Хабаршы вестник «Педагогика ғылымдары»



жүктеу 5.1 Kb.
Pdf просмотр
бет34/49
Дата28.04.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   49

Тіректі сөз: киіз,киіз үй, көшпенділер, көркем, сырмақ, мYдениет, дYстүр 
 
Көшпелілердің  ұлы  өркениетін,  мYдениетін  сөз  еткенде  оны  ешқандай  айғақсыз,  дерексіз  баяндай 
берудің  мүмкін  еместігіне  көз  жеткізе  отырып,  оны  халықтың  рухани  байлығының  жемісі,  заттық 
(тұрмыстық) мYдениеттің айқын айғағы ретінде зерттеудің маңызы зор. Көркем киіз өнері жайлы алғаш-
қы деректер мен зерттеулер XIX-XX ғасырларда шет ел ғалымдарының еңбектерінде пайда болды. Қазақ 
халқының  көркем  мYдениетін  зерттеген  тарихшы,  этнограф,  археолог,  филолог,  өнертанушы  ғалымдар-
дың  С.Дудин,  Р.Карутц,  А.Миллер,  Б.Куфтин,  Е.Шнейдер,  Е.Клодт,  В.Чепелев  еңбектерінде  киіз  өнері 
жайлы  мол  мағлұматтар  береді.  XIX  ғасырдың  басында  қазақ  халқының  дYстүрлі  қолөнерінің  толассыз 
даму нYтижесінде айтарлықтай жоғары деңгейге көтерілді. 
Еуразия  далаларындағы  киіз  өндірісінің  бастау  алуын  ғылымда  қола  дYуірінің  соңғы  кезеңімен  дөп 
келеді деп белгілейді, бұл кезде көшпенділер салтпен мал өсіру өндіргіш шаруашылықтың басым түріне 
айналды. 
Біздің дYуірге дейінгі VII-V ғасырларда,сақ кезеңінде көшпенділік тұрмыста қолданылатын жабдық-
тардың  типтік  көрінісі  қалыптасты.  Олар  киізбен  жабылған,  жорыққа  ыңғайлы  итарқалар,  жиналмалы 
шатырлар мен күркелер, киізді, тері мен ағашты пайдалана отырып жасалған қару-жарақ пен ат Yбзелдер-
ді, салт аттыға тYн киім-кешек жYне тасымалға қолайлы жеңіл бұйымдар болып табылады [1]. Бұл жайын-
да  мYліметті  археологиялық  материалдар  мен  жазба  дерек  көздер,  атап  айтқанда,  Страбон,  Гиппократ, 
Геродот деректері арқылы пайымдауға болады. Көрші Таулы Алтайдағы Пазырық обасында, Жетісудың 
Бесшатыр  обаларында,  Шығыс  Қазақстанның  Берел  обаларында  жүргізілген  археологиялық  қазба 
жұмыстары  кезінде  көптеген  киіз  бұйымдары  табылды.  Сол  археологиялық  материалдарды  негізге  ала 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Педагогические науки», №1(45), 2015 г. 
185 
отырып,  ежелгі  көшпенділердің  киіз  өндірісі  туралы  жалпылама  қорытынды  жасауға  болады.  Ең 
алдымен, киіз бұйымдардың Yртүрлілігін жYне өте мол екендігін айту керек, олар: баскиімдер, шекпендер, 
ұзын шұлықтар, тұрғынжайдың киіз жабулары, еденге төсейтін жYне қабырғаға ілетін кілемдер, ер-тоқым 
жабулары  жYне  т.с.с.  Аталған  көне  бұйымдарда  көзге  түсетін  ерекшелік  сол,  бір  бұйымда  бірнеше 
материал (былғары, тері, киіз, мата, ат қылы, қола жYне алтын жалату-плакировка) жYне түрлі техноло-
гиялық тYсілдер(мозаика, аппликация, тігіс салу, кесте) араласып жатады. Бұлардағы мүйіз тYрізді ішіне 
қарай  қайырылған,  жиегіне  иректеп  тігілген  Yдіптер,  өсімдік  сабақтары,  гүлдер  мен  пальметталар,  қой, 
арқар, марал, бұғы, қаз, аққу, жылқы, қасқыр, арыстан, жолбарыс жYне мысық тұқымды басқа да жырт-
қыштарды, сирегірек – балықтарды да бейнелейтін ою-өрнектік нақыштар баса назар аудартады. Біріне – 
бірі шабуыл жасап жатқан кейіптегі жануарлардың, аңдар мен құстардың толық бейнелері немесе жекеле-
ген бөліктері салынған. Бұл кезеңдегі тYсілдерді: жануарлардың дене құрылысының бөліктерін, олардың 
бұлшық еттерін нүкте, үтір, жарты таға, үшбұрыш пішіндес элементтер арқылы көрсету орын алды. 
Технологиялық құралдар мен бұйымдар көрнекілігінің сYндік шешімдеріне қарай отырып, біз мынан-
дай  қорытындыға  келе  аламыз:  нақ  осы  Еуразия  далаларында,  ежелгі  көшпенділер  дYуірінде  киіз  басу 
сYндік-қолданбалы өнердің өзіндік сипаты бар түріне айналды. Киіз өндірісі одан кейінгі тарихи кезеңдер-
де де өркендеп дамыды, ол үйсіндер мен ғұндардың мYдениетінде орын алған [2]. Еуразияның далалық 
кеңістіктерінде  өмір  сүрген  сансыз  тайпалар  киіз  өндірісін  көркемдік  тұрғыда  дамытуға  өлшеусіз  үлес 
қосты.  Біздің  дYуіріміздің  алғашқы  мыңжылдығынан  бастап,  дала  мYдениетінің  қалыптасуында  түркі 
тайпалары  шешуші  рөл  атқарды,  бұл  жайт  түркі  көшпенділік  мYдениетінің  өзіндік  мYдени  құндылығы 
жайында  айтуға  мүмкіндік  береді.  Зерттеушілер  ежелгі  жYне  қазіргі  заманғы  киіз  бұйымдар  туыстық 
сипаттардың бар екендігін атап айтады. Қазақтардың мYдениеті дала төсінде үш мың жылға жуық уақыт 
бойы дамып, өркендеген көшпенділік дYстүрлердің тікелей мұрагері болып табылады. Кавказ, Еділ бойы, 
Оңтүстік  Сібір,  Орта  Азия  халықтарының  киіз  бұйымдарын  зерттеумен  шұғылданған  зерттеушілердің 
бірқатары  қыпшақ,  қазақ  дYстүрлерінің  ықпалы  басым  болғандығы  байқалады.  Қазақстанның  ұшы-
қиырсыз кең даласындағы көшпенділік тұрмыс салты мен шұғыл континенттік климат жағдайында жүнді 
көркем түрде өңдеудің ең жоғарғы деңгейі қалыптасты [3]. 
Киіз басумен Қазақстанның барлық бөлігінің тұрғындары айналысқан. Бір қызық жері, пайдаланыла-
тын зат біреу, ол жүн, осыдан жасалған киіздің Yр жүзге, Yр руға тYн өзіндік ерекшеліктерін анық байқауға 
болады.  Өзгешеліктері  киіздің  жасалуында  емес,  безендірілуінде,  бірін-бірі  қайталанбас  өрнектерінде 
болып табылады [4]. 
Ерте заманнан келе жатқан қазақтың жылжымалы баспанасы, Yрі көшпелі өмірге бейімделген киіз 
үйі  жYне  оның  үй  жиһаздарында  көрінетін  қолөнер  салалары  бір-бірінен  ажырамас  біртұтас  рухани 
дүниетаным. 
Киіз  үй  интерьеріндегі  бау-басқұрлардың  ерекше  сезімдік  талғаммен  түрленген  айшықты  өрнектері 
түрлі-түсті көрпе жастықтар, сYнді қол өнері бұйымдары киіз үйдің ішіне адамның көңіл-күйіне шабытты 
серпіліс  беретін  энергиялық  күш-қуат  жинақтайды.  Киіз  үйдің  сырт  кескіні  табиғи  ортамен  өте  үлкен 
үйлесімділікте көрінгенмен, адам оның ішіне енгенде бөлек дүниеге кіргендей Yсер алады. Киіз үй ішінде-
гі  үйлесімді  Yсем  жиһаздар  оның  көзін  демалдырып,  көңілін  сергітеді.  Киіз  үй  жабдықтарының  ерекше 
бөлігі  -  киіздері.  Киіз  үйдің  басты  жабындары:  туырлық,  үзік,  түндік,  жYне  іргелік.  Түндік  -  киіз  үй 
шаңырағын  жабатын  киіз.  Төртбұрышты  пішіліп,  шаңырақ  диаметрінен  50-60  сантиметрдей  молдау 
жасалады.  Үзік  -  киіз  үй  сүйегінің  шаңырақ  қарынан  бастап  уық  бойын  тұтас  жабады.  Уықтың  иінін 
жабатын тұсы киіз үй сүйегіне сYйкес пішіледі. Туырлық - кереге бойын жабады. Іргелік - керегенің аяқ 
жағын  жабады.  Ұрпақтан-ұрпаққа  жүннен  киіз  жасау  өнерін  жеткізіп,  жалғастырған  -  қазақ  шеберлері. 
Киіз басудағы басты құпияның бірі жүн талшықтарының жоғарыдан төмен қарай бағытта орналасуында. 
Бұл жаңбыр жауғанда судың киіз үйдің ішіне өтіп кетпей не киізге сіңбей төмен ағып кетуіне Yсер етеді. 
Киіз, Yдетте, ақ не қоңыр жүндерден басылады. Ш.УYлиханов «Киіз үйдің ең сYулетті Yсемін ақ боз түсті 
киізбен жабады. Бұл түсті қазақтар басқа түстерден артық бағалайды», - деп жазды. Киіз үйдің киіздерінің 
ақ жүннен басылуы күн сYулесін өткізбеу үшін, ал қоңыр киіздер жылуды өз бойына көп сақтайды, соған 
байланысты үй жылы болады [5].  
Халқымыздың ежелгі дYстүрінің негізінде – кілем, киіз, киізден оюлап жасаған бұйымдардың Yртүрлі 
байлықтары  бар.  Соның  ішінде  сырмақ,  текемет,  тұскиіздің  алуан  түрлері,  айшықтап  кесте  тіккен 
қоржын, Yбдіре, сандық тыстары, тағы да сондай үй тұрмысында қолданылатын айна қап, аяқ-қап, кереге 
қап сияқты заттар кездеседі. Оюлап киіз басу тек қазақтың ғана еншісіне тиген өнер емес, мал шаруашы-
лығымен айналысатын басқа да көшпелі елдерге тYн, ортақ нYрсе. Қазақ халқының тұрмысында киізден 
жасалған  бұйымдар  барлық  кезеңде  басты  роль  атқаруда.  Бұл  көшпелілік  жағдайында  киім,  күнделікті 
тұтынатын  бұйымдар,  киіз  үй  жабдықтарын  дайындау  үшін  таптырмайтын  теңдесі  жоқ  материал  деу 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Педагогика ғылымдары» сериясы, №1(45), 2015 г. 
186 
лYзім.  Қолайлылығы,  функциональдығы  мен  қолдану  аясының  кеңдігі  жөнінен  мұнымен  тек  тері  ғана 
таласа алады. Бүгінге дейін дYстүрлі қолөнер ең басты түрі – киіз басу болып табылады. Бұл көне заман-
нан бері Yйгілі. Қазақстанның барлық бөлігінің тұрғындары киіз басумен айналысқан. Оның табиғаттық 
қасиетіне зер салып, тиімділігі мен күнделікті тұрмыста қолайлы жақтарын қарастыра отырып, Yдемілік 
жағына да көңіл бөлінді. Бұрын киізді қара немесе ақ түсті етіп басқан, соңғы кезде оюлап басу кеңінен 
тарап кетті.Осындай көркемөнер туындыларын жасау арқылы болашақ мамандардың рухани мYдениетін 
байытып отырамыз [6].  
Бір  қызық  жері,  пайдаланылатын  зат  біреу,  ол  жүн.  Осыдан  жасалған  киіздің  Yр  жүзге,  Yр  руға  тYн 
өзіндік  ерекшеліктерін  анық  байқауға  болады.  Өзгешеліктері  киіздің  жасалуында  емес,  безендірілуінде, 
бірін-бірі қайталанбас өрнектерінде. Көлемі жағынан киіз үйге тұтастай дерлік төсеуге жететін төсеніш 
киіздің бір түрі текемет. Текеметтің көлеміне қарай ірілі-уақты сYндік Yшекей өрнектері болады. dлбетте, 
өрнекті киіздің негізгі түрін ашатын басқа бір айшықты түстен алады. Ол көбінесе ''S'' ирек болып келеді. 
Жартылай басылған Yлі толық бірікпеген киіз үстіне басқа түсті жүннен созып өрнек салады. Өрнектің 
көрнекілігі қолөнер шеберінің ой қиялына, суреткерлігіне байланысты Yр жерде Yртүрлі, оюларды түсіріп 
болған соң киізді Yрі қарай басуды жалғастырады. Пісіре келе өрнектік жүндер киізбен бірігіп белгілі бір 
нақтылығын, түзулігін жойып, Yсем бір суретке айналады. Киіз - қойдың күзем жүнінен қалың, тығыз етіп 
басылған үй тұрмысы мен шаруашылықта пайдаланылатын бұйым [7]. 
 
Күнделікті тұрмыста киізді төсеуге, киіз үйдің туырлығын, уығын, түндігін, есігін жабуға, мал шаруа-
шылығына қажетті тоқым, көпшік, жабу жасауға, баскиім мен сырт киім, аяқкиім түрлерін тігуге, сондай-
ақ  қап,  қапшық  т.б.  тігуге  жиі  пайдаланған.  Осыған  байланысты  олардың  түрлері  көп  болды.  Ыстық 
сумен пісірілген, буы бұрқырап шығып жатқан киізді жас киіз деп атайды. Одан Yрі киіз қолданылатын 
орнына, мақсатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: өре киіз - үш құлаш шамасындағы ұзын, үлкен киіз. Ақ 
киіз - біріңғай ақ жүннен басылған, сайлау кезінде ханды соған отырғызып, сайлаудың шешімін білдіруге, 
ұлықтауға  қолданылған.  Қазақ  тұрмысында  ақ  киізді  келін  түсіргенде  жақсы  тілектің  белгісі  ретінде 
қолданған. Байырғы салт бойынша келінді үйге кіргізгенде, мінезі жұмсақ болсын деп бөстек, көңілі таза, 
ақ болсын деген ырыммен аяқ жағына ақ киіз төсеген. Үйге жабылатын киізді кей жерде кесек киіз, кей 
жерде жабу киіз, туырлықтық киіз деп атайды. Ол киіз жабын деп те аталады. 
Зерттеуші Ө.ЖYнібеков киіз жабынға туырлық пен үзікті жатқызады. Жабу киізінің түсі көбінесе қара, 
қара  қошқыл  болады.  Сондықтан  киіз  үйді  кей  өлкеде  жабылған  киіздің  түсіне  қарай  қара  үй  деп  атау 
қалыптасқан.  Жабу  киізін  дайындау  Yйелдердің  міндетіне  жатады.  Жауын-шашыннан,  ыстық-суықтан 
қорғап тұратын жабу киіздері үй көлеміне сYйкес келетін ши бойымен басылады. Оны қалыңдау, ширақ 
етіп басады. Жабу киізді, Yдетте, қыркүйек айының ортасына таман басылады. 
Төсеніш ретінде пайдаланылатын киіздер откиіз, төркиіз, текемет, сырмақ деп аталады. Үй ішіндегі от-
қа ең жақын төселетін киізді – откиіз дейді. Төсенішке пайдаланылатын киіз көбінесе ою-өрнекті болады. 
Киіз басқанда Yр түске боялған жүннің өзінен ою-өрнек салып басылған киіз текемет деп аталады. Кейде 
екі бетіне де түр, яғни ою-өрнек салып басылған текеметтер де кездеседі. Текеметті ою-өрнегіне қарап ала 
киіз  деп  айту  кездеседі.  Оның  аяқ  астына  төселетін  шағын  түрін  аяқ  текемет  дейді.  Бетіне  ою-өрнек 
түсірілген, керегенің ішінен тұтылатын киіз түрін, яғни, сырмақтың сYнді түрін тұскиіз деп атайды [8]. 
Сырмақ – Yртүрлі киізден ойылып жасалатын төсеніш киіздің бір түрі. «Сырмақ» басу негізінде Орта 
жүзде Арғын, Найман, Керей, батыста Қыпшақ руларында көп тараған. Атадан - балаға таралып дYстүр 
болып келе жатқан сырмақ жасаудың өзіндік бір салты бар. dр ұрпақ өкілдері өздерінің жаңалықтарымен, 
соңғы  элементтерімен  сырмақ  сыру  өнерін  толықтырып,  байытып  отырған.  Текеметтей  емес  сырмақ 
даярлауда алдын-ала өлшеніп, нақты белгілеген үлгілері болады. Ою қатаң тYртіппен орналастырылады. 
Сырмақты ақ киізді бір бөлек, қара киізді бір бөлек басып, екеуін беттестіріп, үстіне ою үлгілерін салып, 
бормен  сызып  екі  киізді  бірден  үлгімен  ойып  алатын  болған.  Содан-соң  ойылған  оюдың  ағын  қараға, 
қарасын, аққа келтіріп тігеді. Құрастырылған оюды сол қалпымен тұтас үлкен киізге жапсырады. Оюлар-
ды құрастыратын жерінің үстін бастыра жиек басады. Жиектік жіптің иірілуі де, қабатталуы да басқаша, 
жYне оның түсі, бояуы да оюды айшықтап тұратын ашық түсті болады. Текеметтей емес сырмақ мықты 
келеді.  Кейбір  сырмақтарды  жарты  ғасырдан  артық  төсеуге  жарайды.  Оюларды  құрастырып  үстінен 
басып  тігіп  болған  соң  сырмақты  тұтастай  сырады.  Ақ  киіздің  үстін  ақ  жіппен,  қара  киіздің  үстін  қара 
жіппен  ұсақ  етіп  түгелдей  тігіп  шығады.  Сырмақ  сонда  шымыр,  қатты  болады.  Оның  төзімділігі  де 
осында  болса  керек.  Қазақ  қонақжай  халық  болғандықтан  арнаулы  бір  бөлек  қонақ  үй  өте  сYндікпен 
безендірілген бұйымдар тұтылады. Тұсқа айшықты тұс киіз ілініп, төрге оюлы текемет төселеді. Оюлы 
текемет көздің жауын алардай айшықты өрнекпен өрнектеліп, Yр түсті шашақпен өте Yсем безендірулері 
болады.  Оның  жасау  жабдығы  да  күнделікті  қолданылып  жүргендердей  емес,  ерекшеленетін  киіз  үй 
бұйымдарының  ішіндегі  ең  бағалы  жасауы.  Оюлы  текемет  тек  өте  сыйлы  қонақтардың  құрметіне  ғана 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Педагогические науки», №1(45), 2015 г. 
187 
ұсталатын болған. Көбінесе оюлы текеметті қызға жасау ретінде дайындайды [9]. 
Қазіргі  кезде  киіз  бұйымдары  нағыз  қауырт  өркендеу  дYуірін  бастан  кешуде.  Бұл  икемделгіш  жYне 
пластикалық қасиетті бар материал іс жүзінде бүкіл Yлемге танымал. Негізінен киіздің емдік қасиеті өте 
зор.  Жүннен  яғни  киізден  жасалған  бұйымдар,  Yсіресе,  ревматизм,  остеохондроз  жYне  радикулитпен 
ауыратын науқастарға ұсынылатын болған. оның табиғи қасиеттерін (жылу ұстап тұрғыштығы, төзімділі-
гі) көптеген Yлем елдері мойындаған. 
Қазiргi кезде киiздi колданудың аясы барынша кең. Осы замандық дизайн мен сYндiк өнердi үйлесiмдi 
синтездеу  қолданбалы  өнердiң  бұл  түрiнің  шекарасын  кеңейте  түстi.  Киiз  бүгiнгi  күнi  бiрнеше  өнердi 
тоқайластырып  отыр.Бұл  тамаша  материалды  модельерлер  де  өз  назарынан  тыс  қалдырмаған.  Олар 
қазіргі  заманғы  Yртүрлі  технологияларды  пайдалана  отырып,  сан  түрлі  фактуралар  мен  маталарды  – 
жібек, мақта, кендір, тоқыма заттарды үйлестіре отырып, нағыз өнер жауһарларын жасап жатыр. Киімге 
арналған киіз бижутерия мен аксессуарларды да кездестіруге болады. 
Киізді сYндік бағытта қолданыс тауып келеді.Киізбен жұмыс жасайтын шеберлердің арқасында ол сYн 
трендіне  айналды.  Қазіргі  дизайнерлер  оны  киім  үлгілерінің  бөліктеріне  қолданып  қана  қоймай,  одан 
жеке костюмдер тіге бастады.  
Киiз  басу  жYне  өңдеу  өнерi  ұрпақтан-ұрпаққа  барған  сайын  жетiлдiрiле  отырып,  қазақтың  халық 
шеберлерiнiң қазiргi жоғары дYрежедегi ұлттық өнерiн қалыптастырады. 
  
1
 
Масанов Э.А. Казахское войлочное производство во второй половине XIX начале ХХ веков. // Труды Института 
истории, археологии и этнографии АР КазССР. Т.6. - Алма-ата, 1959. – С. 104-126. 
2
 
Жанибеков У. Эхо. – Алма-Ата, 1990. – 240 с. 
3
 
Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. - Алма-Ата: Казахстан, 1979. 
4
 
Бекқұлова А. Қазақ киізі: кеше жaне бүгін. - Алматы, 2008. 
5
 
Байжігітов Б.К. Қазақтың қолөнері тарихы. - Алматы, 2012. - 7-124 бб.  
6
 
Тохтабаева Ш.Ж. Серебряный путь казахских мастеров. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – 27 с.  
7
 
Оразбаева Н.А. Қазақ халқының сaндік ою-өрнек өнері. - Л.: «Аврора», 1970 – 76 б.  
8
 
Нұрсан  j.  Энциклопедия,  3-том.  Қазақтың  этнографиялық  категориялар  ұғымдары  мен  атауларының 
дaстүрлі жүйесі. Қ.Р. Мемлекеттік Орталық музейі, 2012. – 735 б. 99-101 бб. 
9
 
Күнпейіс Ж. Қазақ сaндік қолданбалы өнер түрлерінің иллюстративтік анықтамасы, – Алматы: Дарын, 
2006. – 28 б. 
 
Резюме 
Войлоковаляние  –  яркое,  самобытное  явление  мировой  культуры,  одновременно  обладающее  устоявшимися 
традициями и значительным потенциалом развития новых технологий. Казахские войлочные изделия характеризу-
ются богатым разнообразием видов, типов, подтипов и вариантов, что демонстрирует необычайно развитый уровень 
войлочного производства, смекалку казахских мастериц, сумевших из экологичного, легкого и транспортабельного 
материала создать в доме практическое удобство и максимальный уют. По количественному уровню присутствия в 
традиционном быту войлочных изделий, широкому спектру их практического использования, а также их декоратив-
ной роли, они занимали доминирующее место в предметной сфере казахов. 
Ключевые слова: войлок, юрта, кочевники, художественный, сырмак, культура, традиция 
 
Summary 
Volokovaya bright, distinctive phenomenon of the world culture, are simultaneously established traditions and significant 
potential for the development of new technologies. Kazakh felt products are characterized by a rich diversity of species, types, 
subtypes  and  variants,  which  demonstrates  an  unusually  developed  level  of  felt  production,  wit  Kazakh  craftswomen,  who 
managed  from  eco-friendly,  lightweight  and  transportable  material  to  create  in  the  house  a  practical  convenience  and 
maximum comfort. On the quantitative level of engagement in traditional life felt products, a wide range of their practical use, 
as well as their decorative role, they occupied a dominant position in the subject area of the Kazakhs. 
Key words: the felt Yurt, nomads, art, sermac, culture, tradition 
 
УДК 371.035.6  
 
ЖАСТАРДЫ ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚҚА Т.РБИЕЛЕУ М.СЕЛЕСІ 
 
Р.К. Төлеубекова – ғылыми жетекші, п.ғ.д., профессор, 
Г.С. Ерсұлтанова – Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ «jлеуметтік педагогика жaне өзін-өзі тану» 
мамандығының 2 курс магистранты, Астана қаласы 
 
Жалпы  адамзаттық  құндылық  қасиеттері  ұлттық  тYрбиемен  ұлттық  мYдениеттің  дамуындағы  қозғауышы  күші 
болып  табылады.  Ұлттық  тYрбие  мен  жалпы  адамзаттық  құндылық  қасиеттерінің  мYселесі  –  адамзат  тарихынан 
ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат. Бұл адамзаттың, өркениеттің өзгеше биігіне көтерілген, үшінші 
мыңжылдыққа қадам басқан кезеңінде де жас мемлекетіміз үшін рухани асыл мұрат болып табылады. 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Педагогика ғылымдары» сериясы, №1(45), 2015 г. 
188 
Тірек сөздер: құндылық, жалпы адамзаттық құндылықтар, ұлттық құндылық, рухани-адамгершілік құндылық 
 
Қазіргі таңда жастардың тYрбиесіне жаңа көзқараспен қарай отырып, жаңа талаптар қою қажет болып 
отыр, өйткені ХХІ ғасыр ақпаратқа толы, қол жетімді кезең болып отыр. Сондықтан да адамның рухани-
лығы,  оның  шығармашылық  интеллектісі,  жаңалықтарға  ашықтығы  қоғамның  негізгі  капиталы  болып 
табылады.  Қазақстан  Республикасындағы  қазіргі  білім  беру  жүйесі  ұлттық  құндылықтарды  дамытуға 
бағдарланғаны анық. Адамгершілік қасиеттер адамның жалпы мYдениетінің көрсеткіші ретінде оның абы-
ройын, жалпыадамзаттық құндылықтарды ұстануын білдіреді. Ұлттық құндылық − адамның рухани құн-
дылығының  негізі  яғни  адам  өмірінің  рухтық-сезімдік  жақтары,  адамдардың  өзгеше  ойлау  бейнесі  мен 
тіршілік  Yрекеті.  Бұл  құндылықтар  өз  кезегінде  жеке  тұлғаның  өмірдің  мYнін,  өзінің  өмірдегі  орнын 
түсінуіне көмектеседі.  
Аталған мYселе, «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту» тұжырымда-
масында да көрініс тапты, онда білім берудің мақсат-міндеттері мен мазмұны ізгіліктік, рухани-адамгер-
шілік  пен  демократиялық  идеяларға  негізделген  мемлекетіміздің  білім  беру  саясатын  айқындайды,  деп. 
көрсетілген [1]. Бұл дегеніміз өз кезегінде ұлттық құндылықтың негізін қалайды. 
Құндылықтар мYні, тYрбиелік маңызы туралы қазақ ғұламалары, ағартушы-педагогтар да өздерінің ой-
пікірлері мен көзқарастарын білдірген (Yл-Фараби, Ж.Баласағұн, Қожа-Ахмет-Иассауи, Абай Құнанбаев, 
Ш.Құдайбердиев т.б). 
Адамзат  жинақтаған  тYжірибені  сапалы  сақтай  отырып,  келесі  ұрпаққа  беру  мақсатында  оқытуды 
ізгілендіру үрдісінде негізгі бағдарды жеке тұлғаның жалпыазаматтық, ұлттық құныдылыққа белсенділі-
гін арттыруға, рухани-адамгершілік қуатын қалыптастыруға басты назар аударылу қажет деп ойлаймыз.  
Философиялық, педагогикалық, психологиялық тұрғыда құндылықтар жүйесін дамыту Yртүрлі аспек-
тіде қарастырылды. Айталық, құндылықтардың философиялық көзқарастары мен аксиологиялық негізін 
Сократ,  Аристотель,  Монтень,  Я.А.  Коменский,  Ж.Ж.  Руссо,  К.А.  Гельвеций,  И.Г.  Пестолоцци,             
А.С.  Макаренко,  В.А.  Сухомлинский,  К.Д.  Ушинский  т.б.  қарастырса,  Ш.УYлиханов,  Ы.Алтынсарин, 
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов т.б. ұлттық құндылықтарға 
аса  мYнберген.  Жалпыадамзаттық  құндылықтардың  педагогикалық  құндылықтарды  дамытудағы  релін 
С.Л. Рубинштеин, А.Н. Леонтьев, В.А. Сластенин, И.Ф. Исаев, Е.Н. Шиянов, И.Б. Котова зерттеген.  
Құндылықтар,  оның  негіздері  Ежелгі  Рим  философтарының  еңбектерінде  кеңінен  қарастырылғаны 
белгілі.  Мысалы,  Сократ  «…бір  інші  кезекте  адам  рухы,  табиғат,  білімділік»  дей  отырып,  өз  еңбегінде 
адамның рухани құндылығына ерекше мYн берген мысалы, «мейірімділік пен зұлымдық» жолында дұрыс 
таңдау  жасау  жYне  Yлеуметтік  ореада  өзіңнің  орныңды  табу  ұғымдарына  көңіл  бөлген,  ал  Аристотель 
болса «Адам өмірінің мақсаты бойындағы рахымшылдық сапаларын дамытса, онда ол мейірімділік мінез 
танытады» - деген пікірін білдірген. Рухани-адамгершілік, құндылықтар: өмір сүру, денсаулық, махаббат, 
білім, еңбек, Yлем, Yдемілік, шығармашылық, т.с.с. адамзат қоғамының даму кезеңдерінде тұрақты болып 
қала береді. Ал ұлттық құндылықтар тіл, ұлттық киім, ұлттық тағам, салт-дYстүр, қол өнер, рYміздер қазір-
гі таңда өзектеліп, ұрпақтан-ұрпаққа беруді көзделуде, өйткені ұлттық құндылығы жойылған ел ұлт ретін-
де де жойылмақ, сондықтанда ұлттық құндылықтарымызды сақтау, беру Yрбір адамның негізгі парызы.  
Ұлттық  құндылықтар,  рухани-адамгершілік  құндылықтар  категориясы  адамзат  жYне  қоғам  өмірінде 
қолданылады,  адамсыз  жYне  адамнан  тыс  жерлерде  құндылық  ұғымы  өмір  сүре  алмайды,  себебі  ол 
заттармен құбылыстардың белгіленетін адами мYні. Құндылықтар дүние мен адамның өзара қатынасынан 
пайда болады, олар тарихта адамзаттың жасаған нYрселерінің мYнін бекітеді. 
Философиялық тұрғыдан құндылықтар:  
- витальды: өмір, денсаулық, игілік, екологія жYне т.б.); 
- Yлеуметтік бағытта: Yлеуметтік статус, жағдай, байлық, отбасы, тYуелсіздік жYне т.б.  
- діни негізде: Құдай, сенім, ғұрып, шіркеу жYне т.б.  
- моральдық: қайырымдылық, достық, сүйіспеншілік, парыз, адалдық, Yділеттік жYне т.б. 
- эстетикалық: сұлулық, идеал, үйлесімділік жYне т.б.  
- саяси: заңдылық, мемлекеттік, ата заң, азаматтық еркіндіктер жYне т.б., деп. жіктеледі [2]. 
Құндылықтардың философиялық көзқарастарымен қатар бүгінгі күні Yлеуметтік, педагогикалық жік-
телуін келесі ғалымдар еңбектерінен көруге болады: Yлеуметтік тұрғыдан А.Қаплиева, педагогикалық ак-
сіологія негізін С.А. Смирнов, И.Б. Котова, Е.Н. Шиянов, Т.И. Бабаева, В.П. Тугарин жYне соңғы жылда-
ры отандық ғалымдар Қ.Б. Жарықбаев, С.Қ. Қалиев, С.А. Ұзақбаева, Р.К. Төлеубекова, Қ.Қ. Қожахметова 
сияқты  т.б.  бір  сыпыра  ғалымдар  халық  педагогикасы,  ұлттық  тYрбие  жайлы  зерттеу  жұмыстарына 
тарихи, педагогикалық тұрғыдан мYн беріп, өздерінің үлестерін қосуда. 
Құндылықтар  –  тYрбие  мен  оқытудағы  адамгершілікке  бағытталған  идеалдар.  Оларға  шындық, 
қайырымдылық, тұлға, пайда, бостандық, махаббат, шығармашылық т.б. жатады. Құндылықтар – идеал-

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Педагогические науки», №1(45), 2015 г. 
189 
дарды  қабылдау  немесе  қабылдамау  сезамі  арқылы  айқындалып,  ақыл-ой  сана  арқылы  қабылданады. 
Құндылықтар – құрметтеу, қошеметтеу, қабылдау тYрізді бағдарды білдіреді. Құндылықтар – сезім мен 
ақыл-ойдың ұштасуын жYне сол арқылы адамның іс-Yрекет бағдарын белгілейді. Ғалымдар жалпы құнды-
лықтарды төмендегі кесте бойынша жіктейді.  
 
Кесте 1. Құндылықтардыңжіктелуі 
 
Жалпыадамзаттық құндылықтар 
Жоғары сапа деңгейіндегі 
құндылықтар 
Рухани-адамгершілік имани 
құндылықтар 
-  адам  өмірі,  бостандық,  отбасы, 
қарым-қатынас,  адам  бақыты,  ұрпақ 
жалғастыру,  еңбек  ету,  табыс,  ынты-
мақтастық, белсенділік, тYуелсіздік 
-  адам  конвенциясы,  демократия, 
азаматтық 
қоғам, 
өркениет, 
Yлеуметтік мYдениет т.б. 
-  мYдениет,  саясат,  Yдебиет,  Отан, 
Ана,  Жер,  дін,  діл,  ар-ождан, 
парыз,  ерік,  жігер,  күш,  махаббат, 
қайырымдылық, мейірімділік т.б. 
 
Бүгінгі педагогіка тағылымы қоғамдық дамудың объективті заңдылықтарына жүгіне отырып, қоғам-
дық ілгерлеуге қызмет ету қажеттігін, адамды қоғамның ең жоғарғы құндылығы деп. тануды өз міндеті 
деп  санайды.  Себебі  осы  құндылықтардың  өмірдегі  мYнін  түсініп,  талдап,  саралап  қабылдайтын  бұл  – 
адам санасы. Адам санасында бір інші құндылықты анықтау үшін белгілі бір себепке байланысты қажет-
тілік  оянады,  Yрі  қарай  сол  қажеттілікті  қанағаттандыру  жолында  өз  алдына  мақсат  қойып  өзі  үшін 
құндылық  негізін  анықтап  алады.  Білім  беру  саласындағы  жетістіктер  негізінен  адамтану  саласындағы 
ғылыми  ілімді  жинақтау  рекет  імен  қамтамасыз  етіледі.  Педагогикалық  құбылыстардың  құндылықты 
сипатын  түсіндіру  жалпы  аксіологія  Yсерінен  қалыптасқан.  Педагогикалық  аксіологія  негізінде  адам 
өмірінің,  оқыту  мен  тYрбиенің,  педагогикалық  қызметтің  жYне  жалпы  білім  берудің  құндылықтарын 
түсіну жYне бекіту жатыр [3]. 
Тұлғалық  құндылық  қарым-қатынас  мYдениеті  мен  шығармашылық  қабілеттіліктердің  деңгейімен 
тығыз байланысты (Н.А. Бердяев). Өркениетті даму ұжымдық, іс-Yрекетке, ал мYдениеттілік жеке тұлға-
лық, шығармашылық дамуымен байланысты болады деп. дYлелдейді. Л.И. Анцыферов тұлғалық құнды-
лық  желе  қасиеттер:  икемділік,  ұйымдастырушылық,  өзінің  көзқарасын  бақылау  мен  талдауға  тікелей 
байланысты. Тұлғаның еркін, өз бетімен дамуы, белсенділігі, тYуелсіздігі, танушылыққа білеттілігі, өзін-
өзі  шығармашыл  тұрғыда  игеруі,  өз  көзқарасын,  жеке  бас  мүмкіндіктерін,  өз  күшін  дамыту  –  үлкен 
құндылыққа жатады (А.Н. Лук).  
Тұлғалық  жYне  кYсіби  бағыттағы  міндеттерді  жүзеге  асыруға  мүмкіндік  беретін  коммуникативті  іс-
Yрекет – құндылық қарым-қатынас, құндылық сапалар, құндылық білімдер. 
Соңғы жылдары қазақстандық педагог-ғалымдар жас ұрпақ тYрбиесіне мемлекеттік, ұлттық мента-
литетіміздің негізінде рухани-адамгершілік құнды-қасиеттерді қалыптастырудың теориясы мен Yдіс-
темесін жасады. 
Атап  айтар  болсақ:  С.Қалиев,  Ш.Майғаранова,  Г.Нысанбаева,  А.Бейсенбаеваның  «Оқушылардың 
тұлғалық  қасиеттерін  дамытудың  педагогикалық  негіздері»,  Р.Төлеубекованың  «Қоғам  дамуының  жаңа 
кезеңіндегі  адамгершілік  тYрбиесінің  теориялық-Yдіснамалық  кезеңі»,  Ш.Майғаранованың  «Мектеп 
оқушыларын  рухани  дамыту  мYселелері»,  О.Нұсқабаевтың  «Мектеп  –  жас  ұрпақты  Yлеуметтендіру 
институты» т.б. еңбектері жарық көрді.  
Бұл еңбектерде жастардың білім алу барысындағы тұлғалық сапалы қасиеттерін кешенді түрде қалып-
тастыруға  педагогикалық  ықпал  ету  жолдары  негізделген.  Яғни,  құндылықтарды  жастардың  қалай 
бағалауы, сақтауы, бойына сіңіруінің жолдары көрсетілген, енді соны дұрыс жүзеге асыру Yрбір мұғалім-
нің,  оқытушының,  ата-ананың  яғни  Yрбір  қоғам  мүшесінің  міндеті.  Қоғам,  техника  дамуы  барысында 
ұлттық  құндылықтарды  сақтап,  болашақ  ұрпаққа  беру  аса  жауапкершілікті  талап  етеді,  олай  болса 
жастарды жауапкершілікке үйрету де маңызды болып табылады.  
Каталог: docs -> vestnik -> seriya ped nauki
seriya ped nauki -> С. Г. Тажбаева Редакция алқасы
vestnik -> Вестник Казнпу им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г
vestnik -> Хабаршы вестник «Жаратылыстану-география ғылымдары»
vestnik -> Вестник Казнпу имени Абая, серия «Молодой ученый. Поиски. Проблемы. Исследования», №1(5), 2015 г
seriya ped nauki -> Хабаршы «Педагогика ғылымдары» сериясы
seriya ped nauki -> Хабаршы «Педагогика ғылымдары» сериясы
seriya ped nauki -> С. Г. Тажбаева Редакция алқасы
seriya ped nauki -> С. Г. Тажбаева Редакция алқасы

жүктеу 5.1 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   49




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет