Хабаршы вестник «Əлеуметтану жəне саяси ғылымдар»



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет9/13
Дата16.06.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Түйін 
Бұл мақалада құндылықтар теориясы мен олардың тарихи-мəдени негізі қарстырылады. Философтар тарапынан 
құрылған нұсқалары бүгін де əрі қарай зерттеуге негіз болып отыр. 
 
Резюме 
В  статье  рассматриваются  теория  ценностей  и  их  историко-культурные  основания.  Разработанные  версии 
философами основателями так называемой «теории ценностей» продолжают давать основу для дальнейшего изуче-
ния ценностей.  
 
Resume 
In article the theory of values and their historical and cultural bases is considered. The developed versions philosophers 
founders so-called continue to give to "the theory of values" a basis for further studying of values. 
 
STANDING AND THE HISTORICAL ASPECTS OF SOCIAL DEVELOPMENT OF THE STATE, 
WHICH FORM THE NATIONS 
 
N.O. Baigabylov – L.N. Gumilev Eurasian National University, Astana, Kazakhstan 
 
Nation  formation  is  the  most  difficult  and  multifaceted  problem.  Each  nation  should  pass  many  historical 
stages to call itself “nation”. This difficult process include not only one and even not two centuries. It takes much 
time to nation formation.  For example, Kazakh nation formation relates to appearance of the first communities 
namely the Bronze Age (II – I BC) and Iron Age (VI – IV BC). 
The prosperous tribes of that period consisted of ancient and unified tribes lived in the wide territory of present 
Kazakhstan. 
In  the  6
th
  century  the  territory  of  Kazakhstan  consisted  of  more  than  30  Tyurk-speaking  tribes.  In  the  6
th
 
century the territory of Kazakhstan was the part of Tyurk Kaganat. 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
69 
In 702 the West-Tyurk Kaganat broke up into Tyurgeshskii kaganat (704-756), Karlukskii kaganat (756-940), 
Oguz  tribes  (the  end  of  the  9
th
  century  –  the  beginning  of  the  11
th
  century),  Kimaks  (893  –  the  11
th
  century), 
Kipchaks (the 11
th
 century – 1219), Karakhanids (942-1212). 
Among these stages two of them played a large part in Kazakh nation formation. The first of them is Kipchuk 
Khanate, the nation of  which were lived  between two rivers  Irtysh and Edil. The other was Karakhanid feudal 
state the people of which were lived on the South-East part of Kazakhstan. With all this going on we must note 
that the Mongol conquests didn’t influenced on the nation formation. 
The Naiman and Kereits tribes, came from Altay, influenced on the ethnic solution. 
Kidani attack from the East was conducted to the weakness of the Karakhanid state. In the 13
th
 century, the 
time  of  Karakhanid’s  prosperity,  the  Mongol  conquest  began.  The  tribes  of  Kirchuks  were  hard  hit  by  this 
conquest.  Mongols  destroyed  the  both  states.  Thus  the  process  of  nation  formation  was  stopped  until  the  15
th
 
century. 
The large quantity of the Kipchuk tribes moved from the old hount. Some of the tribes moved to the Northern 
Kazakhstan  and  Western  Siberia,  keeping  their  language,  which  shows  that  the  culture  of  the  nation  was  form 
before the Mongol conquest. 
In 14-15 centuries, in spite of military operations, Ak Horde, Hogai Horde, Abulkhair’s Khanate contributed to 
strengthening and unification of the nation. 
Ancient Kazakh tribes, in spite of their historical, geographical, economical, political alienation wearied for the 
uniting the people. As a result there are three Juzs appeared: senior, middle, junior. The tribes of the Senior Juz 
were  liver  on  the  territory  of  Zhetysu  and  Southern  Kazakhstan,  the  middle  Juz  takes  the  Central  and  Nothern 
Kazakhstan and the junior Juz was on the territory of Western Kazakhstan. 
The history of Kazakh ethnonimy appearance was an object of scientific disputes. In some historical sources 
this term was used as a social meaning “Kazakhs”. The word “Kazakh” began to use when Zhanibek and Kerei 
had moved to Zhetysu. In that time they were called “uzbek Kazakhs”.  
The term “Kazakh” we can find in Kypchuk memorials of Mamluk state in 1245. The word “Kazakh” had the 
meaning of “nomad” and were found in Tyurkish- Arabic dictionaries. 
Sometimes  this  term  is  read  and  perceived  as  designation  of  two  tribes  (kaspii  and  sak).  Some  historians 
supported that the term was formed as the mixture of words “khas” and “sak”. 
In  the  second  book  of  the  History  of  Kazakhstan  we  can  find  that  the  term  “Kazakh”  were  used  in  IX-X 
centuries as a designation of society, and in XI-XII centuries for the designation of ethnic social groups. In this 
century was the formation of the Kazakh ethnos. And in each historical periods this term was keeping on. As a 
result in XIV century the Kazakhs were a nation. In the latter half of XV century we could find the final formation 
of the Kazakh nation ethnogenesis , and the word “Kazakh” got the ethnic meaning (1, 245). 
If to trace the historical stages of Kazakh nation formation we can find the following:  
The republic of Kazakhstan takes the particular place in world policy. 
Kazakh nation for a long lime protected their land from the contrite and conquests. 
But the majority think that the weak point lies on the missing stage of capitalism. And as a result the nation 
didn’t  form  the  national  self-consciousness,  didn’t  realize  the  national  value  and  wasn’t  active  in  protection  of 
national rights. The main reason of which some historians think lies on that fact that Kazakhstan was under the 
influence of Russian Imperia, and later of “Red” Imperia. There was not own government. 
During the 70 years, the time of red imperia pressure, Kazakhstan developed its industry. But in towns and 
work  villages  the  other  nation  representatives  were  lived  and  worked  and  Kazakhs  were  forced  to  live  in  the 
country and engage in animal husbandry. Thus the social structure was agricultural and the consciousness wasn’t 
developed in right way. 
The  data  of  the  census  of  2009,  the  population  of  Kazakhstan  Republic  was  16  009,  6  thousand  people. 
Among  them:  Kazakhs  –  63,1  %,  Russians  –  23,7%,  Uzbeks  –  2,9  %,  Ukrainians  –  2,1  %,  Uigurs  –  1,4  %,   
Tatars – 1,3%, Germans – 1,1%, other ethnos – 4,5 % (2). 
So, Kazakh people must be mononational. Now, Kazakhstan is the democratic constitutional state, in which 
the different nations are lived.  
It is necessary to note that the policy leaded by the Centre was lasted for nearly three centuries had influenced 
on the language, faith, culture of the people of Kazakhstan. 
The government, destroying the national value, wanted to create the certain state. The national questions were 
not solve fully, thus the rebellion was started on December 1986. 
For nation formation we must take into account the following: 
- Culture formation 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Социологические и политические науки», №2(42), 2013 г. 
70 
- Territory formation 
- The development of national self consciousness 
- National language formation 
- Nation must be collectively called 
- Anthropological type of the given nation 
As the president Nazarbayev wrote: “Only nowadays the Kazakh self-consciousness can understand the past, 
present  and  future  national  “I  am”.  But  it  is  only  the  opportunity,  which  must  be  the  reality,  fact  of  the  mass 
consciousness not only Kazakhs but all the Kazakhstan people” (3, 286). 
If our country wants to be civilized, first of all it must to form the national self-consciousness. 
The problem of self-consciousness is taking part in works of scientific philosopher – M.Orynbekov. Kazakh 
nation has its own rich history. National history is national consciousness. 
“Self-consciousness is a product of exact nation and also it’s cultural reflection of the given nation. Formation 
of the national self-consciousness is an unique process.” – as told M.Orynbecov (4, 28). 
National interests are often closely connected with national consciousness. 
Lean on the last conceptual researches we can find that the formation of national consciousness is like a spirit 
of nation (5, 54). 
The nation which builds a government in our opinion is people who lived in historic motherland from the time 
of Saks, Uisuns, Kanglys. 
Kazakh  Khanate  was  formed  in  XIV  century  and  from  that  time  they  had  tried  to  protect  their  lands  and 
steppe. (“Ak taban” and “Alakol sulala” periods). 
Component of the nation: 
- Bio-anthropological form, genealogical line, common geographical territory and the environment are formed 
the related group of people with the common language; 
- In an independent state the related groups have risen to the mono-nationality. 
In  our  days,  on  the  giving  data  of  census,  in  Kazakhstan  the  Kazakhs  reached  to  the  mono-nationality.  For 
example,  in  the  world  there  are  330  ethnos  with  the  population  more  than  1  million  people,  and  the  rest  1700 
ethnos don’t have the population in 1 million. 
Today  the  population  of  Kazakhs  are  close  to  70%,  evidently,  the  state  will  be  national  state,  which  will 
influenced to the growth of social-political status. 
Nationality which built the state, social values, relative groups, which have the vital priorities. 
Kazakhstan is the innovative industrial development state. 
- Nation, which built the Republic of Kazakhstan, is responsible to development for each ethnos, protects the 
vital needs of the citizens. All Kazakhstan people are responsible for the destiny of social-political ethnos.  
-  Nation,  which  built  the  state  has  the  aim  to  save  the  unity  of  the  state’s  territory,  rebirth  of  culture  and 
traditions, the use of high technologies, rebirth of professional knowledge; 
- Official language is the prosperity of Kazakh language, return of our native brothers who are lived abroad, to 
rise the living standards, saving the independence and to hand it from generation to generation. 
“Kazakh nation is united nation, which form the state” – the name of the investigations. 
In 2012 during 3-22 of june in towns Pavlodar, Aktobe, Astana and Shymkent, i.e. on the south, north, west 
and  east  of  Kazakhstan  the  several  scientists  have  researched.  Among  the  experts  were  the  representatives  of 
migration  services,  leaders  of  social  organizations.  The  problems  which  experts  were  tried  to  solve  are  as 
following: 
- There are not any offence of other nations to Kazakh nation which built the state; 
-The representatives of other nations must understand rightly the policy of the Kazakh nation; 
-The nation must imply the unity of the territory, language, economy. 
We must take into account that the representatives of other nations are lived on the territory of Kazakhs who 
have  their  own  history.  They  must  understand  that  there  must  not  be  the  term  of  “international  Kazakhstan” 
instead of which there must be the term of “mono-national Kazakhstan”, on the territory of which there are lived 
other national ethnos. 
In  this  case,  the  important  point  of  view  of  the  professor  Amangeldy  Aitalov,  from  Aktyubinsk  sate 
pedagogical institute, has appeared: “On my mind, we have totally tired of saying – Kazakhstan is an international 
state, but in practice – Kazakhstan is mono-national state. 
As  a  majority  of  public  figures  pointed  that  the  main  bulk  of  Kazakh  nation  are  not  satisfied  with  social 
conditions, unemployment, ecological problems, in particular 63,8 % of natural resources are belong to foreign 
companies. 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
71 
Also on the results of American scientists’ research 70 % of Kazakhs maintain the official language, but only 6 
% of proceedings are on native language. Amangeldy Aitalov: “If the nation, building its own state, is weak, that’s 
and the state will be weak. This is a rule and a principle. That’s why the safety of Kazakh nation, its condition 
don’t contain only by availability of Flag, State Emblem, Anthem or membership in UNO. 
There are thoughts, that there is a danger in assimilation of the nation and their dissolution. 
There are thoughts  of the public figures how to save the Kazakh  nation: the development of historical self-
consciousness of the people, for this purpose we need the formation of spiritual center. In this case we must work 
in the following directions: 
- Understanding the fact, that Kazakh people have their own history, which is lasting from the Ancient Tyurk 
civilization. 
- To continue the development of national traditions, traditions of the Muslim state. 
-  To  show  the  influence  of  the  Tyurk,  Kazakh  culture  on  the  other  civilizations.  To  open  eyes  to  Russian 
people about the veritable role of Kazakhs in society making. Do not to admit the false superiority, that Russians 
have influenced on the culture of the Kazakhs. 
- With the aim of national self-consciousness growth we need to make an explonational work, to organize the 
educational work, to activate the work of mass media. 
- The society cannot be without own culture, education, science. Also can not exist without faith. This faith in 
our country is Islam. That’s why we must to educate our future generation in the best Islamic principles. 
We  can  establish  that  the  thought  “Kazakh  nation  is  a  nation,  which  is  building  it’s  own  state,  proves  it’s 
political, historical consistency. 
This point of view must form the social consciousness. There the mass media has an important role. Also we 
must to  get rid of the thought “out of nationality”, which is sometimes appeared in  society. Today  we  must to 
develop the projects which can continue the formation of national idea, enthusiasm. 
Nowadays all countries of the world are paid attention into national problem. For example, in France there is 
the  principle  –  “France  will  develop  as  France,  when  each  Frenchman  will  aspire  for  being  a  high  level 
Frenchman”, Germans are hold to the principle – “One state – one nation”, in Japan – “One state – one spirit”. 
The world history says that little ethnos in international countries were assimilated under the influence of titled 
ethnos. 
In civilized countries the scanty nations are forced to take the culture, language and traditions of the dominant 
nation. For example, in the USA there is not important the parentage of the man, but the citizen of America. 
If we look to the tenet “Boiled Kazakh”, we can see the leading countries as the USA, Canada, Great Britain, 
France, Germany.  
To solve the national problem, we must pay attention to the necessity of other nations who lived in the given 
state.  But  for  all that  we  must  remember  the  tenet,  which  was  stated  in  XIX  century  in  political  ideas  of  Dual 
socialists. Based on this tenet the ethnos could not build it’s own individual state with it’s own culture. That’s why 
it is important to create the conditions for realization of lingual and cultural ethnos necessities, who lived on the 
territory of the given state. In this case the work of Kazakhstan nation Assambly is important. 
Nowadays the republic of Kazakhstan differ not only in population increase, but in formation of civilized state 
in 20 years. There is the vital renovation of culture, new understanding of national, cultural, spiritual values, the 
program “Cultural heritage” is developing. 
The  main  role  in  future  culture  and  science  developing,  cultural  and  spiritual  values  solving  plays  the  pure 
brothers who were returned to Kazakhstan. (as an example the song “Karajorga”). 
The  problem  “National  Brand”  was  raised  on  the  convent  of  socialists  and  politicians  in  23-25  November 
2010. 
The youth of Almaty, Astana, Karaganda, Pavlodar, Semey organize “The day of Baursak” like Germans with 
their “Beer fest”. 
The formation of the nation is difficult and polyhedral process. In this case we must remember the words of 
scientist, professor, doctor of the philosophical sciences Raushanbek Absattorov: “In our country the national idea 
has two meaning. The first is as definition of Kazakh nation. The second is overkazakstani. Sometimes we mix up 
these meanings. We need the idea of Kazakh nationality, and only then the Kazakh idea. This is an oracle, axis. 
An  in  particular  the  development  of  the  Kazakh  idea  will  promote  the  further  consolidation  of  national 
enthusiasm,  which  will  be  work  on  the  way  of  the  progressive  role.  (6,  3)  The  idea  of  the  nationality  is  close 
connected  with  mentality,  developing  this  idea  our  country  can  be  appeared  on  the  same  level  with  other 
countries. 
 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Социологические и политические науки», №2(42), 2013 г. 
72 
1. The History of Kazakhstan, the second book. - Almaty: Atamura, 1997. – 545 p. 
2. The official net page of Kazakhstan statistics// http://www.kaz.stat.kz. 
3. Nazarbayev N.A. On the waves of history. - Almaty: Atamura, 1999. – 286. 
4. Orynbekov M. The ideological bases of Kazakhstani civilization// conference materials, Almaty. – 2004. 27-31 pages. 
5. Drobizheva L.M. Culture and national self-consciousness. Soviet culture: 70 years of development -M., 1987 - P. 54-56. 
6. Absattarov R.B. The main purpose of Kazakhstan is to unite the West and the East // Aikyn. – 2011. – 11 january. 
 
Түйін 
Мақалада автор мемелекет құрушы ұлт ұғымының қалыптасуына əлеуметтік тарихи аспекті тұрғысынан талдау 
жасап,  Қазақстан  қоғамының  тарихи-əлеуметтік  шындығы  жағдайында  ұғымға  айқындаушы  тұжырымдарды 
ұсынады. 
 
Резюме 
В статье представлен обзор становления понятия государствообразующей нации в разрезе социально-историче-
ского аспекта, предлагаются определяющие критерии понятия в условиях историко-социологической истины казах-
станского общества. 
 
ЖАҺАНДАНУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ 
 
М.Н. Мусабеков – Абай атындағы ҚазҰПУ 
 
Кеңес Одағы өз тіршілігін сақтап тұрғанша, «темір шымылдық» болғанша Əлемдік үкімет кəсіпорын-
дарының  көбі  кеңестік  адамдарға  жуықтай  алмайтын.  Бұл  кеңестік  жастарды  да  маңайламайтын.  Оның 
үстіне, КСРО-да жалған құндылықтармен қатар, шынайы құндылықтар да болды, олар – ұжымшылдық, 
достық,  өзара  жəрдемдесу  жəне  т.б.  Сонымен  қатар,  бұларды  кеңестік  ақиқат  қалыптастырған  жоқ,  бұл 
Кеңес Одағының құрамына енген одақтас халық дəстүрлері тамырының тереңдігінде болды. Сондықтан 
да олар батыс əлемінің дарашылдық, тұтынушылық, бəсекелестік, ақша жəне т.б. сияқты құндылықтары-
на қарсы қойылды. Кеңес Одағы күйрегеннен кейін, егеменді посткеңестік мемлекеттер бөтен құндылық-
тардың басып кіруі кезінде көп жағынан қорғансыз болды. Бұған көбіне нарықтық экономиканы қалып-
тастыруда осы мемлекеттердің бағдары əсер еткені сөзсіз. Мемлекет жағымды дүниелерге де, жағымсыз 
дүниелерге де ашық болды.  
Ең  алдымен,  нарықтық  экономикаға  тоқталу  керек.  Бұл  нысанның  теріс  элементтері  болмауы  да 
мүмкін.  Мəселенің  бəрі  оның  қандай  нəрсеге  негізделуінде  болып  тұр.  Бұл  этикалық  қағидаттарға, 
тиісінше,  этикалық құндылықтарға, сондай-ақ нарық саласындағы экономикалық қарым-қатынастардың 
этикалық  бейтараптылық  қағидатына  негізделуі  мүмкін.  Бірінші  жағдайда,  жалпы  ұжымдық  бастама 
шеттетілмейді,  десек  те  аздап  өзгереді.  Мұнда  бəсекелестік  ынтымақтастықтың  бақылауымен  жүзеге 
асады,  өйткені  түпкілікті  мақсат  –  ортақ  игілік  болып  табылады.  Бұл  осылайша  ұйымдастырылған 
экономика саласында мүліктік жіктелудің мүмкін емес екендігін білдірмейді. Бұл жерде де бай мен кедей 
бар, бірақ олардың арасында шұғыл айырмашылық болмайды. Олар үшін ақша мақсат емес, небəрі эконо-
микалық қарым-қатынасты реттеуге ыңғайлы құрал ғана. Экономикалық қызметтің мақсаты əрбір адамды 
жеке байыту емес. Əдебиетте нарықтық экономика жоспарлы экономикаға қарсы қойылады (оның үстіне, 
біріншісі  асыра  дəріптеліп,  екіншісі  жеккөрінішті  болып  табылады).  Этикалық  тұрғыдан  негізделген 
экономикада бұлар бір-біріне қарсы қойылып қана қоймайды, сондай-ақ бір феноменнің екі қыры болып 
табылады: «“Жоспар” – бұл мақсаттар векторы болса, “нарық” – осы мақсаттарға жету тəсілі» [1, 710 б.].  
Этикалық  қағидаттарға  негізделген  экономикада  өсім  алушылық,  пайыз  алу  жəне  т.б.  орын  алуы 
мүмкін емес. К.П. Петров атап өткендей, «өсім алушылықтыңкез келген түрі ұрлық болып табылады» [2, 
683 б.]. Өсім алу байырғы халықтардың арасында, атап айтқанда иудейлерде пайда болған. Иудей раввин-
дері жазған Ескі Өсиетте өз адамдарына емес, бөтен адамдарға пайызбен ақша беру ұсынылады. Демек, 
раввиндер өсім алушылық – бұл ұрлықтың түрі деп түсінген, бірақ олар екі стандартты қолданған: өздері-
нің тайпаластары үшін бір стандарт болса, өзге тайпаластар үшін басқа стандарт болған. «Екінші заңды-
лықта» былай делінген:  «Өсімге беруе болатын күмісті де, нанды да, басқа  нəрсені де бауырыңа өсімге 
беруші болма. Шеттегі бөтен адамға өсімге бер, ал бауырыңа өсімге берме…» [3, 215 б.].  
Батысқа тəн  нарықтық  экономикада этикалық негіздемелер жоқ; олардың  орнын заңды негіздемелер 
басқан. Қандай да бір этика туралы əңгіме қозғалатын болса, бұл дарашылдық жəне өзімшілдік этикасы 
болмақ. Дəл осы себепті нарықтық қарым-қатынасқа түсетін индивидтердің арасында түпкілікті мақсаты 
ынтымақтастыққа бағытталған сайыс орын алады, бəрі бір-біріне дұшпан болатын бəсекелестік, өйткені 
əрқайсысы тек өзінің жеке мүддесін ойлайды, ал ортақ игілікпен оның ісі жоқ. Жеке фирмалар, концерн-
дер мен осы тəрізді бірлестіктер де осы қағидат бойынша жұмыс істейді. Батыс капитализмібұрынғы өсім 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
73 
алушылықты, пайыз бен кредитті жандандырып дамытты. В.Зомбарт атап өткендей, бұған көбіне Батыс 
Еуропаны түгелімен дерлік мекендеген еврейлер əсер етті.  
Қазақстанды  қоса  алғанда,  посткеңестік  мемлекеттерге  де  батыстық  үлгідегі  капитализм  орнады. 
Сонымен  қатар,  бастапқады  бұл  айтарлықтай  экстремистік  нысанға  (оның  «жабайы  капитализм»  деген 
атауға  ие  болғандығы  баршаға  мəлім)  ие  болды,  оның  астарында  меншікті  қайта  өңдеу  үдерісі,  оның 
ішінде  криминалды  əдістер  жасырынған.  Бұндай  жағдайда  жастар  халықтың  басқа  топтарына  түскен 
ауыртпалықпен  бөлісті.  Қоғамның  өте  бай,  бай,  кедей  жəне  кедейлерден  де  нашар  тұратындар  болып 
жіктелуі жастарға да тиіп кетті. Ата-анасы бай жəне өте бай болған жастар лайықты өмір сүру мүмкіндігі-
не  ие  болды:  материалдық  игіліктің  молдығы,  беделді  батыс  оқу  орындарында  білім  алу,  жұмыспен 
қамтамасыз  етуге  кепілдік  беру  жəне  т.б.  Ата-анасы  кедей,  өте  кедей  күй  кешкен  жастар  ата-анасының 
мойнына түскен ауыртпалықты бөлісті. Алдыңғы бөлімдерде жазылып өткендей, 1990 жылдың басында 
көптеген кəсіпорын банкротқа ұшырап,көптеген мекеме жабылып қалды, халықты жұмыссыздық толқы-
ны шарпыды. Дені сау, еңбекке жарамды жастар өмір сүруге лайықты жалақы таба алмады. Жастардың 
бір бөлігі криминалға ауып кетті (рэкет, тапсырыспен адам өлтіружəне т.б.), қыздардың бір бөлігі былық-
шылыққа батты. Мұндай жағдайда жастардың əртекті əлеуметтік стратасына айналған құндылықтар мен 
құндылықты бағдарлардың дивергенциясы табиғи түрде орын алды. «Алтын жастар» өмір сүру барысын-
да  басшылыққа  алатын  құндылықты  бағыттарды  жұмыс  істеп,  лайықты  жалақы  алу  мүмкіндігінен 
айырылған  құрдастардың  құндылықтарымен  мүлдем  салыстыруға  келмейді.  Егеменді  ел  болып,  етек 
жиған  жиырма  жыл  ішінде  көптеген  посткеңестік  мемлекеттерде,  оның  ішінде  Қазақстанда  жағдай 
əйтеуір дұрысталғандығы хақ. Он жыл бұрын кедейшіліктен де ауыр тұрмыс жағдайында өмір сүргендер-
дің материалдық жағдайы жақсарды. Десек те, жағдай əлі керемет емес.  
Алайда,  жастардың  құндылықты  бағыттарына  жаһандық  агенттер  ғана  емес,  сондай-ақ  егеменді 
мемлекеттердің үкіметтік инстанциялары да ықпал етеді. Сонымен қатар, соңғысының ықпалы екі түрлі. 
Бір жағынан, жаһандануды «алтын миллирдтың» мүддесі үшін жүзеге асырып жатқандар (яғни, мақсатты 
жаһандықты жүзеге асыратын, ұлттық мемлекеттердің егемендігін қоса алғанда жəне оған қарсы) тарапы-
нан  жастарға  жойқын  ықпалдың  бар  күші  жұмсалуда,  екінші  жағынан,  олар  жастардың  тіршілігі  мен 
санасына əсер ете отырып, олардың бойында тек патриотизм емес, сондай-ақ үкіметке өздерінің пайдакү-
немдік мүддесі үшін қызмет етуге итермелейді. Бірақ біз назарымызды құпия Əлемдік үкімет деп атала-
тын  «алтын  миллиардтың»,  жаһандықтың  стратегиясы  мен  тактикасына  аударайық.  Əлемдік  үкімет 
ресми  билік  пен  билік  органдарын  (алғашқы  кезекте,  АҚШ)  қоса  алғанда,  өзіне  бақылауға  алынған 
мемлекеттер ұлттық мемлекеттердің үкіметтері мен институттарына, сондай-ақ олардан тыс, сол мемле-
кеттің халықтарына, əсіресе, жоғарыда атап өткеніміздей жастарға əсер етеді. Бұл айтарлықтай орасан зор 
контингент.  Сонымен,  Қазақстан  жастар  институтының  мəліметтеріне  сəйкес,  2003  жылғы  01  қаңтарда 
14-29 жас аралығындағы жастар саны Республика халқының 29,1%-ын құрады (қараң.: [4, 4 б.]), ал 2007 
жылдың ортасына таман Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің мəліметтері бойын-
ша 29,5%-ды құрады (қараң.: [5, 178 б.]). Жаһанданушылар жастарға заманауи техникалық құралдардың 
(Ғаламтор, БАҚ, кино-, аудио- жəнебейнеөнімдер жəне т.б.) арқасында ғана əсер ете алады. Мемлекеттік 
қауіпсіздік органдары бұл ықпалдарға лайықты түрде қарсы тұра алмайды, бұның да  себебі –  заманауи 
техникалық  жəне  технологиялық  құралдар.  Адам,  əсіресе  жас  адам  осы  барынша  ықпалды  өз  мойнына 
алып, жаһанданудың ықпалына қалай болса да жауап беруі тиіс.  
Бұл  ықпалдар  əртүрлі  нысанда  жүзеге  асады.  АҚШ  жəне  озық  капиталистік  елдердің  саяси  жəне 
экономикалық құрылғыларының жетістіктері мен артықшылықтарын тікелей насихаттау өте сирек кезде-
седі.  Көбіне  бұлар  бүркемеленген  қалпында  көрініс  табады.  Мəселен,  өмірге  («өмірден  керегіңді  ал»), 
сəн-салтанатқа,  атақ-даңққа  жəне  т.б.  арбалу  сияқты  қарапайым  қарым-қатынастың  жалықтырмай 
дəріпте-луі.  Жасөспірімдер  мен  жастардың  тұрақсыз  дүниетанымы  осы  тəрізді  əсерлерге  жиі  душар 
болып  жатады.  Өзі  өмір  сүретін  аз  қамтамасыз  етілген  отбасына  қарағанда  жылдамырақ  əрі  күштірек. 
«Табысты»,  «дөкей»,  «танымал»  жəне  т.б.  сияқты  жандарға  деген  күншілдік  осылайша  пайда  болады. 
Жастардың айтарлықтай бөлігінің «модель», шоу-бизнес «жұлдызы» немесе ең болмағанда, заңгер, эко-
номисттің дипломын алу немесе дипломат сияқты мамандықтарға ұмтылуы осыдан шығатыны рас. Жас-
тар интеллектуалды жетістіктерімен де емес, жоғары өнердегі жетістіктерімен де емес, гедонистік икемді-
лікті қанағаттандыратын өте пайдакүнемдік жетістіктерімен баурап алып, осылайша оны күшейте түседі.  
Посткеңестік  мемлекеттердің  маңызды  ерекшелігі  діннің  əлеуметтік  мəртебесінің  өзгеруі  болып 
табылады. Көбі жүрегінің қалауымен, тағы біразы жағдаяттық долбарлардың салдарынан діншіл адамдар-
дың  қатарына  тіркелген.  Христиандық,  ислам  жəне  буддизм  сияқты  дəстүрлі  діндер  тұлғаның,  оның 
ішінде жасөспірім мен жас адам тұлғасының рухани ішкі əлеміне ешқандай зиян келтірмейді. Керісінше, 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Социологические и политические науки», №2(42), 2013 г. 
74 
бұл адамды адамгершілік тұрғысынан тазартуға, жоғары жəне сөзсіз құндылықтарға қамқорлық жасауға, 
өзгелеріне жəне өзіне қатысты адамгершілікті ізгілендіруге бағытталған. Сонымен қатар, олар қоршаған 
табиғи  ортаға  мұқиятпен,  қамқорлықпен  қарайды,  яғни  жағымды  экологиялық  серпін  береді.  Əлемдік 
жəне  дəстүрлі  діндер  көшбасшыларының  Алғашқы  Съезінде  сөйлеген  Н.Ə.  Назарбаев  былай  деген:  «... 
дін – ғаламиландыру дəуірі орнағанға дейін де ізгілік пен мəдени диалог идеясын сақтап қалған жалғыз 
ғалами  құбылыс.  Рухани  əмбебаптықпен  қоса,  дін,  сонымен  бірге,  халықаралық  ынтымақтастықтың 
жұмыс істейтін институты болып табылады» [6, 300 б.]. Сонымен қатар, қазіргі жағдайда дін экстремистік 
топтар мен қозғалыстардың жоспарлары мен əрекеттеріне енуде; дін саяси сипатқа ие болып, халықара-
лық  лаңкестік  идеологиясы  мен  тəжірибесінің  «негіздемесіне»  айналуда.  Бұл  тұрғыдан  алып  қарағанда, 
этникалық  жəне  конфессиялық  тиістілік  арасына  теңдік  белгісін  қоймау  өте  маңызды,  бұл  қарапайым 
санада белгілі бір орынға ие. Демек, орыс – бұл біржақты православты христианин, ал қазақ – біржақты 
сүннет мұсылман деп саналады. Бұндай жағдайда, аталған индивид атеист пе əлде кез келген дінге селқос 
қарайтын  қарапайым  адам  ба,  бұл  жағы  назарға  алынбайды.  Мұндай  теңдестік  қарапайым  санадан 
идеология деңгейіне көтерілген кезде бұл конфессияаралық қана емес, сондай-ақ этникалық жəне мəдени-
ет аралық айырмашылыққа қауіп келтіреді. Діни экстремистер мен лаңкесшілер дəл осындай теңдестік-
пен қаруланатыны сөзсіз.  
Н.А.  Мұқанова  мен  М.С.  Карабаеваның  2008  жылғы  мəліметтеріне  сəйкес  Қазақстанда  4166  діни 
бірлестіктер  мен  40-тан  астам  конфессия  мен  деноминацияны  көрсететін  аздаған  топтар  əрекет  етеді. 
Діншілдердің саны жағынан дəстүрлі түрде алғашқы орынды мұсылмандар мен православ христиандар-
дың діни бірлестіктері иеленген, оған Қазақстандағы діншілдердің 95%-ы енген екен» [7, 3 б.]. Цитатасы 
келтірілген  авторларбылай  деп  жазады:  «Əлеуметтік  сауалнаманың  нəтижесі  көрсеткендей,  Шығыс 
Қазақстан,  Жамбыл,  Қарағанды,  Маңғыстау,  Оңтүстік  Қазақстан  облысы  жəне  Алматы  қаласы  респон-
денттерінің  басым  көпшілігі  мұсылмандар,  олар  орташа  есеппен  жастардың  80%-ын  құрайды;  жəне  де 
діни  тиістілігі  жағынан  «мұсылман»  болып  табылатын  жастардың  көп  бөлігі  Оңтүстік  Қазақстан 
облысында тұрса (98%), екінші орында Жамбыл облысы (90%), үшінші орында Алматы қаласы (87,5%), 
төртінші  орында  Маңғыстау  облысы  (78%),  бесінші  орындаҚарағанды  облысы  (60%) жəне  де  ең  соңғы 
орында Шығыс Қазақстан облысы (53%) тұр. <…>Жастар арасында екінші орындағы дінге берілгендер 
“православтар”, олар 16%. Православтардың көп бөлігіШығыс Қазақстан облысында – 40%, содан кейін 
Маңғыстау облысы – 15%, Жамбыл облысы – 7%, Қарағанды облысы – 6% жəне Алматы қаласы – 4%. 
Оңтүстік  Қазақстан  облысының  респонденттері  “православ”  деген  санатты  белгілемеген.Жалпы,  бұл 
респонденттік  облыстардың  этникалық  тұрғыдан  бөлінуіне  сəйкес  келеді»  [7,  9-10  бб.].  Демек,  бұл 
жағдайда  этникалылық  пен  конфессионалдықты  теңестірудің  қарапайым  стереотипі  іске  қосылады.  Ал 
цитаталары келтірілген авторлардың зерттеулері көрсеткендей, мұндай теңдестіру жүз пайыз емес. Оның 
үстіне  Қазақстанда  басқа  да  конфессиялар  (католиктер,  протестанттар,  буддистер,  иудаистер,  сондай-ақ 
дəстүрлі емес конфессия мен мүлдем жаңа діни құрылымдардың жақтаушылары, мəселен, Соңғы өсиет 
шіркеуінің өкілдері тəрізді) əрекет етеді. Бірақ, олардың саны аз. 
Посткеңестік  қоғамды  жабық  елден  ашық  елге  айналдыру  барлық  ескі  жəне  жаңа  секталардың, 
конфессиялардың, діни пайымдаулардың енуіне əсер етті. Кеңестік дəуірде олардың көбіне тыйым салын-
ған болатын, өйткені олардың əдет-ғұрыптары мен құдайға табынуында адамға зорлық көрсету, күштеу 
элементтері  (Иегова,  хлыстов  жəне  т.б.  куəгерлерінің  секталары)  болған.  Кейбір  жаңа  діни  секталар 
фундаментализмнің шабуылына, өзге діншілдер мен эсктремистерге төзімсіздік таныту сияқты сипаттар-
ға  ие.  Бұл  əсіресе,  ислами  секталарда  белең  алуда.  Осы  дінді  бұрмалап  түсіндірудің  негізінде  лаңкестік 
пайда  болып,  кеңінен  таралды.  Исламның  туын  желеу  етіп  ұстанған  көптеген  лаңкестік  ұйымдар  ЦРУ, 
Пентагон жəне «алтын миллиардтың» когортасына енетін елдердің басқа да арнайы қызметтерінің немесе 
осы  ұйымдардың  қол  астындағыларының  келісімімен  жəне  қолдауымен  дайындалады.  Қазақстан  ұзақ 
жылдар бойы тұрақты ел болып келгені баршаға мəлім, бірақ соңғы кездері лаңкестік бұл елде де қанат 
жая дами бастады (бақытымызға орай, кездейсоқ жəне жергілікті түрде).  
Жоғарыда атап көрсетілгендей (сонымен қатар, біртіндеп кедергілерді жеңіп келе жатқан), Қазақстан 
жастарының өмір сүру жағдайында тек жағымсыз құбылыстар ғана емес, сондай-ақ кеңестік дəуірде өмір 
сүрген жас ұрпақтың ойына кіріп-шықпайтын көптеген дүниелер бар екендігін атап өткен жөн. Кеңестік 
жастар идеологиялық жəне тыйым салу-жазалау органдарының қатаң бақылауында болды жəне де қазіргі 
таңда əркімнің қолы жеткен көп нəрсе олар үшін арман болатын. Мəселен, кеңестік дəуірде адамның жеке 
көшірме  техникасының  болуына  тыйым  салынатын,  ал  қазір  қалаған  адам  ксерокөшірме  пункттерінің 
арнайы қызметінің қамқорлығынан тыс, өзіне керектісін, кез келген көлемде көшіріп ала алады. Қазіргі 
Қазақстан  жастары  өздеріне  тиісті  іс-əрекетті  жасауды  таңдауға  келгенде  еркін  əрі  өз  бетінше  таңдау 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
75 
жасай алады.  «Өз басындағы мəселені шешудегі мемлекеттің мүмкіндігіне қарағанда, өз күші мен мүм-
кіндігіне деген үміті басым. Патерналистік көңіл-күй прагматикалықтың орнын басқан» [8, 25 б.]. Мұнда 
оны  «мақсат  оған  қол  жеткізу  құралдарын  ақтайды»  деген  қағидатты  немесе  «Жеке  кəсіп  жоқ:  бұл  – 
бизнес»  деген  қағидатты  басшылыққа  алуға  итермелейтіні  сөзсіз.  Бірақ,  адамгершілік  қағидаттары 
бəрінен жоғары болып тұратындар үшін, бұл бекер дабыл емес, олар бұны басшылыққа алмайды.  
Мінеки,  Н.Ə.  Назарбаев  ұсынған  этностардың,  конфессиялар  мен  мəдениеттердің  толерантты  өзара 
қарым-қатынас этностарының жоғарыда көрсетілген, Қазақстан Республикасындағы жастар саясатының 
негізінде  жатқан  үлгісін  «алтын  миллиардтың»  «миссионерлері»  əртүрлі  айлалы  əрекеттер  арқылы 
қиратуға  немесе  беделіне  нұқсан  келтіруге  тырысып  бағуда.  Мемлекеттік  құрылымдарды  айналдыра, 
сондай-ақ  тікелей  (бұл  іске  тартылған  шенеуніктер  бұл  жайында  білмейді  де)  осы  құрылымдар  арқылы 
жүргізілетін  жастардың  санасын  улаудың  негізгі  бағыттарын  атап  өтелік.  Ең  алдымен,  сананы  улау 
сананың құндылықты деңгейін топтау жəне оны пайдалы деңгейге дейін жеткізу бағытында жүргізіледі, 
пайдалану  жəне  сатып  алуға  деген  құмарлық  дағдыға  айналады.  Етістіктіңбол  деген  бұйрық  райын  бар 
деген  бұйрық  рай  ығыстырады.  Жастардың  миындағы  пайда  –  дегеніміз  бұл  адамның  ұмтылатын  ең 
жоғарғы  нəрсесі,  оған  жету  жолында  барлық  құралдарды  пайдалануға  болады  деген  сенім  сіңіріледі. 
Гедонистік  өмір  сүру  салтының  діні  орнайды.  Бұл,  ең  алдымен,  қадам  басқан  сайын  жəне  де  əртүрлі 
қалыпта  адамдардың  өміріне  енетін  жарнама  арқылы  жүзеге  асады.  Жаһанданушылар  мəдениеттің 
барлық түрлері мен салаларын жəне адамзат қызметінің барлық аспектілерін тауарға айналдыру, коммер-
цияға айналдыру тактикасын ұстанып келеді. Мəдениеттің кез келген феноменінің коммерциялық маңыз-
дылық идеясы, этикалық мақсаттылық пен этикалық мотивациядан үстем тұрған коммерциялық мақсат-
тылық пен коммерциялық мотивацияның басымдылық идеясы мақсатты түрде жəне күштеп орнап жатыр. 
«Осы  күнге  дейін  танымал  болған  адамзаттың  мотивтерінэкономикалық  мотивтердің  ығыстыруы»  да 
жайлап келеді. Десек те, бұл – небəрі əлемге деген тұтынушылық көзқарастың көрініс табуы мен əмбебап-
тануы.  Осыдан  келіп,  күмəнмен  қарау,  тіпті,  мəдениет  пен  адам  өміріндегі  барлық  нəрсеге  мəжбүрлі 
қатынас  пайда  болады,  бұл  сату-сатып  алу  қатынасына  кедергі  келтіреді.  Осылайша,  елес  жəне  утопия 
сияқты-мыс қасиеттердің жоғары құндылықтарының беделі түседі. «Ұлтты, – деп жазады А.С. Панарин, – 
сыртқы  тапсырыс  берушілер  сұрайтын,  ұйымдастырған  жеңімпаздар  (яғни  жаһанданушылар  –  М.М.
нарыққа  алып  шығатын  бытыраңқы,  жауапкершіліктен  жұрдай  ақшаны  ғана  ойлайтын  адамдар  тобына 
айналдырғылары  келеді»  [9,138  б.].  Демек,  жаһанданушылар  нарықтық,  ақша-тауар  қатынастарын 
адамзат мəдениетіндегі барлық нəрсеге таратуды көздейді.  
Қазіргі  таңда,  мемлекетті  басқарудың  негізгі  қызметінде  ересек  ұрпақ  отыр.  Олар  көбіне  бұрынғы 
құндылықтарды,  нормалар  мен  идеалдарды  ұстанады.  Расында,  олар  да  жаһандық  саясатты  жүзеге 
асырып жатқандар тарапынан жасалып жатқан ықпалдың объектісі. Жаһанданушылар билік ететін элита-
ға  апарар  жол  табуға,  əртүрлі  тəсілдер  арқылы  оны  өз  жағына  бейімдеуге  тырысуда.  Жəне  де  олар  көп 
нəрсені  істеп  үлгерді.  Посткеңестік  этно-ұлттық  мемлекеттер  құрылғаннан  кейін  халық  арасында  ғана 
емес, сондай-ақ элита арасында да өзгерістер орын алды. Мемлекеттікменшікті өз мүддесі үшін жекеше-
лендірген  белді  элита  өкілдерінің  көпшілігі  өздерін  халыққа  жəне  оның  мүддесіне  қарсы  қойды.  Кеңес 
беруші жəне басқа да агенттің кейпіне енген жаһандық эмиссарлар «алтын миллиардтың» мүддесі үшін 
қызмет ету үшін əртүрлі деңгейдегі үкімет инстанцияларының  «санасын  улауды» мақсат еткен. Егер де 
ұлттық  мемлекеттердегі  үкіметтің  жоғары  эшелоны  өз  жағына  жай  ғана  тартып  қойса  (өйткені,  бұл 
адамдар  қазіргі  тіршілік  етіп  жатқан  өзіндік  ұлттық  мемлекетті  сақтап  қалуға  мүдделі),  мезоүкімет  деп 
аталатын  орташа  деңгейдегі  билік  құрылымдары  бұл  мəселе  тұрғысынан  көнгіш  келеді.  Мезоүкімет 
деңгейі тіпті, кеңес дəуірінде («тоқырау» кезеңінен бастап деп айтуға болады) тек бюрократтыққа емес, 
сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа да тұнып тұрған. Егер де ұлттық мемлекеттердің саяси элитасы ұлттық 
мемлекетті сақтауға мүдделі болса, өз халқының мүддесінен ғана емес, сондай-ақ өзінің ұлттық мемлеке-
тінен де алыстаған жаңа экономикалық элита (бизнес-элита) қалыптасар еді. Бұл жағынан оларға жаһан-
данушылардың ықпал етіп жатқандығы сөзсіз.  

жүктеу 5.08 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет