Хабаршы вестник «Көркемөнерден білім беру»



жүктеу 1.5 Mb.
Pdf просмотр
бет3/14
Дата12.01.2017
өлшемі1.5 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Түйін  сөздер:  Қазіргі  заманның  медициналық  мәдениеті,  медицина  мәдениетінің  ерекшеліктері,  медицина 

мәдениетінің өзгешелігі 

 

Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан-2050 стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа 



саяси  бағыты»  атты  Қазақстан  халқына  Жолдауында  Елбасы  Нұрсұлтан  Назарбаев  дамушы  елдерде 

халық  өмірінің  түбегейлі  жаңа  сапасы  пайда  болғанын,  ал  Қазақстанның  сол  елдердің  қатарына  кіруге 

ұмтылып отырғанын айтқан болатын. Осынау «өмірдің түбегейлі жаңа сапасының» маңызды құрамдары-

ның  бірі  лайықты  әлеуметтік-экономикалық  көрсеткіштермен  бірге  біздің  әрқайсымыздың  өмірімздің 

мәдени бөлшегі де болып табылары сөзсіз.  

Осыған  орай  ол  жалпы  қазақстандық  мәдениеттің  дамуына  жаңа  серпін  беруге  шақырды.  Мәдени 

саясаттың  ұзақ  мерзімді  Тұжырымдамасын  жасау  керек.  Онда  қазақстандықтардың  бәсекеге  қабілетті 


Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(38), 2014 г. 

16 


мәдени  зияткерлігін  қалыптастыруға,  заманауи  мәдени  кластерлерді  дамытуға  бағытталған  шаралар 

белгілеу керек, деп атап өтті Елбасы [1].  

Адамзат өзінің әлеуметтік-мәдени эволюциясы барысында рухани-адамгершілік негізі мен практика-

лық мәні бойынша мәдениеттің бірегей түрі – медициналық мәдениетті жасап шығарды. Медициналық 

мәдениет  күрделі,  сан  қырлы  әлеуметтік-мәдени  құбылыс  болып  табылады.  Ол  қоғам,  әлеуметтік  топ, 

жеке адам деңгейінде адамдардың денсаулық жағдайына ықпал ететін тіршілік қарекетінің ерекшелікте-

рін бейнелейді. Бұл мәдениет адамдардың өз денсаулығына қалай қарайтынын, адамның түрлі денсаулық 

сақтау мекемелерімен, медицина және фармацевтика қызметкерлерімен қарым-қатынасының ерекшелік-

терін айқындайтын фактордың нәтижесі болып табылады және сайып келгенде оның көздейтіні – жеке 

адамның және жұртшылықтың денсаулығының белгілі бір деңгейі болып шығады.  



«Медициналық  мәдениет»  термині  қазіргі  кезде  заманауи  ғылымда  және  адамдардың  күнделікті 

өмірінде  олардың  әлеуметтік-мәдени  тұрмыс-тіршілігінің  түрлі құбылыстарды,  процестері  мен сапасын 

айқындау  үшін  мейлінше  кеңінен  қолданылуда.  Адамзат  мәдениеті  дегенді  сөздің  кең  мағынасында 

алғанда адамдар жасаған нәрсенің бәрінің – моральдік жағынан алғанда жағымды да және жағымсыз да 

объектілер мен құбылыстардың жиынтығы ретінде түсіну керек болады. Сөздің дәл осындай кең мағына-

сында алғандағы медициналық мәдениет те адамның өмірі мен денсаулығын сақтауға ықпал ететін, оның 

ішінде адамдардың мақсатты қызметінің барысында түрі өзгеріп отыратын табиғи ортаның өнімдерін де 

қоса алғанда адамзат жасаған нәрсенің бәрінің жиынтығын білдіреді. Оған адамдардың өмірі мен қызме-

тін ұйымдастыру түрлері мен формалары, адамның қолымен жасалған рухани және материалдық құнды-

лықтар,  адамның  денсаулық  жағдайына  әсер  ететін  биомедициналық  және  медициналық-әлеуметтік 

технологиялар,  оның  үстіне  сапасын  жақсартып  қана  қоймай  адамның  белсенді  өмірін  ұзартумен  бірге 

денсаулыққа зиян келтіретін, адамның өлімін тездететін нәрселер де кіреді. Медициналық қызметтің адам 

игілігіне  жұмсалған  бұрыннан  келе  жатқан  бағытын  алып  қарайтын  болсақ,  оның  шынайы  нәтижелері 

этикалық жағынан жақсылығы мен жамандығы қатар жүретін қарама-қайшылықты дүние болып шығады.  

Медициналық  мәдениет  адамзат  болмысының  адамның  аурушаң  болып  өмір  сүруі,  оның  ішінде 

аурудың  пайда  болуының  жазылып  шыққаннан  кейін  де  адамның  денсаулығы  мен  өмірін  сақтайтын 

шипалық заттар шығарудың әлеуетті мүмкіндіктері сияқты қырларын түсіну мен өзгертуге бағытталған 

процесі кезінде пайда болған. Дәрігерлік көмек көрсетудің, медициналық мәдениеттің пайда болуының 

ертеден келе жатқан антропологиялық себебі адамның ауырып, қиналып жатқан қандасының сырқатын 

жеңілдетпек болған сезімі болып табылады. Бұл сезім адамның сырқатқа көмек көрсету жөніндегі тиімді 

қызметінен  туындайды,  ол  өлшеусіз  нәрсе,  бірақ  та  адамның  табиғаты  үшін  аса  күшті,  терең  екендігі 

соншалық, адамзат тарихының өн бойында медициналық қызмет пен медициналық мәдениеттің қалыпта-

суына жағдай жасап келеді.  

Адамның  сан  қырлы  қызметінің  нәтижесінде  пайда  болған  медициналық  мәдениет  саласы  адамның 

физикалық, психикалық және рухани қырларынан көрінетін тұтас бір көңіл күйі ретінде оның денсаулы-

ғын  сақтауға  бағытталған.  Медициналық  мәдениеттің  тарихи  эволюциясының  барлық  кезеңдеріндегі 

адам баласының мұндай тұтас бір көңіл күйі оның әлемдегі, нақты қоғамдағы толыққанды болмысының 

бөлінбес, айқындаушы қасиеті деп ұғынылып келді.  

Медициналық  мәдениет  ғылыми,  философиялық  және  басқа  білімдерді  бойына  сіңіре  отырып,  адам 

өмірін оның бүкіл құрамдас бөліктерімен бірге өзінің медициналық-философиялық ұғымын қалыптасты-

рады.  Медициналық  мәдениеттің  нақты  формалары  қоғамның  тарихи  дамуының  нақты  кезеңдеріне 

арналған белгілі бір дүниетанымдық жүйелерге ие болады. Қоғамдық, топтық, жекелік дүниетанымның 

осынау  жүйелері  медициналық  мәдениеттің  ықпалымен  қалыптасып,  дами  отырып  өздері  оның  бұдан 

былайғы  дамуын  анықтайтын  әлеуметтік-мәдени  факторларға  айналады.  Бұл  дүниетанымдық  жүйелер 

медициналық  мәдениеттің  өнімі  болып  табылады.  Ол  әлеуметтік-мәдени  ұғымдар  мен  адам  өмірінің 

құндылығы, өлім, денсаулық, ауру, норма және тағы басқа категорияларды ұғындыра алады.  

Қазіргі заманғы медициналық мәдениеттің ерекшелігі – оның саласында қолданылатын әлеуметтік 

практикалар мен адамның өмірі мен денсаулығын сақтауды көздейтін биомедициналық технология-

лар қоғамдағы билеп-төстеу қатынастарында пайдаланылатындығында. Бұл қатынастар адам болмы-

сының  тіпті  шектеу  қойылған  қырларына  –  өмірдің  пайда  болу  процестеріне  және  адамның  өмір 

сүруінен  биологиялық  өліміне  дейін  қолданылады.  Медициналық  практикалар  адам  болмысының 

уақытша шекараларын кеңейту және осынау шекараларда адам өмірінің сапасын жақсарту мақсаты-

мен жасалады. Дегенмен адам баласы өзінің мәдени-антропологиялық ерекшеліктеріне сай жақсылы-

ғы мен жамандығы, пайдасы мен зияны бірдей, денсаулықты қалпына келтіретін және сонымен бірге 

қандай  да  бір  зиян  келтіретін  өнімдер  шығарып  жатады.  Ал  медициналық  мәдениет  өзінің  барлық 


Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(38) 2014 ж. 

17 


 

формалары бойынша қарама-қайшылықты болып келетін, кейде адамның өзі шынайы өмірде басшы-

лыққа  алып  отыратын  тұтынуында,  мүд-делерінде,  нормалары  мен  ережелерінде  кереғар  шығып 

жатады. «…Бұл арада қызметтің әрбір жеке формасы метафизикалық қарама-қайшылығымен қауіпті 

болуы мүмкін: жасампаздық – бүлдіруге, пайымдау – надандыққа, еркін қызмет – қасаң нормаға, жақ-

сылық жасауға ұмтылыс жамандыққа ұласуы мүмкін» [2]. 

Кейбір жағдайларда тосын пікір тудыратын қарама-қайшылықтардың болуы – медициналық мәдени-

етке тән ерекшелік. Бұл – дәстүрлі мәдениет пен оның адамға беретін еркіндігі арасындағы, медициналық 

мәдениеттің  дәстүрлері  мен  заманауи  үрдістер  арасындағы,  медициналық  мәдениеттің  жаңа  өнімдерін 

жасау  қажеттілігі  мен  оның  субъектілерінің  шынайы  мүмкіндіктері  арасындағы  қарама-қайшылықтар. 

Осынау және басқа қарама-қайшылықтар медициналық мәдениеттің өзіне тән ерекшеліктерін анықтайды 

және  сонымен  бірге  оның  дамуының  қозғаушы  күші  болып  табылады.  Медициналық  мәдениетке  тән 

қарама-қайшылықтардың әрқайсысы мәдеиеттердің басқа гүрлеріне қарағанда мәдени қызметтің субъек-

тісі мен объектісі ретінде адамның әрекет жасайтын ерекшеліктерімен көбірек байланысты болады.  

Медициналық мәдениет адамдардың рухани, материалдық және әлеуметтік қызметінің күрделі жүйелі 

құрылымы  болып  табылады.  Оған  этикалық-аксиологиялық,  гносеологиялық,  діни,  құқықтық,  филосо-

фиялық-антропологиялық,  эстетикалық,  әлеуметтік,  экономикалық,  технологиялық  құрауыштар  сияқты 

бір-бірімен өзара тығыз байланысты құрамдас бөліктер кіреді.  

Медициналық мәдениеттің рухани саласы ең алдымен адамгершілік құндылықтардан және медицина-

лық этика мен деонтология нормаларынан, адам баласының медицина саласындағы тек қаһармандық пен 

жанкештілік  сияқты  жетістіктерінің  фактілері  мен  мысалдары  ғана  емес,  сондай-ақ  қатыгездік,  адам 

өмірінің  құндылығына  мән  бермеу,  адамға  утилитарлық  көзқарас  тұрғысынан  қарау  мысалдары  да  бар 

медицина  тарихынан  құралған.  Қазіргі  кезде  медициналық  мәдениеттің  рухани  саласының  бөлінбес 

құрамдас бөлігі болып отырған ғылыми және ғылымнан тыс білімнің сан алуан түрлерінің жүйесі көпте-

ген этикалық, философиялық және мәдениеттану проблемаларының көзіне айналуда.  

Қазіргі кездегі медициналық мәдениеттің басты ерекше белгілерінің бірі моральдық құндылықтарды 

қайта жаңғырту болып табылады. Бұл процесс қоғамдағы ғылыми және гуманитарлық білімді инабатты-

лық  құндылықтардың  мазмұнын,  оның  адам  үшін  маңыздылығын  адамның  қоғамдағы  құқықтарының 

кеңеюіне, ғылыми білімнің дамуына сәйкес қайта қараған кездегі ерікті қатынастар формасында бар еркін 

дамытуға байланысты. Тіпті медициналық мәдениеттің «өмір – игілік», «өлім – жамандық» деген тәрізді 

этикалық негізін құрайтын моральдік аксиомаларының өзі өмірдің сапасы, эвтаназия және басқа ұғымдар-

ға сәйкес қайта қаралып жатады.  

Адамның биологиялық және психикалық тіршілік қарекетінің, оның өмірінің уақытша және кеңістік-

тегі шекарасының терең негіздерін өзгертуге мүмкіндік беретін биомедициналық технологиялар медици-

налық мәдениеттің әлеуметтік және рухани құрамдас бөліктеріне ықпал етеді, өйткені оларды пайдала-  

ну – адамның өмірі деген не өзі, адамның қандай деңгейде басқа біреудің (көптеген адамдардың) өміріне 

араласуға  құқығы  бар,  адамның  жүйкелік-психикалық  қызметін  «жақсартуға»  бола  ма  деген  тәрізді 

түбегейлі дүниетанымдық мәселелерді қозғайды.  

Ғылымнан тыс медициналық білім мен практикаларға, емшіліктің түрлі формаларына төзімділік жасау 

және  толып  жатқан  рухани,  медициналық-психологиялық  және  басқа  да  философиялық,  эзотериялық, 

діни, парапсихологиялық, ғылыми-психологиялық және ғылыми-медициналық теориялардан туындайтын 

шашыраңқы идеялар комбинациясына негізделген сауықтыру практикалары қоғамның әлеуметтік-мәдени 

ортасына жоқтан өзгеге сеніп адасушылықтардың таралуына әкеліп соқтырады.  

Қазіргі заман қоғамының ақпараттық ортасы медициналық мәдениеттің барлық қырлары мен форма-

ларының дамуын айқындайтын неғұрлым маңызды факторлардың бірі болып табылады. Постақпараттық 

қоғам басы артық ақпаратқа толы әлем болып шығады [3]. Әлеуметтік ақпараттың артық болуы дүдәмал-

дыққа  ұрындырады,  өйткені  тұтынушыға  ақпараттың  қандай  бөлігінің  артық  екені,  ал  қандай  бөлігінің 

маңызды әрі қажет екені белгісіз болып қалады. Бұл басы артық әлеуметтік ақпараттың ерекше бейбере-

кеттігі. Мұндай жағдай соңғы онжылдықтарда қоғамның ақпараттық кеңістігінде қаптап кеткен және де 

медициналық  қауымдастық  өкілдерінің  де,  сондай-ақ  басқа  азаматтардың  да  бағыт-бағдар  іздеулеріне 

тура келетін медициналық ақпарат құралдарына өте тән нәрсе болып отыр.  

Медициналық мәдениеттің нақты формалары сан қырлы және әралуан. Мұны ең алдымен оны жасау-

шы  тек  медицина  қызметкері  емес,  сондай-ақ  қоғамның  басқа  да  мүшелері  болып  табылатындығынан 

көруге  болады.  Медициналық-мәдени  қызметтің  негізінде  өмір  мен  денсаулықты  сақтаудың  жалпы 

адамзаттық  талап-тілек  жатады.  Сондықтан  да  денсаулықты  сақтау,  диагностика  жасау  және  түрлі 

ауруларды емдеу тәсілдері мен құралдары туралы білім әлеуетін жасайтын адамдардың бәрін медицина-

лық мәдениеттің субъектісі ретінде қарастырған дұрыс болады.  


Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(38), 2014 г. 

18 


Медициналық мәдениеттің субъектісі оның өнімдерін – медициналық және медициналық-әлеуметтік 

технологияларды, білімді, адамның медициналық қызметі мен жаңа биоәлеуметтік сапасын жүзеге асыра-

тын  материалдық  құралдарын  жасайтын  адам.  Емдеуші  адам  (homo  sanans)  –  ауруларды  жазуға  және 

ауырған адамдардың жан азабын жеңілдетуге, адамның денсаулығын қалпына келтіруге және болашақта 

аурулардың  пайда  болуының  алдын  алуға  бағытталған  қызметті  жүзеге  асырушы  адам.  Бұл  ұғым 

«дәрігер»  дегеннен  әлдеқайда  кең  нәрсе,  өйткені  емдеушінің  ролін  адамдардың  денсаулық  жағдайына 

жақсы әсер ететін және бұл үшін арнайы әдістер мен тәсілдерді, оның ішінде ғылыми емес амалдарды да 

қолданатын әрбір адам атқара алады. Шипагер, емші, дәрігер – бұл үшеуі қоғамымыздың қазіргі медици-

налық мәдениетінде де кездесіп отыратын «ем-дом жасаушы адамның» тарихи тұрпаты. Бұлар көптеген 

өлшемдер  бойынша  ерекшеленеді,  олардың  арасындағы  бастылары  –  көрсететін  қызметінің  теориялық 

негіздері, қызмет көрсету барысында пайдаланатын технологиялар түрлері және де адамды емдеген кезде 

оған жүргізетін үстемдігінің деңгейі болып табылады [4]. 

Медициналық мәдениетті қолдаушылардың әрекетіне сәйкес оның кәсіби, бұқаралық, әдеттегі, жеке 

және басқа да формалары көрініп тұрады. Субъектілердің әрқайсысы медициналық мәдениеттің белгілі 

бір  түрінің  дамуына  өз  үлесін  қосып  отырады:  дәрігер  және  басқа  медицина  қызметкерлері  –  кәсіби 

мәдениетке,  басқа  әлеуметтік  топтардың  өкілдері  –  жаппай  және  әдеттегі  мәдениетке  үлес  қосады, 

сонымен бірге әр адам өзінің жеке медициналық мәдениетін жасай алады.  

Кәсіби медициналық мәдениетке медицина қызметкерлерінің кәсіби қауымдастығы шеңберінде әрекет 

жасайтын және медициналық білімді, теориялық көзқарасты, медициналық технологияны және әлеумет-

тік практиканы, дәстүрді және адамның денсаулығы мен өмірін сақтау, түрлі аурулармен күресу мақса-

тында  адамзат  жасаған  ерекше  тілдік  жүйені  бойына  сіңіретін  адамзаттың  медициналық  мәдениетінің 

формасы жатады.  

Бұқаралық  медициналық  мәдениет  тарихи  дәуірлердің  бәрінде  қоғамдық  сананың  және  адамдардың 

практикалық  қызметінің  формасы  болып  келеді.  Ол  түрлі  аурулар  мен  олардың  себептері  туралы,  ол 

ауруларды емдеу және алдын алу әдістері туралы, медициналық қызметкерлер туралы, денсаулық сақтау 

және азаматтардың денсаулығын сақтау жүйесі және тағы басқалар туралы кәсіби медициналық білімді 

қарапайым  түрде  әрі  формасын  өзгертіп  бейнелейді.  Адамның  тіршілік  қарекетінің  барлық  салаларын 

урбанизациялау, техникаландыру және ақпараттандыру ақпараттық қоғамның белгілері бола отырып, осы 

заманғы  бұқаралық  медициналық  мәдениеттің  ерекшелігін  де  қалыптастырады.  Қазіргі  бұқаралық 

мәдениеттен өзінің мәдени-тарихи дамуының кезекті сатысында тұрған қоғамның ерекшеліктері көрінеді. 



Әдеттегі  медициналық  мәдениет  адамның  күнделікті  өмірі  барысында  өмірлік  тәжірибе  негізінде 

қалыптасады. Оған ғылыми, дәстүрлі және халықтық медицина саласындағы шашыраңқы білімдер, стере-

отиптер  және  ырым-жырымдар,  әлеуметтік-мәдени  аңыздар  мен  салт-дәстүрлер,  адамның  денсаулығын 

сақтау саласындағы тіршілік қарекетін, сондай-ақ түрлі аурулардың пайда болуын, беталысын және оны 

емдеудегі  жеке  тәжірибені  реттеп  отыратын  әлеуметтік,  құқықтық,  діни  нормалар  кіреді.  Осынау  жеке 

тәжірибеге  өзі  бастан  кешкен  аурулар  кезінде  орын  алған  күйзелістері  мен  сезінулері  және  де  басқа 

ауырған  адамдарды  күтіп-баққанда  өзара  іс-әрекет  тәжірибесі  және  медициналық  және  фармацевтік 

саладағы түрлі мекемелер өкілдерімен өзара іс-әрекет жасау тәжірибесі де кіреді.  



Жеке медициналық мәдениет қоғамның кәсіби және әдеттегі мәдениетінің жеке тұлға деңгейінде өмір 

сүру формасын білдіреді. Оған медицинаның түрлі салаларында әртүрлі аурулардың  пайда болуы, оны 

емдеу және алдын алу туралы жеке тұлға білімінің жиынтығын, ауырған кездегі күйзеліс пен оны емдеу-

дің субъективті тәжірибесін, адамның денсаулықты сақтау және оны қалпына келтіру саласындағы мінез-

құлқын  реттеп  отыратын  әлеуметтік,  этикалық,  құқықтық  және  басқа  нормалары  туралы  білімі  мен 

түсініктері кіреді. Адам өз білімінің және меңгерген медициналық практикаларының көмегімен денсау-

лық жағдайының барлық қырларының түрін өзгертіп отырады.  

Жалпы алғанда медицинаның басты мақсаты адамның физикалық денсаулығын сақтау болып келген. 

Үшінші мыңжылдықта адамның медициналық-мәдени қызметінің мақсаты адамның тіршілік қарекетінің 

барлық  салаларын  –  дене  бітімін,  әлеуметтік,  психикалық,  рухани  жақтарын  қамтитын  денсаулықтың 

кешенді жай-күйі болмақ. Осынау  ғаламдық мақсатқа жету  биомедициналық, медициналық-әлеуметтік, 

әлеуметтік және гуманитарлық технологияларды қолданудың нақты шарттарын ескере отырып жасала-

тын бүкіл кешенін жүйелі түрде пайдаланғанда мүмкін болмақ.  

Қазақстан  қоғамының  қазіргі  заманғы  медициналық  мәдениеті  әлемдік  медициналық  мәдениеттің 

тұтас жүйесіне барған сайын кіріге түсуде. Сонымен бірге өзінің кәсіби формадан жеке формаға дейінгі 

барлық нақты формаларының даралық ерекшеліктерін сақтап қалуда. Осы  заманғы отандық медицина-

лық мәдениет үшін ем жасаудың және медициналық қызметтің сан алуан формаларының қатар өмір сүруі 


Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(38) 2014 ж. 

19 


 

мен өзара әрекеттестігінің, ғылыми және ғылыми емес білімнің өзара байланысының, моральдік құнды-

лықтардың  кәсіби  медициналық  мәдениетте,  медициналық  мәдениеттің  басқа  формаларында  өмір  мен 

денсаулық құндылықтарының жаңғыруы проблемалары өте маңызды болып отыр. Осы және басқа көпте-

ген  этикалық  және  мәдениеттану  проблемалары  отандық  медициналық  мәдениетті  одан  әрі  дамыту 

бағытын айқындайды.  

Медициналық мәдениет эволюциясы ерекшеліктерінің бірі – оның жаңа формаларының пайда болуы 

бұдан ертеректе болғандарын жоққа шығармайтындығында. Олар заман ағымына қарай қатар өмір сүріп, 

бір-біріне  белгілі  бір  ықпал  етіп  отырады,  бірақ  та  жойылып  кетпейді.  Медициналық  мәдениеттің  сан 

алуан формаларының өзара байланысы жинақталған тәжірибені кәдеге жаратуға, оны сыни көзқараспен 

ой елегінен өткізуге және адамдардың игілігіне неғұрлым тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.  

 

1 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ««Қазақстан-2050» стратегиясы – қалыптас-



қан  мемлекеттің  жаңа  саяси  бағыты»  атты  Қазақстан  халқына  2012  жылғы  14  желтоқсандағы  Жолдауы  // 

Қазақстан  Республикасы  Президентінің  арнайы  сайты  [Электрондық  қор]  Іздену  көздері:  -  http://akorda.kz/... 

Қаралған күн: 11.02.2014. 

2  Жданов  Ю.А.  Проблемы  теории  и  истории  культуры  //  Жданов  Ю.А.,  Давидович  В.Е.  Сущность  культуры. 

Изд. 2-е, перераб. / Отв. ред. Ю.Г. Волков. - Ростов н/Д: Наука-пресс, 2005. - С. 61. 

3 Латыпов И.А. Информационное общество. // Социальная философия: Словарь / Сост. и ред. В.Е. Кемеров, 

Т.Х. Керимов. - 2-е изд., испр. и доп. - М.: Деловая Книга, 2006. - С. 186. 

4 Жарова М.Н. Человек врачующий: целитель-врачеватель-врач // Альманах современной науки и образования. - 

Тамбов: Грамота, 2010. №1(32): в 2-х ч. Ч. 2. - С. 39-43. 

 

Резюме 

В современном обществе эффективная профессиональная деятельность по охране здоровья и оказанию медицин-

ской помощи населению становится труднодостижимой целью без адекватного понимания роли социокультурных 

факторов, влияющих на эту деятельность. 

 

Summary 

In modern society, effective professional activities of health and medical assistance to the population becomes difficult to 

achieve without an adequate understanding of the role of sociocultural factors affecting this activity. 

 

УДК 378,14:796 (574) 



 

РАЗВИТИЕ ЯЗЫКОВОГО СОЗНАНИЯ СТУДЕНТОВ В ПРОЦЕССЕ ВОЕННО-

ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ (на материале экспериментов) 

 

А.А. Загинайко – к.п.н., ст. преп. кафедры ТиМ НВП, КазНПУ им. Абая 

 

В  статье  рассматриваются  психолингвистические  особенности  динамики  языкового  сознания  студентов  – 



будущих военных руководителей в процессе профессионального обучения на кафедре теории и методики начальной 

военной подготовки. Языковое сознание изучается экспериментально, в частности, при помощи лингвистического 

тестирования – оно позволяет реконструировать различные связи языковых единиц в сознании и выявить характер 

их  взаимодействия  в  различных  процессах  понимания,  хранения  и  порождения  речевых  произведений.  В  статье 

отражены статистические результаты двух проделанных экспериментов (лингвистического и интерпретационного) 

на выявление роста профессиональной компетенции будущих преподавателей – руководителей начальной военной 

подготовки.  Данные  эксперимента  показывают,  что  с  повышением  уровня  профессионализма  из  речи  обучаемых 

уходят непрофессиональные определения слов-терминов, появляются такие семантические категории, как профес-

сиональные ассоциации и профессиональный сленг. Разработанная и апробированная в эксперименте схема анализа 

может быть применена к любой профессиональной сфере для определения уровня компетенции. 



Ключевые  слова:  психолингвистика,  языковое  сознание,  лингвистический/интерпретационный  эксперимент, 

профессиональная ассоциация и мотивация 

 

В  будущей  профессиональной  деятельности  руководителей  НВП  большое  значение  имеет  уровень 



развития языкового сознания, непосредственно связанный с эффективностью подготовки школьников к 

службе в Вооруженных силах РК. 

Словосочетание  «языковое  сознание»  активно  применяется  в  последнее  время  в  психолингвистиче-

ских  работах.  Под  языковым  сознанием  (в  другой  терминологии–  языковое  мышление,  речевое  мышле-



ние)  –  понимается  «совокупность  психических  механизмов  порождения,  понимания  речи  и  хранения 

языка  в  сознании,  то  есть  психические  механизмы,  обеспечивающие  процесс  речевой  деятельности 

человека»  [8,  c.  47].  Это  «знания,  используемые  коммуникантами  при  производстве  и  восприятии 

речевых сообщений» [13, c. 11].  



Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(38), 2014 г. 

20 


Подробное  рассмотрение  определений  языкового  сознания  и  принципов  его  исследования  можно 

найти в работах Т.В. Ушаковой (Ушакова, 2004) [10]. Н.В. Уфимцева изучает языковое сознание русских 

на материале лексических ассоциаций (Уфимцева, 2002) [9]. Ю.Н. Караулов предложил модель языковой 

личности, включающей лексикон, семантикон и прагматикон (Караулов, 2002) [3-4]. Общераспространен-

ным является положение об этноцентризме сознания как следствии взаимодействия национального языка 

и культуры, взаимообусловленности языка и мышления (Леонтьев, 1993 [5]; Вежбицкая, 1997 [1]). Наряду 

с языковым сознанием выделяют сознание коммуникативное и когнитивное (Стернин, 2002) [8]. Изуча-

ются особенности языкового сознания представителей субкультур (Ю.В. Щербинина, 2011) [12]. 

Языковое сознание изучается экспериментально, в частности, при помощи лингвистического тестиро-

вания – оно позволяет реконструировать различные связи языковых единиц в сознании и выявить харак-

тер их взаимодействия в различных процессах понимания, хранения и порождения речевых произведе-

ний. Для анализа и изучения языкового сознания учащихся военного вуза (вуза) была выбрана экспери-

ментальная методика, которая позволяет выявить через динамику понимания языковых единиц некото-

рые  особенности  психолингвистических  процессов.  Ожидаемые  результаты  –  выявить,  как  меняется 

языковое сознание будущих руководителей НВП в процессе профессионального обучения. 

В  эксперименте  участвовали  две  группы  абитуриентов  и  две  учебные  группы  студентов  четвертого 

курса КазНПУ им. Абая. Такой выбор позволит сравнить и проанализировать профессиональную компе-

тентность на «входе» и «выходе». Перед тестированием испытуемые написали краткие биографические 

данные: фамилия, имя, место рождения и проживания, профессии родителей, мотивация выбора профес-

сии военного. 

Для тестирования было отобрано 17 слов, принадлежащих к разным тематическим группам (воинские 

формирования, воинские звания/должности, военная одежда, фортификационные сооружения и т.д.), но 

объединенных общей макротемой – война, военная служба. От испытуемых требовалось дать вербальное 

истолкование  17  лингвистических  понятий.  Общее  количество  опрошенных  студентов  составило  48 

человек, на 17 слов-стимулов было получено около 750 реакций.  

Обратимся к анализу полученного материала. На первом этапе обработки информации мы тематиче-

ски сгруппировали ответы, посчитали процентное их употребление и расположили в порядке убывания. 

Полученные результаты были оформлены в таблицу: 

 

Таблица 1. Сравнительная таблица ответов абитуриентов и учащихся вуза на слова из военной лексики 



 

Слово-стимул 

Абитуриенты 

Студенты 4 курса 

Автомат 

Калашникова 

1. 

автомат, 



изобретенный 

Калашниковым – 49% 

2. 

самое 


распространенное 

оружие в мире – 30% 

3 ответ отсутствует – 12%  

4. автоматическое оружие – 9% 

1.  индивидуальное  стрелковое  оружие,  предназначенное 

для  уничтожения  живой  силы и  огневых  средств  против-

ника – 48% 

2. АК-47, АК-74, АКМ – 25% 

3. самое распространенное оружие в мире – 20% 

4. штурмовая винтовка – 7% 

БТР, БМП 

1.

 



ответ отсутствует – 69% 

2.

 



бронированная  машина,  бро-

немашина на гусеницах – 25% 

3.

 

танк – 6%  



1.

 

боевые  бронированные  машины,  предназначенные  для 



транспортировки личного состава к месту ведения боя – 38% 

2.

 



БТР-80, 90, БМП 1, 2, 3 – 28% 

3.

 



бронетехника – 22%  

4.

 



«коробочка», «жестянка» – 12%  

Батарея 


1.

 

воинское подразделение – 38% 



2.

 

артиллерийское подразделение 



– 33% 

3.

 



ответ отсутствует – 29% 

1.

 



минометная батарея – 39% 

2.

 



основное огневое артиллерийское подразделение – 36% 

3.

 



огневое и тактическое подразделение в артиллерии, струк-

турно соответствующее роте – 25% 

Блиндаж 

1.

 



землянка – 71% 

2.

 



защитное сооружение – 29%  

1.

 



защитное сооружение – 50% 

2.

 



постоянное  или  временное  фортификационное  подземное 

сооружение  для  защиты  от  пулемётного,  артиллерийского, 

миномётного  огня  и  оружия  массового  поражения  и  для 

отдыха личного состава – 43% 

3.

 

землянка – 7% 



Бой 

1.

 



сражение – 33% 

2.

 



битва – 28% 

3.

 



драка – 26% 

4.

 



рукопашный бой – 9% 

5.

 



бои без правил – 4% 

1.

 



организованное вооружённое столкновение, ограниченное 

на местности и во времени – 32%  

2.

 

сражение – 24% 



3.

 

оборона, наступление – 23% 



4.

 

битва – 16% 



5.

 

рукопашный бой – 5% 



Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(38) 2014 ж. 

21 


 

Взвод 


1.

 

Группа  военнослужащих  – 



68% 

2.

 



Воинское  подразделение  – 

32% 


1.

 

воинское подразделение, насчитывающее, как правило, от 



двух до четырёх отделений, но возможно и большее количе-

ство – 78% 

2.

 

мотострелковый взвод, мсв – 22% 



Война 

1.

 



Продолжение 

политики 

государства  военными  средства-

ми – 46% 

2.

 

Вооруженные действия между 



государствами – 39% 

3.

 



Смерть – 15% 

1.

 



конфликт между государствами в форме военных (боевых) 

действий – 44% 

2.

 

продолжение политики государства военными средства-



ми – 29% 

3.

 



Главным средством в войне является армия – 12% 

4.

 



Вооруженные действия между государствами – 9% 

5.

 



Смерть – 6% 

Граната 


1.

 

Оружие – 47% 



2.

 

Боеприпас – 40% 



3.

 

Противотанковая граната – 8% 



4.

 

«лимонка» – 5% 



1.

 

взрывчатый  боеприпас,  предназначенный  для  поражения 



живой силы и техники противника – 38% 

2.

 



РГД-5, Ф-1, РГН, РГО – 23% 

3.

 



Противотанковая граната – 12% 

4.

 



Наступательная граната – 11% 

5.

 



Оборонительная граната – 8% 

6.

 



«лимонка» – 8% 

Караул 


1.

 

Сообщение  об  опасности  – 



93% 

2.

 



Село  в  Восточно-Казахстан-

ской области – 7% 

1.

 

вооруженное подразделение или его часть, предназначен-



ное для охраны и обороны – 58% 

2.

 



подразделение, выполняющее боевую задачу по охране и 

обороне боевых знамен, военных и государственных объек-

тов – 42% 

Командир 

1.

 

начальник – 60% 



2.

 

военный руководитель – 35% 



3.

 

военнослужащий, 



обладающий властью – 5% 

1.

 



должностное  лицо  в  Вооруженных  силах,  руководящее 

подразделением, соединением – 31% 

2.

 

начальник воинской части, подразделения – 26% 



3.

 

командир взвода, роты, батальона – 24% 



4.

 

«батяня», «дед» – 19% 



Студент 

1.

 



Учащийся  в  военном  вузе  – 

48% 


2.

 

Название телесериала – 36% 



3.

 

Мечта абитуриента – 16% 



1.

 

Учащийся военного вуза – 71% 



2.

 

Должность в военном вузе – 18% 



3.

 

Кадет – 5% 



4.

 

«Масёл» – 7% 



Окоп 

1.

 



Защитное укрытие – 56% 

2.

 



Траншея – 28% 

3.

 



Яма для укрытия – 16% 

1.

 



углубление в грунте, защищающее личный состав подраз-

деления  и  военную  технику  от  поражения  различными 

видами вооружения – 28% 

2.

 



Закрытие  от  пуль  в  виде  рва  с  насыпью;  то  же,  что 

траншея – 26% 

3.

 

Траншея – 26% 



4.

 

Окоп для стрельбы лежа (сидя, стоя) – 20% 



Офицер 

1.

 



Командир – 44% 

2.

 



Профессия – 28% 

3.

 



Начальник – 28% 

1.

 



Командир – 46% 

2.

 



Начальник – 35% 

3.

 



Призвание – 11% 

4.

 



лицо командного в начальствующего состава в вооружен-

ных силах, а также в милиции и полиции – 8% 

Пилотка 

1.

 



Головной  убор  военнослужа-

щих – 86% 

2.

 

Неправильное, 



неточное 

определение – 14% 

1.

 

летний форменный головной убор военнослужащих – 97% 



2.

 

«чепчик» – 3% 



Пулемет 

1 оружие – 60% 

2. средство для обороны – 20% 

3. автоматическое оружие – 20% 

1. групповое стрелковое автоматическое оружие поддержки, 

предназначенное  для  поражения  пулями  различных  назем-

ных, надводных и воздушных целей – 53% 

2. ПК, РПК, КПВТ – 47% 

Танк 

1.

 



Бронированная машина – 58% 

2.

 



Неправильное, 

неточное 

определение – 42% 

1.

 



бронированная боевая машина, чаще всего на гусенич-ном 

ходу,  как  правило,  с  пушечным  вооружением  в  качестве 

основного – 48% 

2.

 



бронетехника – 34% 

3.

 



Т-72, Т-80, Т-90 – 12% 

4.

 



«Коробочка» – 6% 

 

Как видно из таблицы слова военной лексики у абитуриентов и студентов 4 курса имеют различную 



семантическую наполняемость. Все полученные ответы можно разделить на шесть групп: 1. Профессио-

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(38), 2014 г. 

22 


нальное определение, 2. Непрофессиональное определение, 3. Образная ассоциация, 4. Профессиональная 

ассоциация, 5. Профессиональный сленг, 6. Ответ отсутствует. Представим эти данные в виде диаграммы: 

 

 

 



Диаграмма 1. Сравнительная диаграмма развития языкового сознания абитуриентов и студентов 4 курса 

 

К первой группе «профессиональное определение» относятся ответы, в которых в полной или частич-



ной  форме  присутствуют  профессионально-грамотные  формулировки  предложенных  понятий. 

Естественно,  что  эти  показатели  значительно  выше  у  выпускников  вуза  –  67%,  хотя  и  у  поступающих 

наблюдается военно-профессиональная направленность – 18%.  

«Непрофессиональное определение» – в эту группу вошли ответы, содержащие неточные, неправиль-

ные представления о военных реалиях. Почти половина ответов абитуриентов относятся к этой группе 

(48%), у студентов 4 курса показатели этой группы низки – 3%.  

К группе «профессиональная ассоциация» мы отнесли ответы, в которых не раскрывается понятие тер-

мина, но даются классификации, разновидности этого слова. Например, некоторые студенты в графе на-

против термина «автомат Калашникова» написали виды этого стрелкового оружия: АК-47, АК-74, АКМ. 

Ответы,  относящиеся  к  данной  группе,  демонстрируют  высокий  уровень  профессиональной  компетен-

ции. У выпускников процент таких ответов от общего количества составил 19%, у поступающих – 1,5%.  

Группа «образная ассоциация» включает ответы, базирующиеся на трактовке термина через общепо-

нятный речевой образ-ассоциацию. Например, «блиндаж» – землянка, «война» – смерть и т.д. У абитури-

ентов  четверть  ответов  (26%)  строятся  на  образной  ассоциации.  У  студентов  4  курса  показатели  этой 

группы низки (4%), так как для них предложенная лексика уже имеет в первую очередь профессиональ-

ную семантику, а общеупотребительное образное значение отодвигается на второй план.  

«Профессиональный сленг»  небольшая  группа  ответов,  в  которых  дается  разговорный,  неофициаль-

ный эквивалент слова, бытующий в данной субкультуре. Например, «танк» – «коробочка», «командир» – 

«батяня»,  «дед».  У  студентов,  как  представителей  данной  субкультуры,  процент  профессионального 

сленга составляет 7%, у абитуриентов только пару раз встречается сленговое слово «лимонка» (граната), 

которое благодаря художественной литературе и кино стало общепонятным.  

Классификация полученных результатов позволила выделить четыре причины и объяснить, что разли-

чия в ответах обусловлены: 

 



широтой/узостью лексического диапазона испытуемого – здесь имеет значение общий интеллекту-

альный уровень, влияющий на понимание лексических единиц в ментальном лексиконе; 

 

общеполитической грамотностью испытуемых – специфика военного образования непосредствен-



но  связана  с  политической  сферой  и,  соответственно,  осведомленность  в  области  политики  повышает 

общий военно-профессиональный уровень;  



Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(38) 2014 ж. 

23 


 

 



региональной  принадлежностью  –  испытуемые,  проживающие  вблизи  военных  гарнизонов,  баз, 

показали более высокий уровень знаний в военно-профессиональной сфере;  

 

уровнем профессиональной мотивации – испытуемые с высоким уровнем мотивации (сознательно 



выбранная  профессия,  продолжение  семейных  традиций  потомственных  военных)  уже  на  начальном 

этапе обучения демонстрировали хороший уровень профессиональной подготовки. 

Таким  образом,  можно  утверждать,  что  проведенный  эксперимент  достиг  ожидаемых  результатов. 

Нами выявлены тематические группы, позволяющие проследить динамику развития языкового сознания 

учащихся  в  процессе  профессионального  обучения.  С  повышением  уровня  профессионализма  из  речи 

обучаемых  уходят  непрофессиональные  определения  слов-терминов,  появляются  такие  семантические 

категории, как профессиональные ассоциации и профессиональный сленг. Данная схема анализа может 

быть применена к любой профессиональной сфере для определения уровня компетенции.  

Второй  эксперимент  со  студентами  вуза  имел  интерпретационной  характер.  Студентам  первого  и 

четвертого  курсов  были  розданы  четыре  карточки  с  отрывками  из  художественных  произведений  о 

Великой Отечественной войне, о военных действиях в Чечне и Афганистане. Названия произведений и 

авторы не указывались. 

Приведем тексты эти карточек: 

 

Карточка №1 



 

«В нашу «корову» загружаются питерские «собры». Домой едут. Один из «собров» говорит мне: – Главное, 

чтоб командир у вас был упрямый. Чтоб вас не засунули куда-нибудь в… В рот их приказы! Вон рязанских вывез-

ли в чистое поле, заставили окапываться. А через неделю сняли. Но четверых уже окопали, бля. Даже раскапывать 

не надо. А у нас на пятнадцать человек – двое раненых – и всё. Потому что клали мы на их приказы. 

- Город в руках федералов, – слышу я разговор в другом месте, – но боевиков в городе до черта. Отсиживают-

ся. Днём город наш, ночью – их» [6].  

 

Карточка №2 



 

«Кто-то из невесело-раздумчивых русских солдат с первых же дней войны назвал этот чужой самолет-развед-

чик  "костылем",  вложив  в  это  слово  презрение  и  горькую  обиду:  его  трудно  было  сбить.  Он  часто  попадал  в 

сосредоточенный  огонь  нескольких  зенитных  батарей  и,  искореженный,  почти  бескрылый  и  бесхвостый,  не 

улетал, а утягивался, сволочь, туда, откуда появлялся, после чего наступало жестокое лихо бомбежки» [2]. 

 

Карточка №3 



 

«Сегодня ночью идем в  «зеленку». Ты маленько отдохни. После обеда на стрельбище. Давно на крючок не 

жали. Все тряпки да палки! А ты не маляр, а сержант. Понял, что говорю? – Так точно! – ответил Варгин, собирая 

свое тело в груду твердых, упругих мышц. – На стрельбище давно не бывали!» 

«По одному!.. Аккуратно!.. Без звука!.. – командовал майор. Пойдешь по арыку!.. Русла держись!.. Ни влево, 

ни  вправо!..  –  говорил  Грачев  капитану.  –  Ткнешься  в  дорогу  –  займешь  позицию!..  Мы  на  левом  фланге!.. 

Взаимодействуй!» [7]. 

 

Карточка №4 



 

«Танки шли на малой скорости, не отрываясь от пехоты, осторожно минуя бугорки сурчиных нор, прощупы-

вая пулеметными очередями подозрительные места. Танки повели с ходу и пушечный огонь. Снаряды ложились, 

не  долетая  высоты,  по  большей  части  около  кустов,  а  потом  черные  фонтаны  взрывов  стали  перемещаться, 

придвигаясь к окопам, и Николай прижался к стенке грудью, готовый в любую секунду стремительно пригнуться.  

Когда  танки  прошли  большую  половину  расстояния  и,  достигнув  кустов,  увеличили  скорость,  Николай 

услышал  протяжные  слова  команды.  Почти  одновременно  открыли  огонь  расчеты  противотанковых  ружей  и 

пулеметчики, в бубнящую дробь автоматов вплелись по-особому сухие и трескучие винтовочные выстрелы» [11].  

 

По карточкам предлагалось выполнить три задания: 



1)

 

Определите по характеру военной лексики описываемое военное событие. 



2)

 

Выделите слова, относящиеся к профессиональному сленгу, объясните их значение. 



3)

 

Выделите формы уставного и неуставного диалога. 



С первым заданием и первокурсники, и выпускники справились одинаково успешно. И первокурсни-

ки, и выпускники военного вуза отделяют тексты о Великой Отечественной войне от текстов, относящих-

ся к военной прозе конца XX века. Хотя в процессе последующего опроса было выяснено, что стратегия 

отбора в группах была разная. У первокурсников еще свежи в памяти художественные произведения о 

ВОВ  школьной  программы,  поэтому  при  отборе  текстов  они  руководствовались  узнаванием  недавно 

пройденного,  остальные  тексты  они  автоматически  отнесли  к  группе  военной  прозы  о  Чечне  и 

Афганистане. Студенты 4 курса отбирали тексты, ориентируясь больше на характер военной лексики и 

описание военных действий. 



Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(38), 2014 г. 

24 


Со  вторым  заданием  студенты  4  курса  справились  значительно  лучше  первокурсников.  Профессио-

нальный сленг – это слова, которые понятны представителям определенной субкультуры. Ни абитуриен-

ты (как показал первый эксперимент), ни первокурсники еще не «влились» в военно-профессиональную 

среду, поэтому эта языковая категория им не знакома. После четырех лет обучения в вузе, прохождения 

практики  и  непосредственного  общения  с  участниками  военных  действий  в  Афганистане  выпускники 

имеют представление о профессиональном сленге. Четверокурсниками были выделены следующие слова: 

«корова» – вертолет МИ-26, «собры» – от «СОБР» – специальный отряд быстрого реагирования, «зелен-

ка» – лесополоса, лес, густой кустарник. 

С  третьим  заданием  первокурсники  не  справились.  Несмотря  на  то,  что  в  школьной  программе 

риторики  проходят  понятия  «уставной  диалог»  и  «неуставной  диалог»,  на  практическом  материале 

выделить формы этих видов речи они не смогли. Студенты четвертого курса не только выделили формы 

уставного и неуставного диалога, но и указали на речевые ошибки. Им известно, что «уставной диалог» – 

это  устойчивые  речевые  формы  обращений,  приказов,  распространенные  в  военной  среде.  Например, 

«так точно!», «есть, выполнять!» и т.д. «Неуставной диалог» – это нарушение, отклонение от устоявших-

ся норм. Студенты 4 курса обратили внимание на наличие таких форм в карточки №3. По тексту прапор-

щик  Кологривко  приказывает  сержанту  прийти  на  стрельбище.  Речь  Кологривко  должна  быть  строго 

уставной,  но  в  ней  встречается  сленговое  слово  «зеленка»,  просторечие  «маленько»  и  пространные 

рассуждения.  Ответы  сержанта  Варгина  соответствуют  уставным  нормам:  «Так  точно!»,  повторение  в 

речи подчиненного сути приказа – «На стрельбище давно не бывали».  

Подводя  итоги  двум  лингвистическим  экспериментам  можно  утверждать,  что  в  языковом  сознании 

индивида  сильна  роль  профессионального  обучения.  Особенно  это  актуально  для  профессиональной 

подготовки будущих руководителей НВП, так как может сложиться, что выпускники вуза могут прийти в 

школу  и  стать  преподавателями  НВП  без  опыта  военно-профессиональной  деятельности.  Для  развития 

военно-профессионального  языкового  сознания  будущих  руководителей  НВП  важно  повышение  не 

только  общего  интеллектуального  уровня,  но  и  род  деятельности  носителя  языка,  а также  организация 

специальной учебной и воспитательной деятельности. С повышением уровня профессионализма из речи 

обучаемых  уходят  непрофессиональные  определения  слов-терминов,  появляются  такие  семантические 

категории, как профессиональные ассоциации и профессиональный сленг. В процессе вхождения носите-

ля языка в определенную субкультуру многие лексические единицы могут менять свою семантическую 

значимость, до полной утери первоначального значения слова.  




жүктеу 1.5 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет