жасөспірім дағдарыстан өтудің маңызды біліктігін иеленеді - яғни ересек адам ретінде 
қабылдау  мүмкіндігін  алады.  Көп  жағдайда  жасөспірімнің  өзі  туралы  пікірі  төмен  болып,  ал  ересектер 
оның  бойындағы  өзгерістерді  жоққа  шығарып,  қабылдамайды.  Жасөспірім  өзін  қабылдап,  қолдайтын 
адамды қажет етеді. Сондықтан жұмыс жүргізудің екінші саласын жасөспірімнің мүмкіндіктері мен білік-
тілігін жоғарылату болып табылады. 
Жұмыстың  үшінші  саласы  –  жасөспірімге  өзінің  жағдайын  түсінуде  көмек  беру.  Өмірінде  болып 
жатқан  өзгерістер  барлық  құрдастарына  тYн  жYне  олар  қалыпты  жағдай  болып  табылатынын  түсіну 
жасөспірім  үшін  өте  маңызды.  Осындай  көмекті  психолог  жеке  кездесулерде  немесе  топтық  жұмыс 
түрлері барысында бере алады. Жасөспірімдік кезеңдегі дағдарыс – рефлексияны дамытуды қажет етеді, 
ал нақты айтқанда ішкі диалогты ұйымдастыруды үйрету. Оның алғышарттары сыртқы диалог болады. 
Жасөспірімдік  кезең  бойы  психолог  осындай  диалогтың  ұйымдастырушысы  болып  табылады.  Жоғары 
сыныптарда оқу барысында жасөспірімдердің психологпен жеке кездесулер мүмкіндіктері болуы қажет. 
Мысалы,  егер  бесінші  сыныпта  бұл  кездесулер  ересектердің  бастауымен  өткізілсе,  алтыншы  сыныптан 
бастап, жасөспірімдердің психологиялық кездесулер тYжірибесі молайып, психологқа деген сенім артқан-
да, оқушылардың өздернің қалауымен немесе қажеттілігімен жеке кездесулер ұйымдастырылуы мүмкін. 
1
 
Ананьев  В.А.  Основы  психологии  здоровья.  Книга  1.  Концептуальные  основы  психологии  здоровья.  —  СПб., 
2006. 
2
 
Прихожан А.М. Психологический справочник, или Как обрести уверенность в себе: Кн. для учащихся - М., 1994. 
3
 
Битянова М.Р. Организация психологической работы в школе. - М., 2000. 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Педагогика ғылымдары» сериясы, №1(45), 2015 г. 
238 
4
 
Дольто Ф. На стороне подростка. - СПб., 1997. 
5
 
Лазарев В.А., Родионов В.А., Ступницкая М.А. Трудности периода адаптации // Первое сентября. – 2006. 
 
Резюме 
В  работе  «Психология  здоровья»  В.А.  Ананьев,  говоря  о  психическом  и  психологическом  здоровье  детей, 
предложил  использовать  понятие  «психологическое  здоровье»  в  связи  с  тем,  что  в  детском  возрасте  личность 
ребенка еще только формируется. При этом автор отмечает: «Если для психического здоровья норма – это отсут-
ствие патологии, симптомов, мешающих адаптации человека в обществе, то для определения нормы психологиче-
ского здоровья важно наличие определенных личностных характеристик». Таким образом, «направление действий 
психолога  идет  в  сторону  приобретения  человеком  полезных  свойств,  способствующих  успешной  адаптации. 
…Норма психологического здоровья – это некий идеал… и на пути к этому идеальному образу можно находить все 
новые и новые ориентиры для саморазвития и организации психологических воздействий. Эти ориентиры меняются 
не только в зависимости от всего разнообразия жизненных ситуаций, но и в каждой из ситуаций – в зависимости от 
возраста» [1]. Действительно, каждому возрасту присущи свои задачи и интересы, и успешность решения этих задач 
во многом зависит от адекватности применяемых средств и степени учета интересов. Иными словами, учет возраст-
ных особенностей детей является необходимым условием успеха профилактической работы. Рассмотрим особенно-
сти возраста, учет которых способствует успешности работы по социальной адаптации, так как именно адаптация 
ребенка  к  социуму,  отмечал  В.А.  Ананьев,  становится  ключевым  критерием  динамического  равновесия  между 
индивидом и средой. 
Ключевые слова: Психологическое здоровье, психологическая служба, кризис, рефлексия 
 
Summary 
In "Health Psychology" V.A. Ananev talking about mental and psychological health of children, suggested the use of the 
term "mental health" due to the fact that as a child the child's personality is still being formed. The author notes: "If the rate of 
mental health - is the absence of pathology, symptoms, preventing the adaptation of man in society, to determine the rate of 
mental health is important to have certain personality characteristics." Thus, the "course of action psychologist goes toward 
acquiring person beneficial properties that contribute to successful adaptation. ... Norma psychological health  - is a kind of 
ideal  ...  and  on  the  way  to  this  ideal  image,  you  can  find  more  and  more  new  landmarks  for  self-organization  and 
psychological  effects.  These  guidelines  vary  not  only  depending  on  the  variety  of  life  situations,  but  also  in  each  of  the 
situations  -  depending  on  age"  [1].  Indeed,  every  age  has  its  own  objectives  and  interests,  and  the  success  of  these  tasks 
depends on the adequacy of resources and the degree of consideration of interests. In other words, age-appropriate children is 
a prerequisite for the success of prevention efforts. Consider the features of the age, the account of which contributes to the 
success of the social adaptation, as it is the child's adaptation to the society, noted V.A. Ananev becomes a key criterion of 
dynamic equilibrium between the individual and the environment. 
Keywords: psychological health, psychological service, crisis, reflection 
 
БАЛАЛАРДЫ Т.РБИЕЛЕУДЕ ЕРТЕГІ-ТЕРАПИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ МАҢЫЗЫ 
 
К.Ж. Қожахметова – aл-Фараби атындағы ҚазҰУ «Жалпы жaне этникалық педагогика» 
кафедрасының п.ғ.д., профессоры, 
А.Ж. Баймұратова – aл-Фараби атындағы ҚазҰУ «Жалпы жaне этникалық педагогика» 
кафедрасының 2 курс магистранты 
 
Ертегі-терапиясы  тұлғаның  шығармашылық  қабілеттерін,  зейінін  дамыту,  қоршаған  ортамен  қарым-қатынасын 
жетілдіру үшін қолданылатын Yдіс. Өз шығармаларында келесі шет елдік психологтар ертегіні зерттеген: Э.Фромм, 
Э.Берн, Э.Гарднер, Вачков И.В., М.Осорина, Е.Лисина, Т.Зинкевич-Евстигнеева жYне тағы басқалар. Ертегі-терапия-
сы «ертегімен емдеу» деген мағынаны білдіреді. Ертегіні дYрігерлер де, психологтар да, педагогтар да қолданады, 
жYне  Yр  маман  ертегінің  өзінің  кYсіби  мYселелерін  шешуге  көмектесетін  қорын  пайдаланады,  -  дейді  Вачков  И.В. 
Т.Д.  Зинкевич-Евстигнееваның  анықтамасы  бойынша,  ертегі-терапиясында  Yртүрлі  жанрлар  қолданылады:  өсиет 
Yңгімелер, мысалдар, аңыз Yңгімелер, батырлар жыры, дастандар, ертегілер, анекдоттар жYне мифтер. Қазіргі таңда 
жаңа  жанрлар  да  қолданылуда:  детектив,  махаббат  романдары,  қиал-ғажайып  Yңгімелер  жYне  тағы  басқалар.  dр 
клиентке  оның  қызығушылына  сай  келетін  жанр  таңдалынып  алынады.Ертегі-терапиясы  балаға  өмірлік  қиыншы-
лықтары мен проблемаларына шешім тауып, баланың дұрыс Yлеуметтенуіне көмегін тигізеді. 
Кілттік сөздер: Yдіс;ертегі; ертегі-терапиясы; тYрбие; педагогика 
 
Сказкотерапия – это метод, использующий форму для интеграции личности, развития творческих способностей, 
расширения  сознания,  совершенствования  взаимодействия  с  окружающим  миром.  К  сказкам  обращались  в  своем 
творчестве  известные  зарубежные  психологи:  Э.Фромм,  Э.Берн,  Э.Гарднер,  Вачков  И.В.,  М.Осорина,  Е.Лисина, 
Т.Зинкевич-Евстигнеева  и  другие.Сказкотерапия  –  означает  «лечение  сказкой».  Как  пишет  Вачков  И.В.,  сказку 
используют и врачи, и психологи, и педагоги, и каждый специалист находит в сказке тот ресурс, который помогает 
ему решать его профессиональные задачи. По определению Т.Д. Зинкевич-Евстигнеевой, в сказкотерапии использу-

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Педагогические науки», №1(45), 2015 г. 
239 
ются разнообразные жанры: притчи, басни, легенды, былины, саги, мифы, сказки, анекдоты. Находят применение и 
современные жанры: детективы, любовные романы, фэнтэзи и др. Каждому клиенту подбирается соответствующий 
его интересом жанр.  
Ключевые слова: метод; сказка; сказкотерапия; воспитание; педагогика 
 
Tale  therapy  -  a  method  that  uses  a  form  for  the  integration  of  personality,  creativity,  consciousness  expansion, 
improvement  of  interaction  with  the  outside  world.  Known  foreign  psychologiststurnedto  the  tale  in  his  works:  E.Fromm, 
E.Berne,  E.Gardner,  Vachkov  I.V.,  Osorina  M.,  E.Lisina,  T.Zinkevich-Evstigneeva  and  others.Tale  therapy  -  means 
"treatment  with  tales."  According  to  Vachkov  I.V,  fairytales  are  used  by  doctors,  psychologists,  and  educators,  and  every 
specialist  finds  his  resource  from  tales  that  helps  him  solve  his  professional  tasks.  By  definition  of  T.D.  Zinkevich-
Evstigneeva in tale therapy are used a variety of genres: the parables, fables, legends, epics, sagas, myths, fairy tales, jokes. 
Also used modern genres too: detectives, romance, fantasy, and others. Each client is looking for his interest in the relevant 
genre. 
Keywords: method; fairy tale; tale therapy; upbringing; pedagogy 
 
Ертегі-терапия ең көне психологиялық жYне педагогикалық Yдіс болып саналады. dлем туралы жинал-
ған білімдер ғасырлар бойы ауыздан ауызға беріліп отырды немесе жазылып отырған. Бүгінде біз ертегі-
терапиясы арқылы рухани білім туралы жYне адамның Yлеуметтенуі туралы білімдердің берілу Yдіс-тYсіл-
дерін түсінеміз. Тап сол себептен біз ертегі-терапиясын адамның рухани табиғатын түсіндіретін тYрбиелік 
жүйе деп атаймыз. Көптеген адамдар ертегі-терапиясы тек балаларға арналған деп ойлайды. dрі мектеп 
жасына дейінгі балаларға арналған деп біледі. Бірақ бұл олай емес. Ертегілер Yрбір адамның таза жYне 
ұғымтал  балалық  бастауына  негізделгендіктен,  ертегі-терапияны  «балаларға  арналған»  Yдіс  деп  атауға 
болады [1, 5 бет]. 
Ертегі-терапиясы  -  барлық  жастағы  адамдарға  арналған  тиімді  педагогикалық  технология.  Ертегі 
балалық  шағымыздан  бастап  біздің  өмірімізге  сYн  беріп  келеді.СірY,қызықты,  сиқырлы  да  таңғажайып 
оқиғалар  қызықтырмайтын  бір  де  бір  бала  жоқ  шығар.Ертегілерді  қолдану  тарихтың  тереңінен  халық 
ауыз  Yдебиетінен  алғаш  бастау  алған.Бүкіл  Yлемде  ертегі  оқу  сYбилер  мен  үлкен  адамдар  арасындағы 
қарым-қатынастың ерекше түрі бола отырып, білім беретін Yрі адамгершілік тYрбие беру түріндегі салт-
дYстүр болып табылады. Бүгінгі таңда да,адамдар саналы түрде ертегілерге салынған білім көзіне тарты-
лады.  Осы  кезде  бұл  Yдіс  ертегі-терапиясы  деген  атауға  ие  болып  отыр.  Ертегі  дүниені  ішкі  жағынан 
ақтарып,  кейіпкерді  жағымды  іс-Yрекеттері  арқылы,  көптеген  үрейлі  жағдайлардан  арылтып,  баланың 
сана-сезіміндегі  қайшылықтарды  шешуге  мүмкіндік  береді.  Бала  ертегі  кейіпкеріне  ұқсағысы  келген 
кезде ертегі-терапиялық Yсер етеді. Ертегі жақсылыққа үміт береді де баланың өмірінде болып көрмеген 
бірқатар  өмірлерде  өзін  көз  алдына  елестеткізеді.  Ертегіні  оқып  жатқан  уақыттағы  елестетіп  ойлау 
арқылы  пайда  болатын  суреттер  Yр  баланың  өзіндік  жеке  екендігіне  қарамастан,  ертегінің  феномені 
балалардың  түсіндіруге  мүмкін  емес  таңғаларлық  ғажайып  шытырман  оқиғаға  қызығушылық  болып 
табылады. 
Жалпы айтқанда, ертегі терапиясы ертегілер арқылы емдеу немесе адамға ертегілер арқылы тYрбиенің 
негізгі көздерін беру болып табылады. Ертегілердің барлығының тYрбиелік маңызы зор. Сондай ертегі-
лердің  бірі  –  мысал  ертегілер  (аполог).  Мұнда  баяндау  белгілі  бір  моральдық  қағида  мен  тұжырымды 
дYлелдеуге бағытталады, сол себепті ертегі афоризммен аяқталып отырады. Ертегінің айтылу мақсаты да 
осы афоризмді дYлелдеуді көздейді [2, 196 б.]. 
Ертегіде мейірімділік пен зұлымдық, жомарттық пен сараңдық, батылдық пен қорқақтық сияқты т.б. 
ұғымдар берілген. Бұның бYрі адамгершілік құндылықтар арқылы бала тұлғасын қалыптастырады. Ерте- 
гі - баланың ішкі дүниесінің айнаша ақтарылатын символикалық үлгісі деуге болады. Ол балаға мүлде Yр 
түрлі  Yлеуметтік  рөлдерді  басынан  кешуге,  ертегі  оқиғалары  мен  нағыз  өмір  арасындағы  байланысты 
айыруға мүмкіндік береді. Ертегі тілі түсінікті, кейде сюжет тіпті өз өмірінің ең қиын деген жағдайларын 
ашады.  Бұл  жерде  балалардың  қиыншылықтары  мен  оларды  шешу  тізбектерін  тауып  алуға  болады. 
Ертегіде  көзге  көрінбейтін  ұзтаз  бар  екені  сезіледі,  ол  сездірмей  үйретіп  отырады,кейіпкердің  қателік 
жасауына жол бермейді.Балаға келіспеушілік жағдайды шешуге болатын жолдарды қарастыруға жYне де 
сол  немесе  басқа  таңдап  алған  жолдың  нYтижесін  қарастыруға  ұсыныс  жасалады.  ТYрбиелік  мағынада 
бала  мен  үлкен  адам  арасындағы  жағымсыздықты  жеңіп  шығуға  мүмкіндік  беретін  байланыстырушы 
ретінде Yсер етеді. 
Баланы  тYрбиелеуде,  ең  алдымен  бала  жанына  ұғындыру  дYнін  себелеу  керек.  Ал  ол  үшін  баланы 
ойландыратын  белгілі  бір  сұрақпен  қалдыру  қажет.  Ілгері  уақыттағы  ертегі-терапиялық  үдеріс  қалай 
қалыптасты? Балалар пеш үстіне шығып алып, ертегі тыңдады, ал қыз балалар шүйке иірді жYне аңыз-
Yңгімелер айтты... Осылайша аңыз-Yңгімелер жинақтала берді, жинақтала берді. Өмірлік баянның қорын 
жасай, жасырын күштерді оята, жоспарлар мен ниеттерді қалыптастыра өмір туралы білімдер жинақтал-

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Педагогика ғылымдары» сериясы, №1(45), 2015 г. 
240 
ды. Бүгінгі күнде де біз ертегілерді айту арқылы балаларға өмір туралы білімді береміз. Кейде біз ертегі 
тыңдау жасы тез өтіп кетеді деп қате пікірде боламыз. Егер ертегілерді ұғынып тыңдасақ, ертегіні тыңдау 
жасы өтіп кетпейді.  
Қазіргі балаға ертегіні жай ғана оқып беру, оның батырлары жYне сюжет туралы Yңгімелесу жеткі-
ліксіз.  Үшінші  мыңжылдықтың  баласымен  ертегілерді  ұғып  түсіну  қажет,  баламен  бірге  ертегідегі 
жасырын  мағыналарды  жYне  өмірілік  сабақтарды  іздеп  табу  керек.  Осындай  жағдайда  ертегілер 
ешқашан баланы шындықтан алып кетпейді. Керісінше, ертегілер оның шын өмірде белсенді жасам-
паз болуына көмектеседі.  
«Ертегінің  қай  түрін  алсақ  та  ол  еріккеннің  ермегі  емес,  зор  қоғамдық,  тарихтың  сыры,  мYні  бар 
Yңгімелер» [3, 117 бет]. 
Ертегі терапиясы - ертегі оқиғалары мен шын өмірдегі тYртіп арасындағы байланыстың білім үдерісі. 
Бұл ертегі мағыналарын шындыққа айналдыру үдерісі болып табылады. Ертегілермен жұмыс жасағанда 
белгілі бір ұстанымдарды қолданады. 
Каталог: docs -> vestnik -> seriya ped nauki
seriya ped nauki -> С. Г. Тажбаева Редакция алқасы
vestnik -> Вестник Казнпу им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г
vestnik -> Хабаршы вестник «Жаратылыстану-география ғылымдары»
vestnik -> Вестник Казнпу имени Абая, серия «Молодой ученый. Поиски. Проблемы. Исследования», №1(5), 2015 г
seriya ped nauki -> Хабаршы «Педагогика ғылымдары» сериясы
seriya ped nauki -> Хабаршы «Педагогика ғылымдары» сериясы
seriya ped nauki -> С. Г. Тажбаева Редакция алқасы
seriya ped nauki -> С. Г. Тажбаева Редакция алқасы

жүктеу 5.1 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   49




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет